Kơphe geh tơnhào uă, gơguh priă tăc den tàng làng bol kis tàm ƀòn Bu Ndoh, sàh Dăk Wer, kơnhoàl Dăk Rlấp, càr Dăk Nông cau lơi kung chờ hờp lơm. Ồng Điểu Suynh, Phó Ƀí thư ci ƀộ, kwang atbồ ƀòn Bu Ndoh pà git: Ƀòn geh 130 hìu làng bol kòn cau Mnông, mơya geh tus mờr 500 lồ ù tam phan jŏ tơngai, tàm hơ̆ geh rơlao 200 lồ ù tam kơphe. Kơnờm mờ broă git ngui ală bơta gơguh jăk bơh măi mok pa tàm broă tam phan, den tàng suơn kơphe geh cồng nha tơnhào uă, geh rơlao 2 tấn nggùl gar tàm 1 lồ ù. Is ồn geh ờ uă hìu geh 4 tấn tàm 1 lồ ù. Ồng Điểu Suynh pà git: gùt ƀòn neh geh rơlao 10 nơm rơndeh ôtô, nam 2024 pa lòt gan, neh geh tai 3 nơm rơndeh ôtô rài pa. Hìu lơi kung geh rơndeh lơ-òr, rơndeh hoài rơmok lơm: “Añ là Phó Ƀí thư ci ƀộ mờ kung là kwang atbồ ƀòn Bu Ndoh, den tàng añ lơh ngan lam lài tàm ală gah broă, tàm hơ̆ uă ngan là tàm broă gàr niam lơngăp lơngai tàm ƀòn kơl jăp, lam sồr làng bol lơh ngan lơh broă sa, sơnka sền gàrtiêu, kơphe niam, hìu nhă, oh kòn geh rài kis bơtàu tơnguh rơlao, bol añ pơgồp bal mờ gơnoar atbồ sàh nàng ai ƀòn bol añ ngai sơlơ bơtàu tơnguh, ngai sơlơ tam gơl niam”.

 Dà K’ Nàng là xã gơwèt tiah sar lơgar ngài, tiah làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau bơh kơnhoàl Dam Rong, càr Lâm Đồng dê. Ală nam do, kơnờm sền gròi tam gơl bồ tơngoh kơlôi sơnơng tàm broă tam phan, bơdìh mờ gĭt nđờ rơbô lồ kơphê, tiah do neh tam tàm bơrlŭ bal geh 885 lồ tờm măc ca, gĭt nđờ rơhiang lồ tờm chi sa plai, prìt laba mờ tờm zơu ròng tu, 60 lồ biăp- bùm- bơkào ală bơta jat gùng dà broă lơh sa suơn sre ngui măi mok pa...tàm hơ̆, uă phan bơna bơh broă lơh sa suơn sre, tờm chi jŏ nam neh geh dờp tơl jơnau sồr OCOP mờ tăc tus drà kă bro bàr pe lơgar tàm tiah do.

Bơta do neh chồl tơnguh lơh sa bơh Dà K’Nàng dê bơtàu tơnguh, priă lơh geh kờp bal tơl nă cau tàm nam 2024 neh gơguh rlau 45 tơlak đong dùl nă cau dùl nam; khà hìu bơnhă rƀah kung mhar ngan gơmù uă bơh 17% gơmù gam hơđơm 5% jat broă jàu uă bơta dê. Gŏ geh bơta tam gơl niam ngan bơh tiah do dê, bơta tam gơl pa lòt guh bơh ƀòn lơgar tàm broă lơh sa, rài kis mờ priă lơh geh, mò Ka Phên, kòn cau K’Ho ơm tàm xã Dà K’Nàng chờ hờp pà gĭt: “Lài do, kơphê làng bol kung bè hìu bơnhă añ dê là tờm tam jŏ nam den cồng nha tơnhào ờ uă. Bơh ngai geh gơnoar atbồ tiah do dê mblàng yal, hòi jà bơkiar lơh niam wơl, tam tàm bơrlŭ tai mờ tờm mắc ca, tŭ do cồng nha tơnhào kơphê neh gơguh uă pơndrờm mờ lài do, cèng wơl lơh sa hìu bơnhă geh kơ̆ kơl jăp, làng bol geh ală bơta ròng oh kòn bơsram tus gùng tus dà, ƀòn lơgar bơtàu tơnghuh”.

Là dùl tàm ală cau lam lài tam gơl bồ tơngoh kơlôi sơnơng, broă lơh tàm broă lơh sa suơn sre, ồng Y Krông Ayun, gam sơnđan là bèp Tuyên, kis tàm ƀòn Krum B, sàh Cư Bao, ƀòn drà dờng Buôn Hồ, càr Dăk Lăk neh lơh ngan ngui broă tam phan uă bơta, uă tăp. Ồng Y Krông Ayun pà git, ồng geh 4 lồ ù tam kơphe bơh ală nam 1993, tus tŭ do neh rơlao 30 nam. Pơgăp mờ do 8 nam, ồng rơhời tam gơl ală tờm kơphe neh kra nàng tam kơphe mờ sơntìl pa geh cồng  nah rơlao, mờ tam bơrlŭ bal tai 250 tờm sầu riêng mờ 200 tờm măk ka tàm ală bă ù di pal tàm suơn nàng gơguh broă lơh sa. Kơnờm mờ hơ̆, pah nam, ồng geh priă cồng rơlao 200 tơlăk đong. Is ồn, nam do, uă bơta phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre geh tơnhaò uă, priă tăc geh uă den tàng hìu nhă ngai sơlơ hờm ram, bơtàu tơnguh rơlao. Ồng Y Krông Ayun chờ hờp pà git: "Tŭ do rài kis kung neh tơl rơlao mờ lài uă ngan, tài lài do den ờ hềt git tàm broă lơh sa, ờ hềt git ngui bơta gơguh jăk bơh măi mok pa, mìng tam jăt broă lơh mờng chài bơh să tờm dê, tờ bơtô tam kung lơh mờ tê lơm. Gam tŭ do den tờ bơtô kung ai măk khoàng, den tàng broă lơh sa bơtàu tơnguh rơlao, gơguh jăk rơlao mờ lài do uă ngan”.

 Sơr lèt gan uă bơta kal ke, bơta lòng nam 2024 lơh sa- mpồl bơtiàn bơh càr Kon Tum dê neh lơh geh uă cồng nha niam ngan. Pơn rơ ngan bulah rài lơh sa gam ờ hoan bơtàu tơnguh uă ir mơya khà gơguh lơh sa lơh geh 8,2% jơnhoa ngan rlau jơh pơndrờm mờ ală càr tàm tiah Tây Nguyên. Kờp jơh phan bơna tàm ù tiah càr dê (GRDP) kờp bal tơl nă cau lơh geh mờr 64 tơlak đong. Tàm nam jơh gùt càr Kon Tum kung gơmù geh 3 rơbô 650 hìu bơnhă rƀah. Brơn brài mờ bơta lơh sa- mpồl bơtiàn bơh càr dê bơtàu tơnguh, rài kis kòn cau Sơdàng đơs is mờ làng bol càr Kon Tum đơs bal ngai sơlơ niam ngan, ồng A Thiu, 67 sơnam, Kwang atbồ Mpồl lơh broă Mặt trận thôn  Đăk Đe, xã tiah nhàr lơgar Rờ Kơi, kơnhoàl Sa Thầy, tơngŏ bơta chờ hờp: “Nam do, añ gŏ rài kis làngbol tàm xã, tàm thôn Đăk Đe dê neh bơtàu tơnguh uă pơndrờm mờ ală nam lài do. Muh mat thôn, ƀòn tŭ do neh tam gơl, làng bol tiah do sùm lơh ngan lơh broă sa, bơtàu tơnguh lơh sa, uă  hìu bơnhă geh kàl tơnhào uă, geh kòi, tơngời, kơphê, kao su... ờ gam hìu bơnhă jơgloh rƀah bè lài do tai; oh kòn geh lòt bơsram tus gùng tus dà, kòp jê kung neh gơmù uă”.

