VOV4.K’ho – Bè ală jơnau đơs lài neh geh yal, 50 rbô tơmàn priă gam kơ\p geh bơcri nàng lơh geh bơta bơtàu tơnguh mhar ai gah ròng kơnrồ mờ măy mok dà toh tàm tiah Tây Nguyên. Mơya, ală rơndăp broă lơh gam tìp uă ngan kal ke, tài bơh broă tam gơl gi\t nđờ jơ\t rbô lồ ù brê, ù làng bol gam lơh sa gơ gơs là ù ròng kơnrồ bơh mpồl lơh sa kă bro dê là jơnau ờ [ươn [oài.

Bơta geh ngan tơn tàm Tây Nguyên ai go\, bơdìh mờ brê, kung gam uă ngan ală broă ờ hềt geh lơh nàng ai ală rơndăp broă lơh ròng phan uă in lơh, mờ cau lơh broă sa gơtùi bal mờ mpồl lơh sa kă bro bơcri tàm broă lơh do. Bơnah lồi du\t bơh ròt jơnau cih “Jơnau kơlôi rơcang bơh ală rơndăp broă lơh ròng phan rbô tơmàn priă tàm Tây Nguyên” đơs bè broă lơh bal geh bơh cồng nha lơh geh ngan ngồn bơh tàm tiah do dê.

Tàm trồ tơngai duh tơ àl ngan, pa tă rơhe bơh dùl nơm rơndeh pơndiang bêng rơhe lơm blơi bơh càr Sóc Trang, ồng Bùi Đăng Xương, ơm tàm [òn Cầu Sắt, ntum Tu Tra, kơnhoàl Đơn Dương, càr Lâm Đồng, lời să kuh gời hoài ding che tuh dà ai sươn nhơ\t rwas pa pràn pa siăt in. Jơh tuh dà nhơ\t in, ồng tề rơndeh măy sùm ngui nàng pơndiang dà toh bal mờ 2 nơm măy păt dà toh kờp priă mờr 40 tơlak,  ai rơhe ơn tàm bòng tơn siam kơnrồ, hơ\ sồng mu\t tàm hìu ơm rlô bòl, rơcang sa ngai. Do là broă lơh ờs mờng pah ngai bơh ồng Xương dê kung bè uă ngan cau lơh broă sa tàm [òn Cầu Sắt dê, tu\ tam gơl bơh broă tam biăp, bơkàu, bùm plai chi ờs mờng bơh lài tus tam gơl wơl ròng kơnrồ dà toh. Jat ồng Xương yal, bulah bòl glar rlau mờ broă tam biăp lài do mơya bơtơl wơl, ròng kơnrồ dà toh, geh mpồl lơh sa kă bro blơi jơh phan den tàng lơh sa geh sùm rlau. “Kờp bal tơngai ai dà toh bơh dùl nơm kơnrồ dê là geh 6 tấn. Kờp bal dùl nơm kơnrồ dùl ngai là pal lơh geh bơh 20 tus 22 li\t dà toh. Hìu bơnhă tu\ do geh 7  nơm kơnrồ gam ai dà toh, dùl ngai păt geh 1 tạ puan tus dùl tạ nggùl dà toh. Lài do tu\ ờ hềt ròng kơnrồ dà toh den a` tam phan sa, gơ kung kal ke sơl. Ròng kơnrồ dà toh den priă lơh geh gơ geh sùm đau sơl”.

Jat ồng Nguyễn Hoàng Nhật kuang atbồ Mpồl lơh sa bal kơnrồ dà toh Cầu Sắt yal, mìng tàm mờr 5 nam crơng gơs, kờp jơh kơnrồ bơh mpồl lơh sa bal Cầu Sắt dê neh gơguh rlau bàr dơ\, bal mờ mờr 300 nơm kơnrồ gam ai dà toh. Ală cau tàm mpồl lơh sa bal neh tam gơl rlau 25 lồ ù tam biăp nàng tam gơl wơl tam nhơ\t niam mờ tam tơngời nàng geh phan siam phan ròng in, den tàng phan sa lơh geh is tàm do sền bal là geh tơl nàng siam kơnrồ in. Cồng nha lơh geh dà toh kơnờm bè hơ\ mờ lơh geh bơh 20 tus 26 ki\ dùl nơm tàm dùl ngai, kung ndrờm bal mờ kơnrồ geh ròng tàm anih ròng uă bal; bơta niam lơh geh khà 1 jat tơl khà ngai sơlơ kal ke ngan bơh ală mpồl lơh sa kă bro dê. Ồng Nguyễn Hoàng Nhật, pà gi\t: “Tu\ do geh 3 mpồl lơh sa kă bro gam blơi dà toh tàm do hơ\ là Dà Làc Milk, Vinamilk mờ Dutch Lady hơ\ là cô gái Hà Lan. Ai bè khà priă dà toh den tu\ do gam blơi mờ khà priă bơh sơn rờp bal là 12. 500 đong dùl li\t mờ bal mờ khà priă do den bol a` sền go\ kung geh cồng sơl. Bè bơta niam den ală mpồl lơh sa kă bro sồr kal ke rlau, mơya bol a` go\ hơ\ là di ngan, niam ngan, tài bơh bè hơ\ nàng kờn sồr cau lơh broă sa pal lơh sa jat di broă lơh sàng kloh. Nàng bơtàu tơnguh kơ\ kơl jăp den a` mìng kơ\p kờn ală mpồl lơh sa kă bro sùm blơi jơh dà toh cau lơh broă sa in”.

Jat mò Lê Thị Bé, kuang atbồ Cơldu\ lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar kơnhoàl Đơn Dương yal, kờp jơh kơnrồ dà toh tàm kơnhoàl dê tu\ do là pơgăp 10 rbô nơm, rlau 70% khà do là kơnrồ bơh hìu làng bol lơh broă sa dê, bơnah gam wơl geh ròng tàm anih ròng bal bơh Dà Làc Milk dê. Mò Lê Thị Bé pà gi\t: bơta pràn jak ròng uă kơnrồ dà toh tàm làng bol tàm Đơn Dương gam uă ngan, mờ broă rơndăp lơh bơtàu tơnguh bơh kơnhoàl dê mìng gơ jat tàm bơta pràn jak blơi dà toh ris bơh ală mpồl lơh sa kă bro dê lơm. “Bơta pràn jal là geh, mơya bơta pràn bơtàu tơnguh bơh pah nam den kơnhoàl pal jat tàm bơta pràn blơi dà toh bơh ală mpồl lơh sa kă bro lơh broă tàm càr dê. Hơ\ là cau lơh broă sa kờn ròng uă kơnrồ dà toh, den pal jat tàm mpồl lơh sa kă bro blơi dà toh geh sră pơrgon mờ he nàng blơi phan bơna do tơnơ\ do, mờ ờ go\ di là geh bơta dipal là ròng uă ờ. Đơn Dương geh broă rơndăp lơh: dilah kă bro geh priă cồng den geh ròng uă kơnrồ dà toh tus pơgăp 22 rbô nơm tàm nam 2020 tus do”.

Geh bơta mờng chài 30 nam ròng uă kơnrồ dà toh, trồ tiah mrềt niam- niam ngan ai broă tơnguh jơnhoa cồng nha lơh geh mờ bơta niam phan bơna, den tàng bơh nam 2008 lài do, Lâm Đồng neh geh Gơnoar atbồ lơgar đơs là dùl tàm 2 tiah ròng uă kơnrồ dà toh bơh gùt lơgar dê. Mơya, tus tu\ do, kờp jơh kơnrồ dà toh bơh jơh gùt càr dê rơ\p mìng geh rlau 15 rbô nơm, dà toh lơh geh pơgăp 120 tấn dà toh ris pah ngai, rlau 2/3 khà do là bơh ală hìu làng bol lơh broă sa lơh gơlik. Bơta geh ngan tàm Đơn Dương mờ ală tiah ròng kơnrồ dà toh ndai, bè Lâm Hà, Đức Trọng…ai go\, bơta pràn, bơta jak bơh càr dê gam gơtìp kơryan te\ tài bơh tiah kă bro kal ke ir. Ngan den tàng bè hơ\, tàm tu\ ală cau bơcri priă săp sèng jòng dan pà ù lơh ală rơndăp broă lơh ròng phan rbô tơmàn priă, càr lời uă bơta dong kờl ai ală mpồl lơh sa kă bro geh bơta pràn jak ngan ngồn in, mờ sền dờng màng uă tàm broă lơh gơs mờ kă bro phan bơna, lơh geh tơl ală bơta niam ai cau lơh broă sa in ròng uă kơnrồ dà toh. Ală mpồl lơh sa kă bro do geh là ală cau kuơmàng cau tờm ai bơta bơtàu tơnguh mhar pa. Ồng Vũ Văn Tư kuang atbồ Anih tờm hòi jà bơcri priă- kă bro mờ nhơl chờ càr Lâm Đồng, pà gi\t: “Tu\ do Lâm Đồng gam tơrgùm ai ală rơndăp broă lơh bơh ală cau bơcri priă uă in, bè Vinamilk, TH True Milk. Kuơmàng là gùng dà broă lơh bơh Lâm Đồng dê bè gah kơnrồ dà toh den ờ mìng ròng kơnrồ nàng ai dà toh lơm gời ờ, mờ gam lơh geh ală phan bơna tơnơ\ dà toh, drơng jơnau kờn ngui sa tàm lơgar mờ tăc mờ lơgar ndai, drơng năc lòt nhơl in nàng bơtàu tơnguh nhơl chờ. Mờ kuơmàng rlau là ală rơndăp broă lơh do geh lơh bal mờ cau lơh broă sa nàng cau lơh broă sa sền go\ geh bơta kuơ mờ khi geh tam gơl bơh tam chi ờ geh cồng nha tus tam gơl wơl tam nhơ\t mờ ròng kơnrồ”.

Ai bơnah lơh sa sươn dờng ai cau lơh broă sa in, ai mpồl lơh sa kă bro den jòi cồng nha lơh geh tàm ală broă lơh ndai, hơ\ kung là broă lơh sa kă bro bơh Mpồl lơh sa kă bro bal ròng phan CP Việt Nam dê. Tu\ do, mpồl lơh sa kă bro do neh lơh geh rlau 3 rbô anih ròng phan ki\ sră pơrgon tàm jơh gùt lơgar, tàm hơ\ geh pơgăp 200 anih ròng tàm Tây Nguyên. Jơh ală anih ròng hơ\ ndrờm bơh làng bol bơcri priă lơh is, mpồl lơh sa kă bro ai phan  siam, mờ blơi jơh phan bơna lơh geh, kờn cau tờm anih ròng geh priă cồng. Kơnờm broă lơh ròng phan pa, CP Việt Nam neh lơh geh ròt khà priă 3F (Feed- phan siam phan ròng-)- (Farm-anih ròng) mờ (food-phan sa). Priă lơh geh bơh anih ròng mờ phan sa bơh mpồl lơh sa kă bro do dê nam lài geh pơgăp 1 tơmàn 200 tơlak dolar Mỹ, mờ mờr ndrờm bè ờ roh ù mờ priă jền nàng lơh anih ròng. Ồng Thanh Phụng cau tờm anih ròng phan Nga, tàm ntum Hoà Thuận, [òn dờng Buôn Ma Thuột, càr Daklak, pà gi\t, ồng ròng 28 rbô nơm iar diah tăp jat sră pơrgon mờ CP Việt Nam. Tu\ do, mờ cồng nha lơh geh tăp pơgăp 22 rbô nai tăp pah ngai, ồng lơh geh priă cồng mờr dùl rhiang tơlak priă pah nhai. “Lơh lài ai mpồl lơh sa kă rbo CP Việt Nam in den he mìng rơcang bơnah priă cồng lơm, ai bơta drà kă bro den mpồl lơh sa kă bro rơcang jơh. Khà priă tăp là ờ go\ tam gơl, khà priă lơ\ mpồl lơh sa kă bro kung ờ go\ tam gơl sơl den tàng dilah cồng nha lơh geh tăp lơh geh uă den he geh priă cồng uă, dilah geh dùl e\t den priă cồng kung geh dùl e\t sơl”.

Ală bơta lơi gam gơlik geh tàm gah kơnrồ dà toh càr Lâm Đồng mờ broă ròng phan jat sră pơrgon, ờ duh kờn pal bơcri priă apah ù tiah, lơh wàng ròng bơh CP Việt Nam dê ai go\, mìng kờn pal geh drà kă bro, ngan ngồn geh cồng nha mờ gi\t lam lơh, ală rơndăp broă lơh ròng phan gơtùi lơm jòi go\ is ală ù tiah dờng ơning ơnàng tàm Tây Nguyên. Kơnhoàl ù tiah nđiơm gơs niam ngan rlau jơh gùt lơgar do gam kal ke ngan mờ jơnau tơnguh jơnhoa khà priă lơh sa sươn sre, ngan là gơ wèt tus mờ ală tờm chi tam bè tơngời, bùm blàng, tàu…mìng lơh geh khà priă lơh sa kờp bal geh pơgăp 40 tơlak dùl lồ tàm dùl nam lơm tàm bơta drà kă bro geh niam. Tam gơl rơndăp tăp sèng lơh broă sa gơ in geh cồng nha uă rlau là bơta geh đơs bơh uă nam do, mơya broă lơh den lơyaì ngan. Ală rơndăp broă lơh ròng kơnrồ, dilah di là geh bơta gơn kơnờm bè ală cau bơcri priă kung gam đơs sùm, den digơlan geh gơ gơs là broă lơh niam ngan ai bơta do in.

Mơya, mờ bơta geh ngan uă ngan ală rơndăp broă lơh mìng kờn ù kloh, ù brê, cah is mờ cau lơh broă sa, digơlan lơh bơta tam pìt brê mờ làng bol mờ ală rơndăp broă lơh sơlơ kal ke rlau, lơh tơnguh mhar bă ù ngui ờ huan geh cồng nha. Cồng nha ờ hềt geh sền go\, mìng sền go\ neh geh lài ală jơnau kơlôi rơcang dờng bè làng bol [òn lơgar mờ tiah ơm kis. Bơta krơi sơbơi bơh kơnhoàl ù tiah nđiơm gơs dê digơlan kung gam gơ ơm tàm hơ\ sơl, ờ hềt gi\t tus tu\ lơi den hơ\ sồng jòi geh broă lơh bal ngan ngồn geh cồng nha, bơne\ bơnài bal bơta kuơ bơh jơh ală gah dê.

Cau cih mờ yal tơnggi\t- Lơ Mu K’ Yến