Ia Dreh là sàh uă kal ke bơh càr Gia Lai dê. Jơh 13 ƀòn bơh sàh dê pơn jat tai geh dờp ală broă lơh dong kờl bơtàu tơnguh lơh sa – mpồl bơtiàn krơi is. Jat Jơnau lơh nền sồ 2274 bơh Anih duh broă Làng bol càr Gia Lai dê, sơn đờm bơh ngai 01/01/2026, sàh rơp dờp geh bơh ai lài uă ngan rlau jơh bè priă bơcri lơh phan bơna mờ ală bơnah priă dong kờl gàr niam ờdo ờdă rài kis mpồl bơtiàn tơn bơh kes priă dà lơgar. Tŭ do, làng bol Ia Dreh neh geh càn priă dong kờl priă cồng bơh Anih priă jền dong kờl mpồl bơtiàn mờ kờp jơh khà priă ai càn mờr 125 tơmàn đong nàng bơcri bơtàu tơnguh lơh sa. Bal mờ hơ̆, dà lơgar neh dong kờl lơh 100 broă lơh dà sàng goh mờ gàr kloh niam tiah ơm kis, lơh 67 nơm hìu dong hìu bơnhă rƀah.

Ồng Ksor Nguyên - Atbồ thôn Blăk, sàh Ia Dreh, càr Gia Lai pà git: “Dà lơgar sùm sền gròi, dong kờl di tŭ ai làng bol gam kal ke in. Geh tŭ den dong kờl lơh wơl hìu ơm, geh tŭ den dong kờl kơn rồ me deh kòn nàng bơtàu tơnguh ròng phan, rơhời tơnguh niam rài kis làng bol kòn cau Jarai dê. Is ồn, tàm dơ̆ dà tih dà lìu pa do, làng bol neh dờp geh bơta dong kờl di tŭ bè phan sa mờ ală phan ngui pal geh ndai. Tơngai tus, dà lơgar gam geh gùng dà rơndap, ntrờn làng bol tus tiah niam ờdo ờdă rlau, dong làng bol iang nùs ơm kis, gàr kơ̆ rài kis jŏ jòng”.

Sàh Đức An, càr Lâm Đồng geh crơng gơs tàm tơngu me tơmŭt bal sàh Đăk Ndrung, sàh Nam Bình mờ ƀòn drà Đức An, kơnhoàl Dăk Glong, càr Dăk Nông lài do. Tơnơ̆ tơmŭt bal, sàh geh khà kờp làng bol mờr 7 rơbô hìu, mờ di pơgăp 33 rơbô nă cau gơwèt 25 jơi bơtiàn ơm kis bal. Do là tiah tơrgùm bơtàu tơnguh ală bơta phan tam jŏ tơngai bè kơphe, tiêu mờ kao su, pơgồp bal mờ tam gơl nàng tam tờm chi sa plai geh uă priă bè sầu riêng, ƀơ, măk ka. Kơnờm bè hơ̆, rài kis làng bol tàm do ngai sơlơ gơguh niam, priă geh tơl nă cau nam pa do geh rơlao 70 tơlăk đong. Ồng Điểu Khanh, kòn cau Mnông tàm ƀòn Bu Bong, sàh Đức An, càr Lâm Đồng pà git: “Rài kis làng bol lài do pơgồp bal mờ brê bơnơm mờ broă lơh mìr, mìng kơnờm bơh tàm broă lơh is sa is. Mơya tus tŭ do, rài kis neh geh uă tam gơl. Làng bol ờ gam gơrềng tơn mờ brê tai mờ neh git tàm broă lơh sa, tam gơl bal, kă bro phan, rơhời tơrgùm bal mờ broă lơh sa kă bro. Kơnờm mờ hơ̆, rài kis phan bơna mờ nùs nhơm làng bol dê rơhời gơguh, bơtàu tơnguh jăt mờ pơn jăt rài kis bơh mpồl bơtiàn pa dê”.

Mờ bơta pơgồp bal bơta pràn, dùl nùs bal bơh làng bol dê, ƀòn Đăk mŏng, sàh Kon Gang, càr Gia Lai neh geh dờp là Ƀòn lơgar pa bơh nam 2020. Lam lơh jat niam ală jơnau lơh nền, gùng dà broă lơh bơh Đảng, Dà lơgar dê, rài kis kòn cau Bahnar dê gam ngai sơlơ tam gơl niam. Sền gŏ ƀòn lơgar tam gơl niam bơnĕ, kea ƀòn ồng Hyưn niam nùs ngan. Sa tềp tus, ồng Hyưn ơm tàm ƀòn Đăk Mŏng tơngkah: “Sa tềp tus, nam pa rê, làng bol bơto tơngkah kòn sau pơnđơl bơsram sră tus gùng tus dà. Dơ̆ 2 là ơruh pơnu pal git iat jơnau bơto tơngkah, lơh ngan lơh broă, lơh sa, bañ iat jơnau pơn jồ, lơh ală broă lơh tìs bơh bol ờ niam dê. Pal git tam klac, dong kờl gơp bơtàu tơnguh lơh sa, bơt bơtàu rài kis hờm ram jat gùng dà, broă lơh bơh Đảng, Dà lơgar dê”.

Gơwèt mờ làng bol kòn cau Bahnar tàm sàh Kon Gang, càr Gia Lai, sa tềp bơhiàn dà lơgar neh gơs là dơ̆ chờ hờp bơh ƀòn lơgar dê, gơ rờm bal mờ nùs nhơm wă rò nam pa, chờ hờp nam pa bơh làng bol tàm làm gùt ală tiah dà lơgar dê. Ngai sa tềp, làng bol rơcang wil tơl ală phan sa, dà hùc ờs mờng bè tơrnờm, biap brê, poac iar… nàng tam pà bal bơta chờ hờp mờ gơp tơnơ̆ dùl nam lơh broă glar bòl mờ kung nàng kờñ tàm bơyai broă lơh sa tàm nam pa. Ồng Krăm ơm tàm sàh Kon Gang pà git: “Neh gơ gơs bơta ờs mờng, tàm ƀòn pah nam sa tềp tus den làng bol ndrờm bơyai lơh sa tềp, geh tơrnờm, geh biap, geh poac… Làng bol lòt còp, nting bơr sa tềp gơp, bal mờ gơp bơyai lơh ñô sa, tàm cribơyai bè rài kis… Jơh ală hìu bơnhă tàm ƀòn ndrờm geh sa tềp ram mhŭ bal mờ hìu bơnhă, làng bol jơi nòi”.

Kơnờm “Tam gơl bồ tơngoh kơlôi sơnơng, broă lơh”, rài kis kòn cau Sơdàng tàm thôn Đăk Giá 1, sàh Dục Nông, càr Quảng Ngãi neh geh uă tam gơl niam. Bi A Thập, Ƀí thư Ci ƀộ thôn Đăk Giá 1 pà git, Ci ƀộ geh sùm broă pơrjum cri bơyai, tus bal lam làng bol tam gơl bồ tơngoh lơh broă sa, tam gơl phan tam, phan ròng, bơtàu tơnguh lơh sa hìu nhă. Đoàn ơruh pơnu lơh broă nùs nhơm dong kờl lam lài dong kờl ală hìu kal ke brồ guh tàm rài kis.

Yal bè ală broă dong kờl bơh dà lơgar dê, bi A Thập pà git: “Thôn bol añ geh Dà lơgar dong kờl sơntìl sầu riêng, măk ka ai hìu rơƀah, hìu pa lik klàs rơƀah in, nam lơi Dà lơgar kung dong kờl lơh hìu ai cau rơƀah in. tàm nam 2025 Dà lơgar lơh geh 8 nơm hìu ai cau rơƀah, cau pa lik klàs rơƀah in. Nam do càr, sàh kung dong kờl sơntìl kơnrồ me nàng pà ală hìu rơƀah tàm thôn in, tơl hìu geh 2 nơm kơnrồ, bơdìh hơ̆ tai gam dong kờl ai ală hìu in sơntìl sur jù mờ be nàng ală hìu in ròng bơtàu tơnguh lơh sa hìu nhă”.

Sàh Đức Lập là dùl tàm ală tiah tam kơphe, sầu riêng, tiêu uă bơh càr Lâm Đồng dê. Tus tŭ do sàh neh geh 11 phan OCOP geh dờp bơh 3 tus 4 sơmañ kâp càr, tàm hơ̆ pơn rơ ngan là ală phan cèng mat kă bro “Kơphe Đức Lập” mờ “Sầu riêng Đức Lập”. Uă phan tiơng pơn ndai bè “Sầu riêng Dăk Mil”, “Kơphe Dăk Mil” neh geh sền gàr mat kă bro mpồl bal mờ mat kă bro cơng tàng, pơgồp bơnah tơnguh bơngă pin dờn, rề ơnàng drà kă bro tac bro. Đòm jat cồng nha neh lơh geh, mut tus nam pa, làng bol Đức Lập pơn jat tai pơgồp bal bơta pràn, dùl nùs bal bơtàu tơnguh lơh sa hìu bơnhă, bơt bơtàu ƀòn lơgar pas sơm, niam bơnĕ. Bi Y Dêt, kòn cau M’nông, ơm tàm ƀòn Jun Juh pà git: “Rài kis hìu bơnhă añ dê neh kơ̆ kơnhap mờ bơtàu tơnguh rlau mờ nam lài. Bơh priă lơh geh uă ngan bơh tờm kơphe mờ tờm tiêu, hìu bơnhă añ lơh geh dùl nơm hìu pa, dờng niam rlau. Tŭ do, hìu bơnhă gam mờr 2 sàu ù gời, añ kờp dŭ tam tai sầu riêng mờ mờr 200 tờm kơphe nàng ƀuơn ai broă sơngka sền gàr, lơh sa jŏ jòng in. Bơnah ù gam wơl, añ rơp tam pà ală kòn in nàng pơn jat tai lơh sa, lơh gơlik broă lơh kơljap sùm ai hìu bơnhă in tàm nam tus.”

Sàh Tân Hội, càr Lâm Đồng pa geh crơng gơs tàm tơngu me tơmŭt bal ală sàh Tân Hội, Tân Thành mờ N’Thôn Hạ. Mờ uă ù ơnàng mờr 8 rơbô lồ mờ khà kờp làng bol rơlao 29 rơbô nă. Nam 2025 pa do, sàh neh sơrlèt mờ khà broă tŭ lơh gơmù geh 83 hìu rơƀah uă bơta. Khà hìu rơƀah uă bơta bal gơmù 1,26%, mìng is tàm tiah làng bol jơi bơtiàn ờ gal cau gơmù mờr 2%. Mơya broă tam gơl tus broă lơh gơnoar atbồ bàr kấp kung ai geh ală bơta lòng pa. Ồng K’ Biếu, kòn cau K’ Ho Sre, cau geh bơngă pin dờn tàm thôn Đoàn Kết, sàh Tân Hội pà git: “Tŭ lơh sră nggal tàm anih lơh broă sră pơ-àr gơnoar atbồ dà lơgar pa, tài anih lơh broă uă bal mờ bơta ngăc ngar làng bol ờ ndrờm bal den tàng làng bol gam ờ git. Mŭt tàm nam pa, bol añ kơ̆p kờñ kwang bàng sàh rơ̆p bơto sồr jơh nùs rơlao nàng làng bol ƀuơn tàm broă lơh sră nggal”.

Sàh Sơn Điền, là sàh tiah ngài bơh càr Lâm Đồng dê, tiah geh gal làng bol kòn cau ơm kis, priă lơh geh kờp bal dùl nă cau tàm nam 2025 pa do geh 52 tơlak đong.

Ồng K’Lăng, cau K’Ho Sre, Ƀí thư Ci ƀộ thôn Ka Sá, ai tơnggŏ bơta pin dờn tàm mpồl kwang bàng kơnòm să tŭ do: “Añ pin dờn tàm mpồl kwang bàng kơnòm să rơp lơh niam rlau mờ rơnàng bèp ồng lài do. Să tờm añ là kwang bàng neh jơh sơnam rê rlô lơh broă, añ rơp cèng bơta git wă he dê nàng dong làng bol git loh adat boh lam, bal mờ gơp bơt bơtàu ƀòn lơgar pa. Mìng git gròi sền lơh sa den rài kis làng bol dê hơ̆ sồng ngai sơlơ bơtàu tơnguh mờ niam bơnĕ rlau”.