Jăt jơnau kờp tàm tơngai bơh nam 2021 tus 2025, càr Gia Lai neh tam pà rơlao 400 tơmàn đong nàng lơh ală Broă lơh jơnau kờñ dà lơgar tơrmù rơƀah, bơ̆t bơtàu Ƀòn lơgar pa mờ Broă jơnau kờñ dà lơgar sồ 1719. Bơh tŭ hơ̆, uă tiah neh geh broă lơh niam, bơsong mùl màl gơdờp bal tàm mùl màl, ai geh bơta niam nàng cau rơƀah rề ơnàng broă bơtàu tơnguh lơh sa, ròng phan, tơnguh uă priă geh, lik klàs rơƀah kơl jăp. Cồng nha khà hìu rơƀah tàm càr gơmù bơh 12,09% tàm nam 2021 tŭ do gam 8,11% tàm lồi nam 2024. Tàm hơ̆, khà hìu rơƀah là làng bol jơi bơtiàn ờ gal cau gơmù bơh 25,58% tàm nam 2021 gam hờ đơm 16% tàm lồi nam 2024, geh mờ sơrlèt jơnau kờñ tơrmù hìu rơƀah tàm làng bol jơi bơtiàn ờ gal cau jăt bè ờs rơlao 3% tàm 1 nam jăt khà rơƀah bal uă bơta tàm tơngai bơh nam 2022 tus 2025 dê. Chờ hờp tài broă tơn jơh jơgloh tơrmù rơƀah geh uă cồng nha niam, ồng Đinh Văn Cjiêm, kis tàm ƀòn Vơn, sàh Yang Nam, kơnhoàl Kông Chro, càr Gia Lai đơs: “Bàr pe nam pa do, ală kấp đơng lam bồ bơh Dà lơgar tus tàm do neh dong kờl làng bol tàm broă tơn jơh jơgloh tơrmù rơƀah bè ai càn priă, dong kờl lơh hìu ơm, dong kờl pà kơnrồ ròng nàng làng bol bơtàu tơnguh lơh sa. Dan mờ Dà lơgar  ai geh broă dong kờl sùm rơlao tai nàng làng bol jơi bơtiàn ờ gal cau in, nàng làng bol geh bơta niam bơtàu tơnguh lơh sa, gàr niam bơta niam chài, kơ̆ kơl jăp rài kis mờ tơl pràn pơgồp bal tàm broă bơtàu tơnguh càr dê”.

Kra ƀòn ồng Siu Thới, ơm tàm ƀòn Siu, xã Ia Me, kơnhoàl Đức Cơ, càr Gia Lai brơn brài tŭ gŏ rài kis làng bol kòn cau Jrai dê ngai sơlơ bơtàu tơnguh, hờm ram, kis chờ hờp rlau tai: “Pa do, bol añ geh bơta dong kờl bơh mpồl ling dê; khi lơh hìu ơm, hìu bơsram ai bol añ in, den tàng tŭ do oh kòn kòn sau cau lơi kung geh lòt bơsram. Añ ưn ngài Ling mpồl, ưn ngài Dà lơgar neh sền gròi tus làng bol kòn cau Jrai bol añ. Tŭ do den bol añ gơtùi lơh kòi sre den rài kis geh tam gơl. Geh tai là tàm ù tiah kung geh uă kông ty broă lơh sa suơn sre, bè kông ty kao su, kông ty tam prìt, neh lơh geh broă lơh ai làng bol tiah do in”.

 Sền wơl dùl nam 2024, lơh sa - mpồl bơtiàn ală càr tàm tiah Tây Nguyên lơh geh ală cồng nha niam ngan; uă broă jàu gơ gơs bơta niam tàm broă lơh rơndăp tăp sèng lơh sa tiah do dê, ală broă lơh niam chài, mpồl bơtiàn, sền gàr Dà lơgar, lơngăp lơngai, rơndăp tăp sèng mpồl bơtiàn geh gàr kơ̆; làng bol tam klăc đềt mềr, rài kis phan bơna mờ nùs nhơm geh bơtàu tơnguh, phan lơh geh bơh broă lơh sa suơn sre geh tơnhào uă, phan bơna geh tơnhào uă, tăc geh giă, rài kis hờm ram chờ hờp rơ hời geh tàm tơl nơm hìu làng bol Tây Nguyên dê, lơh geh bơta bơtàu tơnguh kơ̆ kơl jăp tàm nam 2025 tus do.