VOV4.K’ho – Di tơngkah 85 nam ngai crơng gơs Mpồl tam klac cau ùr Việt Nam 20/10, lồi poh lài tàm Hà Nội, Mpồl tam klac cau ùr Việt Nam neh bơyai lơh jàu khà jờng Cau ùr Việt Nam nam 2015 ai tus 9 mpồl bal mờ 10 nă cau geh cồng nha jak ngan tàm broă lơh ngan, sơr lèt gan kal ke tàm rài kis, sùm lơh ngan lơh broă, bơceh pa, gơs là ală cau ùr jak ngan mờ dong kờl uă cau ndai tàm mpồl bơtiàn geh rài kis niam, boh gơbài.

Rlau 30 sơnam, bác sĩ Trần Khánh Thu, atbồ Gah phan sa tơl pràn, hìu sơnơm dờng càr Thái Bình là cau kơnòm să ngan rlau jơh geh jàu khà jờng cau ùr nam 2015. Kơp kờ` gơs bác sĩ bơh dềt, tài gơ rềng bơh bơta kờ` gơboh broă bơh bơh ồng mờ mè dê, bơh ală ngai gam lòt bơsram, bi ùr Trần Khánh Thu neh lơh ngan nàng pơrlòng gơkờn mut tàm hìu bơsram dờng Y Thái Bình. Jơh bơsram, bi ùr geh sac rơwah mut lơh broă tàm hìu sơnơm dờng càr Thái Bình bơh nam 2008. Bơta kơp kờ` gơs ngan ngồn, bi ùr Khánh Thu sùm lơh ngan bơsram, lơh jơh niam tơl broă geh jàu. Bồ nam 2014, hìu sơnơm crơng gơs Gah phan sa tơl pràn, bi ùr Thu geh jàu lơh kuang atbồ gah do. Tềng đap kal ke bè bơta phan sa tơl pràn cau kòp in, bi ùr Thu bal mờ kuang bàng, cau lơh broă tàm gah do sùm tam klac bal, lơh ngan, gàr tơl drơng mờr 2.000 bơnah phan sa pah ngai; bơyai lơh pà ờ sa priă ală dơ\ phan sa cau kòp rơbah in. Bal mờ hơ\, mờ nùs nhơm lơh ngan, lơh broă dong kờl is bơh cau kơnòm să dê, bi ùr Thu sùm lam lài tus bal ală broă lơh niam dong kờl mpồl bơtiàn mờ să tờm bi ùr kung neh 30 dơ\ ai is mhàm. Bi ùr Trần Khánh Thu tam pà bal: Băng:

“ Ală broă lơh niam geh kuơ dờng màng ngan, bol a` gơtùi cèng bơta git wă mờng chài lơh broă he dê mờ gơtùi tus mờ làng bol. Uă làng bol tu\ bol a` tus kung neh đơs là ờ hềt tu\ lơi geh lòt kham kòp tàm ală hìu sơnơm càr. Gơwèt mờ broă ai is mhàm den bol a` go\ bơh ală mang lơh broă halà sơm cau kòp in den khà mhàm nàng dong sơm cau kòp in là ờ tơl ngan. Să tờm a` neh tus bal tơn ai is mhàm dong uă cau deh kòn tu\ gơbàn ngòt rơngơt. Do là broă lơh kuơ màng geh làng bol cih dờp ngan.”

Khà jờng cau ùr Việt Nam ờ mìng jờng rơ ală cau dùl nă să geh uă tă pơgồp tài mpồl bơtiàn mờ gam ai uă mpồl bal geh uă bơceh pa geh kuơ mpồl lơh broă mờ mpồl bơtiàn in. Pơnrơ bè mpồl kuang bàng, cau tàm mpồl cau ùr di mpồl cau ùr anih priă jền kă bro ling klàng. Tàm khà 22 jơnau bơceh ai broă lơh bơtàu tơnguh tơngai bơh nam 2010 tus nam 2015, 70% là bơh cau ùr dê; neh dong anih priă jền tềm pềr 15 tơmàn priă ơpah cau pơlam broă lơgar ndai. Pơnrơ ngan là ală jơnau bơceh: Lơh niam, lơh sir kơrnuat lơh broă bơh mpồl atbồ bơta aniai; broă lơh đo was khà aniai, jơnau yal sền gròi, ròt jơnau yal tơngit atbồ… mờ cribơyai mờ anih priă jền, ai tơlik ală phan lơh gơs drơng ala lời ai is cau ùr in bè “ Tềm pềr kòn in”, ală broă lơh dong kờl càn priă ai cau ùr rơbah in: Pơlam ờ sa priă rơndap broă lơh sa kă bro ai mờr 2 rbô nă cau ùr in; dong kờl ờ sa priă cồng càn priă nam sơnrờp tus mờ 455 rơndap broă bơh cau ùr dê, uă ngan di gah lơh sa suơn sre, [òn lơgar. Bi ùr Nguyễn Thị Cẩm Phượng, kuang jat jơng atbồ Mpồl cau ùr Anih priă jền ling klàng pà git: gơtùi geh cồng nha hơ\, dùl bơnah là tài ală broă lơh mpồl cau ùr dê neh tam klac bal oh mi cau ùr tàm mpồl: Băng:

“ Rlau 60% khà cau ùr geh mpồl cau ùr nàng pơrjum là kuơ màng, ờ mìng kờ` dong kờl bal mờ gơp tàm broă lơh mờ gam tam pà bal mờ gơp tàm rài kis is. Mờ broă Mpồl đơng lam bơyai lơh broă lơh dipal mờ tu\ tơngai mờ kơp kờ` cau ùr dê den bơta pràn sền gròi dong kờl geh uă rlau. Gơwèt mờ cau ùr kơnòm să den anih priă jền geh broă lơh dong kờl bơta chài lơh broă nàng dong oh mi cau ùr geh uă jơnau yal tơngit rlau, kờ` ringbal rài kis mờ broă lơh.”

Hơ\ mìng là 2 tàm khà 9 mpồl bal mờ 10 nă cau dùl nă să gah pà khà jờng cau ùr Việt Nam nam do. Tơl nă cau, tơl mpồl geh ală cồng nha, ală tă pơgồp krơi is, mơya ală bi ùr ndrờm là ală cau pơnrơ jak bơh nùs nhơm ngai sơlơ lơh ngan brồ guh, sơrlèt gan ală kal ke tàm rài kis nàng lơh broă, bơceh pa, gơs là ală cau ùr geh cồng nha mờ dong kờl uă cau ndai tàm mpồl bơtiàn jơh rơbah, geh rài kis tơl niam, chờ hờp. Mò Nguyễn Thị Minh Hương, kuang atbồ mpồl mblàng yal gùng dà broă lơh dà lơgar bơh mpồl tam klac cau ùr Việt Nam pà git: Băng:

“ Bơta niam nam do den ringbal jat ală nam, mơya nam do khà sră nggal pơyua tus uă rlau. Khà jờng cau ùr Việt Nam geh uă khà tơl. Ai tơng go\ dờng ngan rlau jơh hơ\ là bơta tă pơgồp tàm gah mờng chài lơh broă khi dê là pal geh pơ rơ mờ tus bal tàm ală broă lơh chul chồl bơta gơguh jak cau ùr dê, ală broă lơh ringbal cau klau cau ùr. Gơwèt mờ ală mpồl bal den pal là ală mpồl geh gal cau ùr bơh 60% rlau hơđang, ală mpồl bal geh pơnrơ bè kuang àng, ling klàng kung pal geh bơh 40% cau ùr rlau hơđang tu\ mpồl pà khà jờng bol a` sac rơwah kung pal tàm pơn drờm mpồl bal mờ cau dùl nă să nàng sac rơ wah.”

Bơh nam 2013 tus nam 2015, khà jờng cau ùr Việt Nam neh pà 55 mpồl bal mờ 104 nă cau ùr geh pơn rơ tàm tơl gah broă lơh bơh rài kis dê. Khà jờng cau ùr Việt Nam ờ mìng là bơta cih dờp, jờng rơ ală cau ùr Việt Nam sơrlèt gan kal ke tàm rài kis, tàm broă lơh, mờ gam là bơta pơn jờng nàng ală bi ùr pơnjat tai lơh ngan tài hìu nhă mờ rlau mờ hơ\ là tài bơta bơtàu tơnguh bal bơh mpồl bơtiàn dê. Ală bi ùr là cau pơn rơ jak đơs tờm bơngă kuơ màng mờ ală tă pơgồp dờng màng bơh cau ùr dê tàm mpồl bơtiàn tu\ do.

                                                                 Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn.