VOV4.K’ho – Tềng đap Việt Nam ki\ kơrnoat TPP, ngan ngồn là bơh nam 2015 tus tu\ do, ală càr tàm Tây Nguyên wa\ rò dùl mpồl cau bơcri priă gơguh nisơna nàng ròng kơnrồ, mờ kờp jơh priă cih mat dan lơh sa là gi\t nđờ jơt rbô tơmàn priă. Jơnau do hơ pơrgon lơh geh priă jền lơh sa uă mờ lơh geh tu\ tơngai niam bơ\t bơtàu dùl broă lơh sa ring bal đah tam phan mờ ròng phan. Mơya, bơta bơcri priă pa kung lơh gơlik ală bơta kơlôi rơcang tài bơh rơndăp broă lơh lơi kung kờn pal geh gi\t nđờ rbô tus gi\t nđờ jơ\t rbô lồ ù, ai bơh ù brê halà ù làng bol gam lơh sa, lơh tam gơl tàm rài kis làng bol [òn lơgar mờ tiah ơm kis. Kơlôi rơcang kung geh bơta bơta geh ngan tu\ jơh ală rơndăp broă lơh broă sa sươn sre bơcri priă ur ar tàm Tây Nguyên tàm tơngai rềp ndo ndrờm ờ lơh geh cồng nha, lời wơl uă jơnau ờ niam uă ngan. Tềng đap bơta geh ngan do, mpồl cau lơh [ău bơh Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên dê geh dùl ròt jơnau cih “Jơnau kơlôi rơcang bơh ală rơndăp broă lơh ròng phan rbô tơmàn priă tàm Tây Nguyên”. Jơnau cih bơh sơn rờp geh mat “Rhiang rbô nơm kơnrồ gơ jat bal bơta gơn kơnờm” đơs bè rài tơnơ\ do bơtàu tơnguh pas sơm ngan mờ ală mpồl lơh sa kă bro hơ tu\ bơcri priă ròng kơnrồ.

Tàm gùl kàl prang trồ tơngai duh tơ àl dờng ngan rlau jơh bơh lài tus tu\ do bơh rlau rhiang nam do, dùl bơta tơlir niam ndơ\p mpồn mpờl go\ sền gơlơh krơi mat ngan kung gam geh uă ngan glòm jơh gùt dar dùl kơnhoàl ù tiah dờng ơning ơnàng bơh kơnhoàl Mang Yang, càr Gialai dê. Tàm bơrlu\ bal tàm bơta tơlir niam dờng ơning ơnàng ngan hơ\ dê là ală hìu đam geh lơh mờ sơlo, lòs dờng ngan, mpờl àng tơngai sòl duh ngan lơh ndơ\p mat sền. Bơta tơlir hơ\ ờ go\ di là bơh kơphê halà tàu, tơ ngời, bùm blàng dê mờ là bơh nhơ\t dê. Ală hìu đam lơh mờ sơlo- lòs geh lơh hơ\ là wàng kơn rồ. Do là anih ròng kơnrồ pa geh lơh bơh Mpồl lơh sa kă bro bal ròng phan Gialai, gơ wèt Mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gialai.

Tiah tam brê dờng ơning ơnàng tu\ do gơ gơs là [làng nhơ\t bơh Mpồl lơh sa kă bro bal ròng phan Gialai dê.

Ồng Lê Đình Vũ kuang atbồ Mpồl lơh sa kă bro, pà gi\t: ală anih ròng kơnrồ dà toh, kơnrồ puăc tàm do geh lơh dờng gơ wèt khà dờng ngan rlau jơh tàm tiah đah jum mat tơngai lik châu Á. “Broă rơndăp lơh bơh he dê bơtàu tơnguh ròng kơnrồ dà toh den pơgăp 100 rbô nơm. Ai kơnrồ puăc den tu\ do pơgăp 80 rbô nơm mờ broă rơndăp lơh bè jo\ jòng den gơguh tus pơgăp 100 rbô nơm gơ jat tàm bơta geh ngan”.

Bơdìh mờ anih ròng tàm kơnhoàl Mang Yang, Mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gialai gam 4 anih ndai tai, rah rài tàm jơh gùt càr. Jat kuang bàng đơng lam mpồl lơh sa dờng do yal, ală anih ndrờm ngui măy mok ròng phan, păt dà toh, lơh gơs dà toh jak chài ngan rlau jơh tàm dunia. Sơntìl kơnrồ geh ròng, sơntìl nhơ\t geh tam kung là ală sơntìl niam ngan rlau jơh sơl. Tàm hơ\, nhơ\t digơlan ai cồng nha tơnhàu geh tus 500 tấn dùl lồ tàm dùl nam; kơnrồ puăc digơlan lơh geh mờr 5 tạ tàm dùl nơm; kơnrồ dà toh gơtùi ai cồng nha tus 30 li\t dùl nơm tàm dùl ngai, jơnhoa sơr lèt rlau mờ ală mpồl lơh sa kă bro dà toh tu\ do bè Vinamilk mờ TH True Milk. Ồng Dương Ngọc Thành kuang jat jơng atbồ mpồl, di Mpồl ròng phan mờ lơh sơnơm phan ròng càr Gialai, đơs là: tă pơgồp bơh ală mpồl lơh sa kă bro ròng kơnrồ dê là pal cih dờp ngan. “Bơta tă pơgồp bơh ală mpồl lơh sa kă bro mờ mpồl lơh sa kă bro bal ròng phan Gialai dê tàm broă gơtùi lơh tam gơl să jan mờ bơta niam bòr kơnrồ là pal cih dờp ngan. Bơta tă pơgồp bơh khi dê neh pơgồp bơnah sơlơ lơh tơnguh tai bơta kơn jơ\ bơh kơnrồ dê, kờp bal tu\ do neh là 350 ki\. Kờp bal bơnah ki\ kơn jơ\ mờ bơta niam kung gơguh sơl”.

Ală kơnrồ gơ jat bal bơta gơn kơnờm bơh jơh bal Mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gialai dê.

Kung tàm Gialai sơl, dùl anih ròng kơnrồ dà toh ndai kung mhar geh lơh gơs tàm bơta sền ngềr ngan bơh làng bol mờ gơnoar atbồ tiah do dê, hơ\ là anih ròng kơnrồ bơh Mpồl lơh sa dờng Đức Long Gialai, lơh tàm bă ù brê ờ geh chi che neh geh tam gơl, mơya ờ go\ tam kau su, tàm ntum Ia Le, kơnhoàl Cư\ Pưh. Kau su neh ờ lơh geh cồng nha bơ sơ\t kau su khà priă bè jơnau kơ\p kờn, tu\ do, kơnrồ dà toh là anih kơldìng pa. Den tàng bè hơ\, bulah pa tus lơh sa mờ ơm kis jo\ jòng tàm ntum Ia Lâu, kơnhoàl Cư\ Prông, ngài ngan mờ anih ròng kơnrồ Đức Long Gialai dê, cau lơh broă sa Ngô Văn Lập kung gam gi\t loh làng ngan jơnau yal mờ bềng lìu bơta gơn kơnờm tàm rơndăp broă lơh: “Anih do bơh Đức Long dê gơn kơnờm ngan. Tềng đap mat là khi pơrjum làng bol, hơ bơcri priă ai làng bol in nàng làng bol tam tơngời, tus dì tu\ tơ ngời pa geh pa ji là tơnhàu, khi blơi bal mờ nha, jơh bal tờm mờ pa ji tơn. Tơngai tam lơyah tơngai rlau, bè he tam là 90 ngai den tam bè hơ\ là mìng 70 ngai lơm, mờ kas rlau pơgăp 15 tơlak priă dùl lồ. Lài do den gùng lòt bo\ bil ngan, mơya tu\ do khi neh lơh gùng lu\ dềt, pơnring niam ngan lơh tus tơn tàm anih ròng kơnrồ tơn”.

Bơdìh mờ Gialai, 3 càr ndai tàm Tây Nguyên là Daklak, Daknông mờ Lâm Đồng ndrờm geh mpồl lơh sa kă bro lơh sră dan lơh ală rơndăp broă lơh dờng ngan bè ròng kơnrồ; ờ go\ càr lơi geh jơh ală priă jền hơ pơrgon hơđơm 10 rbô tơmàn ờ. Mìng is càr Daklak, ală rơndăp broă lơh geh jơh ală priă jền rlau 20 rbô tơmàn. Broă lơh ròng kơnrồ lơh gơkờn ngan neh lơh mpồl lơh sa kă bro sùm lơh dơm chi mờ tam brê bè Mpồl lơh sa dờng niam chài dơm chi Trường Thành kung gơ lơh duh hồl ngan mu\t lơh rơndăp broă lơh ròng kơnrồ 4 rbô 500 tơmàn priă. Mò Trương Thị Khánh Hoà kuang jat jơng atbồ Mpồl lơh sa kă bro bal lơh broă sa sươn sre brê bơnơm Trường Thành, gơ wèt Mpồl lơh sa dờng niam chài dơm chi Trường Thành, yal: “Trường Thành mu\t lơh rơndăp broă lơh tàm Daknông den rơndăp broă lơh bơh sơn rờp geh lơh niam ngan là 9 rbô tơmàn priă. Rơndăp broă lơh do lơh geh dùl ròt khà priă uă ngan ai càr in, gơhòi gal ngan làng bol mờ mpồl lơh sa kă bro tàm càr lơh bal tàm ròt khà priă. Tài ală broă lơh sră nggal bơh càr dê kal ke ir, mpồl duh broă atbồ mpồl lơh sa kă bro neh geh kơrnoat tơr mù broă lơh gơmù gam 4500 tơmàn priă mơya kung gam gàr bè ờs sơl ală ròt khà priă bol a` rơndăp lơh geh tàm rơndăp broă lơh do”.

Gơn kơnờm tàm ală rơndăp broă lơh kơnrồ gam sơrbac mhar ngan gơtờp tus bal ală cau lơh broă bơto bơtê. Tiến sĩ Trương Tấn Khanh kuang jat jơng atbồ gah ròng phan- lơh sơnơm phan ròng, di Hìu bơsram dờng Tây Nguyên, pà gi\t: mìng is broă Mpồl lơh sa dờng Hoàng Anh Gialai rwah kỹ sư ròng phan mờ bác sĩ lơh sơnơm phan ròng neh lơh gah bơto bơtê do “ờ geh tai cau”. Gah bơto bơtê broă lơh do kung kơnờm jơnau kờn uă ngan bơh ală rơndăp broă lơh dê mờ klàs bơh bơta kal ke, mu\t tus dùl tu\ tơngai pa bềng bơta gơn kơnờm. “Lài do, 6, 7 nam do den gah ròng phan lơh sơ nơm phan ròng lik bơsram ờ geh broă lơh, gơlam tus cau bơsram kung ờ gơdan sơl. Geh tu\ bàr pe nam gah ròng phan ờ rwah geh tài bơh cau bơsram ờ go\ pơrlòng mu\t bơsram. Mơya, bàr pe nam do, drà lơh broă bơtàu tơnguh wơl, ală mpồl lơh sa kă bro dờng cau bơtàu tơnguh. Nam lài, nam do là rwah tus dùl rhiang nă tơn. Lài do, den hìu bơsram rwah tai điềm pal geh, tu\ do den rwah jơnhoa rlau điềm pal geh là uă ngan”.

Kung jat Tiến sĩ Trương Tấn Khanh, khà mờ cồng nha đòm jat bơta jak chài tàm broă ròng phan tàm Việt Nam là niam ngan, geh tu\ là niam rlau tàm lơgar Thái Lan, Philippin mờ Indonesia. “Broă lơh geh cồng nha uă, phan bơna niam gơ wèt tus mờ gah ròng phan Việt Nam là ờ geh bơta lơi”- ồng đơs tờm bè hơ\. Ngan den tàng bè hơ\, ròng kơnrồ tàm Tây Nguyên đơs is mờ Việt Nam đơs bal geh uă tu\ tơngai niam lơh geh cồng nha. Mìng geh 2 bơta mờ ală cau atbồ pal kơlôi tus hơ\ là bơta gơrềng tus làng bol [òn lơgar mờ tiah ơm kis geh gơlik geh:

Ù tiah tàm ală tiah rơndăp broă lơh geh gơtìp tơrgùm ai ală mpồl lơh sa kă bro in. Di 10 rbô nơm kơnrồ den kờn pơgăp 1 rbô lồ ù, mờ ù tàm tiah do sơlơ uă tai den anih den geh gơtìp dùl e\t te\, aniai tus broă lơh sa bơh làng bol gùt dar dê. Mơya, ngan ngồn là dà lơgar, cau atbồ geh kơlôi jơnau hơ\. Aniai dơ\ bàr là tiah ơm kis. Tàm ală anih ròng uă kơnrồ gam gơbàn bơta bè tiah ơm kis, den tàng bơh sơn rờp tơn pal kơlôi sơnơng bơta tiah ơm kis.

Cau cih mờ yal tơnggi\t- Lơ Mu K’ Yến