VOV4.K’ho – Bè neh yal tàm jơnau cih lài, uă làng bol tàm Tây Nguyên gam đòm jat gơ\p tam uă ngan tờm macca dùl bă khat gơboh ờ geh rơndăp tăp sèng, ờ ngòt ală bơta hoàc hươr dờng digơlan gơ aniai tus, tài ờ geh jơnau yal bè sơntìl, ờ geh bơta chài, ờ geh bơta gi\t wa\ bè ală bơta kờ` ngan ai tờm chi tam do in, bè trồ tiah, ù tiah, dà ia; mờ ngan là ờ geh jơnau yal bè drà kă bro phan bơna do. Tàm bơta geh ngan, ală hoàc hươr do neh gơbàn, tu\ bàr pe nă cau tam macca neh uă nam, mơya tờm macca geh dùl e\t ngan plai, geh tu\ là ờ geh plài. Tơn jơh jơnau cih “Kơ\p kơnờm macca tàm Tây Nguyên: Ngan halà mpau gời?” là jơnau cih “Ba` lời macca lơh gơtìp dồs”.  

Dùl ală sươn macca jơh ală ndrờm ờ geh tơ\t plai là bơh hìu bơnhă ồng Vũ Tá Trọng dê, tàm ntum Dak Nia, [òn drà Gia Nghĩa, càr Dak Nông mu\t tàm nam dơ\ 6. Rlau 500 tờm macca tam bơrlu\ bal tàm sươn kơphê, kàl geh bơkàu lơi kung geh uă ngan bơkàu mơya bơkàu mòn gơs plai den dùl e\t ngan. Ờ hềt khin kơlôi tus geh priă cồng uă, priă cồng dùl e\t bơh tờm chi tam do, ồng Vũ Tá Trọng kơlôi rcang ờ gi\t tus tu\ lơi hơ\ sồng ai geh wơl priă bơcri tam tờm chi tam do. “Nam lài pa plai kung geh dùl e\t sơl, đơs bal là kung geh bàr pe ki\ mơya uă ngan là hìu bơnhă tơnhàu geh mờ ngui sa mờ ờ go\ gơtùi lơh geh bơta lơi ờ. Cồng nha bơh gơ dê kung ờ hềt gơtùi gi\t sơl, bơkàu den geh uă mơya mòn gơs plai den ờ go\ geh kàr lơi ờ. Digơlan nam do kung mìng tơnhàu geh bàr pe jơ\t ki\ lơm”.

Ồng Hồ Gấm kuang jat jơng atbồ Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Dak Nông, pà gi\t: Bơh lòt sền tàm ntum Đức Minh, kơnhoàl Dak Mil, ală sươn macca neh tam pơgăp mờ do 9 nam geh plai dùl e\t ngan. “Đơs là plai uă, plai lơh geh bơh 50 tus 70 ki\ dùl tờm, mơya ngan ngồn den ờ go\ geh ờ. Bè tàm Đức Minh, kơnhoàl Dak Mil do: 10 tờm den ờ hềt lơh geh 1 ki\ sơl, mbơh go\ geh cồng nha? Tam bơh nam 2006, tu\ do plai kung gam geh sơl. Tu\ do, sơntìl Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar dê neh geh 3 sơntìl dờp sền mờ 7 sơntìl là sơntìl jak chài măy mok. Tàm ală sơntìl hơ\, den sơntìl lơi là gơ gơkờ` mờ tơl tiah bơh Dak Nông dê den kung gam ờ hềt geh đơs sền sơ wì sơl. Mbè gơtùi tam dùl tu\ bal 10 sơntìl, ờ gơtùi den koh sơrbì? Den tàng pal kơrya ngan, lòt sền ngan ngồn hơ\ sồng gơtùi đơs geh tơl jơh”.

Lơh geh bơta sền gròi bơh làng bol dê tus mờ tờm macca, gah lơh broă sa sươn sre càr Kon Tum neh lơh broă mờ đơs: tờm macca mìng gơkờ` mờ ù tiah Mang Đen-Kon Plông mờ bàr pe ntum tàm kơnhoàl Tu Mơ Rông mờ Dak Glei dê. Mơya, tus tu\ do, tài bơh kung gam ờ hềt geh sơl cồng nha sền sơ wì ngan ngồn lơi bè bơta kis dờng, cồng nha lơh geh mờ tu kòp lơh aniai bơh tờm chi tam do dê den tàng ồng Trần Văn Chương kuang jat jơng atbồ Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Kon Tum, bơto tơngkah lài bè do: “Bol a` yal lài làng bol in là pal tam bơrlu\ bal mờ bă kơphê rơta halà kơphê sồ mồt. Dilah mờ tam mìng is gơ lơm, den pal sền sơ wì ngan ngồn tài bơh tơngai pa dờng bơh tờm macca dê là jo\ ngan mờ tu\ do ờ gi\t bơta tơl pràn tơ\t plai bè lơi sơl mờ tơnơ\ do drà kă bro bè lơi? Dilah mờ tam uă gơ jă gơ jal ir den là ngòt rơngơ\t ngan”.

Jat ồng Y Ghi Niê kuang atbồ Mpồl tam klac ală mpồl khoa học mờ công nghệ càr Dak Lak dê, lài do là Kuang atbồ Gah khoa học mờ công nghệ càr Dak Lak, là dùl tàm ală cau ai sơntìl macca nàng tam tơrlòng lài tàm càr Dak Nông mờ Dak Lak, đơs tờm bè do: Mìng gơtùi tam tàm dùl bă ù ờ uă nàng tam tơrlòng sền lơm mờ ờ go\ gơtùi tam uă dùl bă khat gơboh bè tu\ do ờ.

Tiến sỹ Y Ghi Niê lòt sền tờm macca tàm kơnhoàl Krông Năng, càr Dak Lak

Ồng Y Ghi Niê, đơs là, macca là tờm chi mhar gơrềng ngan mờ trồ tiah, tu\ tờm geh bơkàu, mìng dilah geh dùl dơ\ mìu dềt halà bơh dùl dơ\ trồ tơngai duh là gơtìp sang jơh te\ tơn. “Đơs là tờm chi tam dờng màng tus mờ Tây Nguyên là ờ di, tài ờ di là tàm tiah lơi kung gơtùi tam lơm ờ, mờ jơh ală là ờ hềt gi\t drà kă bro ai phan bơna do in sơl. Den tàng bè hơ\, pal tam dàr dàr nàng ai jơnau bơsram mờng chài mờ ờ go\ di tam ur ar ờ. Bol he kung kah sơl dùl tu\ tơngai sồr ròng uă phìng, kuat bàl mờ tam chi kơlhô. Tu\ do, den kơlhô gơ dô jat nhơl càl tơn, lồi du\t là gơtìp hoàc hươr. Bè hơ\ den tàng tu\ do gơ wèt mờ tờm macca, bol he jờng rơ ir, đơs niam uă ir. Mơya digơlan tơnơ\ do cau lơh broă sa geh gơ gơs là cau gơtìp dồs”.

Tàm dơ\ lòt lơh broă tàm Tây Nguyên rềp ndo, tơnơ\ tu\ lòt sền ngan ngồn tàm sươn ờng sơntìl macca tàm ntum Quảng Tân, kơnhoàl Tuy Đức, càr Dak Nông, ồng Hoàng Trung Hải kuang jat jơng gơs gơnăp gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar, sồr: Pal yal làng bol in gi\t nàng tu\ rwah sơntìl tài bơh tă uă ngan priă jền bè hơ\, roh 8 nam, geh tu\ là 10 nam hơ\ sồng geh tơnhàu, mờ ờ rwah di sơntìl den là gơtìp ngòt rơngơ\t ngan. “Dà lơgar neh geh gơnoar broă pơlam gùng, tu\ do mpồl lơh sa kă bro pal lơh niam broă tàm tơrbo\ drà kă bro mờ làng bol, broă lơh do bol he ờ hềt gơtùi lơh geh ờ. Đah mpồl lơh sa kă bro, cau jak mờ làng bol ờ hềt lơh broă niam ngan. Pơnyơu bè kơnhoàl ù tiah bè hơ\, trồ tiah bè hơ\ gơkờ` mờ tờm chi lơi, mờ sơntìl lơi den geh niam rlau. Dilah khat gơboh ur ar tam chi tam lơi kung đơs là tam gơtùi den là tam, den tus tơnơ\ do là gơtìp pơhì pơhà mờ hoàc hươr uă ngan”.

Jat lòt sền bơh Anih kơlôi sơnơng jak chài măy mok lơh broă sa sươn sre brê bơnơm Tây Nguyên dê, bă ù tam macca tàm Tây Nguyên tu\ do neh rlau 2 rbô lồ, tàm hơ\ tam uă tàm ală càr Dak Nông, Dak Lak mờ Lâm Đồng.

Nàng geh dùl lồ macca, kờ` pal geh rlau 20 tơlak priă nàng blơi sơntìl. Hơ\ sồng pal ơn phơng, sơngka sền gàr jo\ jòng sùm bơh 6 tus 10 nam den hơ\ sồng gi\t là tờm chi geh plai sơl halà ờ là dùl tu\ tơngai jo\ jòng ngan. Tàm tu\, phan bơna lơh geh kung gam ờ hềt gi\t là geh tac tàm tiah lơi. Lơh bè lơi nàng làng bol ờ gơtìp kòl dồs bơh tờm macca? Jơnau lùp do lài mờ tu\ geh ală gah sơnah lơh broă dà lơgar geh gơ rềng jòi gơlik jơnau hơ, den să tờm cau lơh broă sa kung kờ` pal ai geh jơnau bơsram mờng chài is bơh ală hoàc hươr bơh broă lơh sa sươn sre đòm jat gơ\p dùl bă khăt gơboh lài do. Den tàng bè hơ\ là tu\ kơphê tăc geh khà priă uă den là ur ar tam kơphê. Tu\ kơphê kau su geh khà priă den kơl sơrbì ală tờm chi tam ndai, koh kơl jơh bal brê kròng nàng ai ù tam kau su. Broă lơh sa bè do neh gơlời wơl ală bơta à` ơnòng kơ` jơ\ dồs kơnòl, lơh roh te\ gùng dà bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn bơh uă hìu bơnhă mờ bơh jơh broă lơh sa bơh ală càr dê tàm tiah do.

Cau mblàng Lơ Mu K’ Yến