VOV4.K’ho – Khà priă tiêu ơm tàm khà jơnhoa ngan tàm nđờ nam do, lơh cau lơh broă sa tàm ală càr Tây Nguyên pơn jat tai tàm đòm jat gơ\p ur ar tam tờm chi tam do. Sơnđờm bơh kàl mìu nam do, tàm Dak Lak, uă hìu làng bol lơh broă sa neh kơl sơrbì te\ sươn kơphê, kau su gam ai tơnhàu nàng ai ù tam tiêu. Bulah geh jơnau yal lài bơh gah lơh broă geh gơnoar dê mờ bơta kòp gam lơh bơtờp tàm uă tiah, cau lơh broă sa kung gam ur ar tam pa tờm tiêu.  

Tơnơ\ tu\ geh dơ\ mìu bồ kàl tơn, hìu bơnhă ồng Trần Văn Dũng, tàm [òn Yên Khánh, ntum Ea Tân, kơnhoàl Krông Năng, càr Dak Lak neh sơrbăc mhar ngan lơ òr ù nàng rcang tam tờm tiêu. Tàm bă ù dùl sàu kơphê pa koh kơl gam bềng tờm mờ rơyas, uă ngan jrong bê tông neh geh ntàu. Ồng Trần Văn Dũng mblàng jơnau bơh tài kơl sơrbì kơphê nàng ai ù tam tiêu bè do: “A` den kung kơlôi là tu\ do tờm kơphê ngan là khà priă tu\ gơguh tu\ gơmù kal ke ngan gơtùi gi\t lài, ai tờm tiêu den dilah tu\ khà priă gơmù gam 40, 50 rbô đong dùl ki\ den lơh kung geh rlau sơl”.

Ồng Đỗ Văn Long kuang atbồ Anih duh broă làng bol ntum Ea Tân, kơnhoàl Krông Năng, pà gi\t, khà priă tiêu sùm geh tăc tàm khà pơgăp bơh 150 rbô dùl ki\ tàm bàr pe nam do, lơh ntum ờ geh broă lơh lơi nàng kơryan làng bol tàm đòm jat gơ\p tam ur ar tờm chi tam do. Mìng tàm bàr pe nam rềp ndo, neh geh rlau 500 lồ kơphê tàm ntum gơtìp kơl sơrbì nàng ai ù tam tờm tiêu. “Tơngai rềp ndo, broă tam uă tờm tiêu ur ar ngan mờ uă ngan là làng bol tam tàm đòm jat gơ\p lơm, ờ geh dùl bơta rơndăp tăp sèng lơi ờ. Pa do neh gơbàn jơnau tiêu chơ\t mhar chơ\t lơyaì, gơbàn jơnau do là tài bơh broă tam phan bơh làng bol dê ờ jat di bơta jak chài, uă ngan là bơsram bơta mờng chài bal mờ gơ\p dê lơm”.

Dùl tàm ală sươn tiêu pa tam tàm ù tam kơphê lài do

Jat rơndăp ù tiah tus nam 2020, bă tiêu bơh càr Dak Lak dê ơm tàm khà 12 rbô lồ. Mơya, tu\ do, bă tiêu tàm càr do neh rlau 16 rbô lồ, tàm hơ\ geh mờr nggùl là tam pa tàm 2 nam rềp ndo. Ờ mìng tam tiêu tàm ală bă ù pa, tam tàm ală sèng chi kìng càl, tam bơrlu\ bal tàm bă ù tam uă tờm chi tam ndai, mờ uă hìu làng bol lơh broă sa neh kơl sơrbì te\ kơphê, kau su nàng ai ù tam tiêu, geh tu\ là ngui tơn tờm kau su nàng lơh jrong tiêu in. Ồng Huỳnh Quốc Thích kuang jat jơng atbồ Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Dak Lak bơto yal lài, dilah tam tiêu mờ jơh ală broă, den cau lơh broă sa digơlan là gơtìp hoàc hươr ờ geh tơnhàu dùl e\t lơi. “Tiêu mờ tam jat tờm kau su den tu\ tờm kau su gơtìp ờ niam là rơyas [ươn ngan ồm. Den tàng bè hơ\, ờ go\ di tam tài jrong tiêu ờ niam. Lồi du\t là roh jơh bal kơphê, kau su bal mờ tờm tiêu tơn den là ngòt rơngơ\t ngan. Broă lơh ngac ngar ngan rlau jơh là làng bol  tàm bă ù tam chi jo\ nam gam geh bơh he dê, he pal sơngka sền gàr niam nàng geh cồng nha phan bơna uă. Dilah tu\ do, bol he tam den cau lơi khin đơs ngan là 2, 3 nam tai khà priă tiêu kung gam gàr khà priă bè tu\ do”.

Ờ hềt gi\t khà priă tiêu tàm ală nam tus bè lơi, mơya bơta gơ aniai tơn bơh broă tàm đòm jat gơ\p tam uă ur ar tờm tiêu neh lơh kòp lơh bơtờp mhar ngan mờ ờ jai kơryan geh. Jat jơnau yal pa ngan rlau jơh bơh Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Dak Lak dê, pơgăp 20% bă tiêu bơh càr dê gam bơtờp kòp pàl nha chơ\t lơyaì, 16% bă tiêu gơtìp kòp chơ\t mhar. Bal mờ hơ\ là gi\t nđờ jơ\t bơta kòp ndai kung lơh cồng nha tơnhàu tiêu gơmù uă ngan.

Ờ mìng is càr Dak Lak lơm, mờ uă tiah tam tiêu uă ngan bè Cư\ Sê, càr Gia Lai, Dak R’lấp, càr Dak Nông, tiah làng bol geh bơta mờng chài sơngka sền gàr tờm tiêu, kung gam bòl glar ngan tài bơh kòp chơ\t mhar chơ\t lơyaì lơh aniai. Tus lồi nam 2014, jơh gùt tiah Tây Nguyên neh geh 1400 lồ tiêu pal koh sơrbì te\ tài bơh gơbàn kòp. Tiến sĩ Lê Ngọc Báu kuang atbồ Anih kơlôi sơnơng jak chài măy mok lơh broă sa sươn sre brê bơnơm Tây Nguyên dê, đơs tờm, hơ\ ngan là jơnau gơlời wơl bơh broă tam tiêu bu ba ur ar khat gơboh: “Tam uă ir ur ar bè hơ\, gơ lơh gơlik uă bơta ờ niam mờ ờ kơ\ kơl jăp: Tu\ do là uă ngan bă tiêu neh gơtìp bơtờp kòp chơ\t mhar chơ\t lơyaì, mờ pah nam geh gi\t nđờ jơ\t rbô lồ gơtìp koh sơrbì te\. Dơ\ bàr là gơ geh lài là uă ngan bă tiêu gơtìp bơtờp kòp tài bơh virus, bơta do ờ lơh chơ\t tờm tiêu mơya gơ lơh gơmù cồng nha sươn tiêu”.

Tiêu là tờm chi kal ke ngan tam mờ sơngka sền gàr, broă bơcri priă bơh sơnrờp kung jơh uă ngan priă jền. Dilah ntoăt jat khà priă drà kă bro mờ tam tiêu ờ jat dùl broă rơndăp lơh lơi, ờ bài kờ` sền tus ală jơnau aniai hoàc hươr gam geh tu\ do, geh tu\ là koh kơl ală tờm chi tam ndai nàng ai ù tam tiêu, den cau lơh broă sa kal ke ngan gơtùi pleh klàs jơnau  gơ aniai hoàc hươr tơl mờ ală bơta.

Cau mblàng Lơ Mu K’ Yến