VOV4.K’ho – Ngai bồ nhai 12 pa do, tàm dơ\ pơrjum bơh Anih duh broă ală Gơnoar atbồ lơgar bè sền gàr phan lời wơl chài rơgơi ờ di mờ phan bơna dơ\ 10 bơh UNESCO dê geh lơh tàm lơgar Namibia, Broă bơyai lơh duh khuai mờ jơnau nhơl tàm hoài che tàm Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc mờ Philippines dê neh ngan ngồn geh UNESCO pơn jờng muh mat là Phan lời wơl chài rơgơi ờ di mờ phan bơna ala mat bơh kòn bơnus gùt dunia dê. Do là dùl jơnau yal chờ hờp tus mờ làng bol [òn lơgar gam sền gàr, mờ lơh broă bơyai lơh duh khuai bơhiàn yau do.

Jat Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, lơh broă tàm Mpồl duh broă phan lời wơl dà lơgar dê, ồng là cau neh lơh bal sră nggal Broă bơyai lơh duh khuai mờ jơnau nhơl tàm hoài che bơhiàn yau jun yal mờ UNESCO in, den tàm hoài che là jơnau nhơl geh lơh tàm ală tiah ală [òn làng bol lơh kòi, uă ngan rlau jơh là tàm tiah đah mat tơngai lik mờ đah jum mat tơngai lik châu Á dê, bal mờ bơta kơ\p kờ` là geh mìu nhàc niam, lơh sa geh tơnhàu uă, bulah jơnau nhơl do geh uă broă lơh krơi is, đơs wơl ală bơta mùl go\ is bè broă ơm kis lơh sa, jơnau kah yau, mờ bơta chài rơgơi bơh tơl jơi bơtiàn, tơl dà lơgar tàm tiah do dê. “ Gơ wèt mờ lơgar Hàn Quốc den, khi lơh mờng chài ngan, khi neh ai jơnau nhơl tàm hoài che bơh khi dê gơ gơs là dùl bơta niam chài mờ gơkờ` uă ngan cau nhơl bal, ai tàm hoài che lơgar Campuchia dê den kung gam sền gàr geh bơta mùl go\ ờs mờng bơh yau bơh bol he dê, gơ kung gam geh sơl tàm ală [òn lơgar bè bol he dê sơl. Mơya bulah broă bơyai lơh digơlan ờ ndrờm bal mơya bơta tờm bơh gơ dê kung gam là 2 mpồl cau tàm hoài 2 bồ che mờ broă hoài che hơ\ tơngo\ bơta gơrềng bal đah cau chơ\t mờ cau kis, tơngo\ bơta bơtàu tơnguh pas sơm. Hơ\ là nùs nhơm kuơmàng ngan rlau jơh bơh tàm hoài che bơh ală lơgar dê”.

Tàm lơgar Campuchia, jơnau nhơl tàm hoài che geh lơh sùm bơh pe [òn làng bol ala mat ơm kis gùt dar Tơnau dà dờng ( Great Lake) bơh Biển Hồ Tonle Sap là tiah rềp mờ tiah jòi sền phan kuơ yau Angkor. Tàm lơgar Philippines, tàm hoài che geh lơh tàm Hungduan là dùl [òn dờng bơh Ifugao dê geh cau gi\t mờ ală [làng sre kòi dờng ơning ơnàng ngan. Tàm lơgar Hàn Quốc, jơnau nhơl do kung geh lơh tàm uă tiah sơl. Tàm Việt Nam, tàm hoài che geh lơh sùm tàm ală càr Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh mờ [òn dờng Hà Nội. Do là dùl jơnau nhơl ờs mờng bơhiàn yau, dùl bơta tàp pràn să ja` gơ cèng bơta gơ\p mpồl lơh bal mờ sùm geh uă ngan cau nhơl bal.

Broă bơyai lơh tàm hoài che tàm tơl tiah geh dùl broă lơh krơi is. Mìng is Hà Nội, geh jơnau nhơl tàm hoài che nggui geh lơh di tàm dơ\ lơh chờ hìu duh khuai Trấn Vũ tàm ngai 03 nhai 03 pah nam jat sơnam he dê, tàm [òn Ngọc Trì, sơnah [òn Thạch Bàn, kơnhoàl Long Biên. Ồng Lê Văn Cự cau nhơl bơh hìu duh khuai Trấn Vũ dê, pà gi\t: Bơh rài yau, tàm hoài che nggui neh là dùl broă lơh chài rơgơi ờ gơtùi ờ lơh bơh làng bol [òn lơgar dê pah tu\ sơnam pa, sa tềp tus. Tàm hoài che ờ mìng là jơnau nhơl tàm bồ sơnam pa lơm gời ờ mờ gơ gam tơngo\ bơta jơh nùs bơh làng bol dê, kơ\p kờ` ală yàng ai lơngai lơngò ai hìu bơnhă mờ gơ\p [òn in. Kơno yal jơnau nhơl tàm hoài che geh yal muh mat là phan lời wơl chài rơgơi dunia dê, ồng Cự mờ uă làng bol tàm do cau lơi cau hơ\ ndrờm chờ hờp lơm: “Oh mi bol a` pa kơno yal jơnau hơ\ tàm drim ngai do, gơlơh chờ hờp ngan, jơh tơl nă cau ndrờm chờ hờm lơm, bol a` gơlơh pơ`ìơ să ngan bè bơhiàn bơh yau tàm hoài che nggui bơh lài tus tu\ do là ală ồng mò neh lời wơl. Bơh rài yau tus tu\ do, làng bol [òn lơgar tàm hoài che tàm tiah lơh broă Đàng Đông geh tam pà gơs mpồl Đường, mpồl Chợ mờ mpồl Đìa, lài mờ tu\ lơh jơnau nhơl tàm hoài che den bol a` kung geh sơl dơ\ bơyai lơh duh khuai mờ tu\ tàm hoài che neh jơh lơh, den bol a` kung lơh yàng duh khuai sơl”.

Ai ồng Nguyễn Như Luận là dùl nă làng bol kis tàm [òn Ngọc Trì, sơnah [òn Thạch Bàn kung chờ hờp ngan sơl: “Chờ hờp ngan bờh, bơh tu\ do tus tàm dơ\ sa Tềp nam do rơcang lơh chờ dờng nàng làng bol tàm [òn lơgar dờp rò sang dờp sền bơh UNESCO dê”.

Broă bơyai lơh yàng duh khuai jơnau nhơl tàm hoài che kờ` yal wơl dùl tiah tềl lời wơl bơh rài yau. Hơ\ là tu\ [òn Ngọc Trì gơtìp trồ prang dờng mờ soăt jơh dà, 12 nơm tơrlung dà den 11 tơrlung dà gơtìp soăt jơh dà, mìng gam wơl dùl nơm tơrlung dà lơm là gam geh dà. Ngòt cau bơh [òn ndai tus bơ\ dà kơ`au, den tàng cau tàm [òn geh dà tơrlung lơh ngan sền gàr wơl. Bàr đah tam pìt ngêh tàm pìt ngan, ngòt dà gơtìp gơtuh, den tàng jơh tơl nă cau nggui tàm ù mờ kơnđu jơh bal thùng dà. Tơnơ\ do, kah wơl jơnau hơ\, ală ồng mò hơ\ sồng kơlôi tus jơnau nhơl tàm hoài che nggui nàng lơh ai cau in sền. Tàm tu\ tàm càr Vĩnh Phúc, cau tàm hoài che pal nggui tềng hơđang bơtô neh tờ lài, ngui che rơyah nàng hoài. Tàm Sóc Sơn den ngui nrang gle, den jơnau nhơl tàm hoài che tàm Long Biên, cau bơh ngkời ai bàr nơm tê ùt kơ\ tềng bu\t cau bơh đăp dê, lơh gơs bàr che cau bàr gah nàng hoài. Jat ală cau kơlôi sơnơng den bơta pơrya jrô ơnàng bơh broă lơh duh khuai do dê là kơ\p kờ` geh mìu nhàc niam, lơh sa geh tơnhàu uă. Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, yal bè do: “Jơnau pơrya jrô ơnàng bơh bơta chài rơgơi ờ di mờ phan bơna bè jơnau tàm hoài che dê hơ\ là jơnau mờ cau kơ\p kờ`, kơ\p kơnờm ai rài tơnơ\ do bơh să tờm mờ gơ\p [òn in. Den tàng ală cau tus bal tàm mpồl tàm hoài che do kung bè làng bol khi chờ hờp ngan. Jơnau yal jai halà ờ jai bơh khi dê ndrờm bè ờ geh bơta lơi dờng màng ờ mờ kuơmàng là khi geh lơh bal tàm jơnau yal do. Jơh ală jơnau hơ\ lơh gơs dùl bơhiàn chài rơgơi bơh làng bol tàm do dê. Jat a` kơlôi, ngan den tàng bè hơ\ mờ bơta kuơ chài rơgơi ờ di mờ phan bơna bơh jơnau nhơl tàm hoài che dê geh pơn jờng muh mat”.

Mờ ală bơta kuơ dờng màng ngan hơ\, broă bơyai lơh duh khuai mờ jơnau nhơl tàm hoài che neh geh UNESCO tàm dơ\ pơrjum mho òr tàm lơgar Namibia pơn jờng muh mat là Phan lời wơl chài rơgơi ờ di mờ phan bơna bơh kòn bơnus gùt dunia dê nam 2015, mờ là Phan lời wơl chài rơgơi ờ di mờ phan bơna dunia dơ\ 10 bơh Việt Nam dê.

          Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến