VOV4.K’ho - Bơh jo\ ngan bloh, oh mi kis tàm Hìu ơm bal Anih lơh broa\ jơnau đơs Việt Nam  tàm Tây Nguyên sơnđan Kpa\ Simon – kuang jat jơng atbồ Anih lơh broa\ he dê la kra [òn. Broa\ hòi bè do geh  làng bol kis bal tàm [òn gùng drà, cau kuang lơh broa\ tàm sơnah [òn, mờ jơh mờ kuang bàng atbồ hala ala\ cau lơh broa\ bal tàm Hà Nội pah tu\ geh mut lơh broa\ kung  hòi rềp mềr: kra [òn Tây Nguyên.

            Bi dờng klau, sền bè klau Tây. Geh tu\ bi jà a` lòt blơi kho\ zep, mut tàm dùl tac kho\ zep hơ\ hơ\ sồng geh dùl yô kho\ zep di jơng bi. Ùr tac phan pa gời bi tơn yô zep tài: 2 nam bloh ờ geh cau lơi cùh di zep do! Tu\ gam pràn sa\ ja`, bi `ô kung pràn ngan oh mi  sơnđan bè rơwas hùc philatop. ~ô hờ hìu bi, tơl cau ndrờm bơ`ul, den bi gam bè ờs. Bơh bơta  gam bè ờs hơ\ neh lơh pơn yòng bi pal khòm jơh phan `ô sa jơng kah, jơrlu\, cùan.

            Tu\ rơp crơng gơs anih lơh broa\ sùm, geh dơ\ bi Lê Đình Đạo (Lài hơ\ la kuang atbồ đơng lam dờng anih lơh broa\ jơnau đơs Việt Nam) tu\ hơ\ gam lơh kuang atbồ Anih lơh broa\ lùp a` mờ bi:

            -Den bol mê kung ky\ quán ư?

            -Ờ gơ ơ bi, tài oh jàu pria\ dờng, hìu tac ờ tơl pria\  rài den tàng cih dồs. Bi Simon  nho\ mờ hơ bè hơ\.

Kpa\ Simon

            Ala\ cau sền jơnau, cau ai tơnggit jơnau bơh Anih lơh broa\ sùm tàm Tây Nguyên, ua\ cau git ưn ngài ngan mờ bi. Jơh bơsram hìu bơsram dờng, pa mut lơh broa\, bi geh pơlam bơto bơtê bơh dềt tus dờng. Bơh broa\ attê mbè lơi, bơh broa\ tơmoh sa\, tus mờ broa\ tam kek li, tus mờ broa\  tam bau. Geh tu\ broa\ sơnđan mat kòn, lơh sra\  khai sanh kòn in, ua\ cau kung kơnờm mờ bi. Tơl jơnau lơi kung tus lơm, tơl broa\ kung geh lơh lơm. Jơh ala\ broa\ ntrờm gơtùi lơm, niam lơm. Kơnòm dềt kòn se tàm Anih hìu ơm bal, tu\ lơi go\ ồng Kpa\ Simon la chờ ngan, lùp ồng. Geh na\ do den hòi la ồng đah bèp, geh na\ hòi ồng đah mè. Gơbàn bèp lah, kung jòi ồng tus nhìm mờ ồng, kờ` lòt  re dà kung  kơnờm ồng dan ngò mờ mè, geh điểm jơt kung rê pơn ỳơ mờ ồng sơl…

            Bi kùeng ua\ ngan, mờ sơrmah sơrmài tai den tàng nac sùm tus hờ hìu. Geh cau ơm jồ tơn jơt ngai, gùl nhai, cau lơi kung geh wa\ piang, wa\ `ô chờ hờp, tu\ rê gam geh pà êt pria\ đìh rơndeh. Pah dơ\ bi tus dùl [òn lơi hơ\ drờm bè geh rê hờ [òn tờm bi dê. Bàr, pe drap tơrnờm, peh 2, 3 nơm iar, hala peh sur. Jơh ala\ phan hơ\ drờm la bi ta\ pria\ lơm. Sap ntas cing mồng, cau tus gal rlau, hơ\ sồng geh ala\ guang tê tam ya. Gùt mang àng trồ mờ ala\ jơnau đơs crih mờ jơnau yal  yau jòng.

            Nam 1994, tu\ bơh Cơldu\ Chài rgơi yal tơnggit jơnau kơnhoàl Ea Kar, Daklak rê lơh cau mblàng dà đơs mờ cau đơs jơnau đơs cau Jarai bơh anih lơh broa\ jơnau đơs Việt Nam, bi neh tòm 15 nam sa phe  dà lơgar bơh  cau lơh pơgru lòt bơto, cau bơyai lơh đơs crih tam ya bơh Gah chài rgơi  yal tơnggit càr, geh tu\ bi gam la cau bơto nhảy…geh tu\ gơguh gơmù. Kơnờm bơh 15 nam hơ\ la rài kis git wa\ bè chài rgơi ala\ kòn cau Tây Nguyên bi dê slơ git wa\ rlau, slơ ua\ rlau. Bi git Tây Nguyên bè git tàm mpàng tê.  Sa\ bồ sơrmah sơrmài bè tờm chi kơnia, bè sềm kơtia do, êt ngan cau lơi sơnơng  geh lơh broa\ jo\ jòng mờ dùl anih lơi hơ\. Den mờ,  broa\ lơh bao\ pờ tơlik jơnau đơs neh bơrkơt bi.

            Bi  sùm geh sra\ cih tềng sa\. Nđờ jơt nam do la bè hơ\,  nđờ nam do kung gam bè hơ\ sơl. Sền bao\, geh cih, iat rơdio geh cih, sền tivi, cih tai, geh tu\ ky\ jơnau yal tơnggit, jơnau cit, bi kung cih wơl tàm sra\ cih, geh tu\ cih 2, 3  akhar pa, akhar kan kah nàng geh sền wơl. Tềng gùl 2 nao tê bơh bi dê gơ bàn plào kra\ tài bơh at gai cih mờ  at go\ jràu. Ngan la bi kung ờ git he neh cih jơh nđờ  rbô nơm gai cih? Ala\ pang sra\ cih prap bi dê sùm slơ lơ ut jat nhai, nam. Bơh mat bơh  cau atbồ lơgar, dùl mpồl lơi hơ\ tàm dunia,  hala mat sơnđan bơh dùl [òn tàm Tây Nguyên.  Cih mờ dà Yuan hơ\ sồng dà Jarai. Creh cih, cih creh…

Kpa\ Simon lòt mùl màl nam 1998

            Lòt, iat, đòk mờ cih rlau 20 nam do hơ\ sồng geh mut lơh broa\ lơh êt ngan cau lơi sơnơng tus. Hơ\ la cih gơs từ điển ngui tus gah broa\ lơh pờ tơlik jơnau đơs. Sra\ từ điển Jarai-Yuan- Tây haka Yuan-Jarai lài do mìng mờr 11 rbô akhar. Sra\ từ điển bi gam cih gơs geh tus rlau 300 rbô akhar. A` geh lơh ngan  lơh gơs lài mờ tu\ jơh sơnam lơh broa\. Bi đơs mờ a` bè hơ\. Bi neh  lơh bơta lơi la lơh jơh nùs bơta hơ\. Kah dùl dơ\ a` tus sền  pơlam dơ\ kup sap lơh lèo. Ngai hơ\ bi kung tus bal tàm jơnau lơh lèo. Lơh lèo gam lơh niam den đèng cơldu\ kup sap gơ chơt. Bi lơh lèo gơ mut ngan tàm sa\ den tàng neh tàp kơbàng, ntàu cong tê,  đơs dờng! Klau drơng ma\y ờ git bơta lơi nrơt ndơl ngòt ngan, tôlah he gơbàn  lah den tàng neh dui\ mo  phan pờ kup sap. Ala\ dơ\ a` geh tus ala\ [òn tiah sar lơgar ngài, den tìp ala\ cau dờng sơnam, hala ala\ cau geh  git wa\ ngan bè bơhìan chài rgơi bơh cau Jarai, a` geh cih wơl dùl, bàr jơnau đơs crih kòn cau hala dùl jơnau yal yau cèng rê lơh phan pà bi in. Dùl dơ\ bè hơ\ tàm Ayun Pa, Gia Lai a` pờ ma\y kup sap, kup wơl dùl jơnau yal yau di 30 phút. Gơs broa\ , a` geh lùp cau yal yau, mò ồng yal wơl hala mè bèp neh yal jơnau yal yau do? -Ờ gơ, a` iat bi Simon yal tàm  rơdio. Iat niam ngan  den tàng ka mờ yal wơl. Bi dờp geh ua\ ngan sra\ jờng, di lah yal tus 30, 40 jơt sra\. Dùl dơ\  a` geh tus [òn cau Jarai tàm Ia Pa, Gia Lai. Git a` la cau lơh broa\ bal mờ bi Simon, den geh lup: Simon kòp lah ờ lah mờ poh do ờ kloh đơs tàm rơdio? Do la jơnau jờng kuơ màng ngan.

            Nam 2001, bol Fulrô kis lềng bơh Ksor Kơk atbồ neh hoài jà chul chồl ua\ cau kòn cau lik lòt dra\ kờ` dan crơng gơs bơta sơnđan la dà lơgar Đêgar atbồ is. Ờ ua\ [òn  kòn cau tàm Tây Nguyên neh gơ gơs la anih ờ suk ngan bè bơta gùng dra\ bal. Ua\ cau gơbàn kui kuơ, ngòt rngơt. Bi Kpa\ Simon neh sơnơng geh dùl jơnau mblàng niam ngan. Hơ\ la la tus hìu mè bơh Ksor Kơk tàm [òn Broa\i, ntum Ia Broa\i, kơnhoàl Ia Pa, Gia Lai nàng geh jòi git nền nòn ngan broa\ gơbàn nàng geh đơs làng bol in wa\ bè gùng dà broa\ lơh bơh Đảng,  broa\ lơh bơh Dà lơgar. Bi neh geh  dơ\ boh bơr  đềt mềr ngan, geh ai go\ di kòn bơnus ngan mờ di jơnau ngan  ngan tus mờ  cau mè gơ lơh sơnđàc ngan do mờ dà Jarai. Mò đơs mờ làng bol ala\ [òn ba` lơh iat, iat kòn klau ờ diơng, ờ di mò dê. A` kah sùm rùp sa\ mò neh kra,  ờ sô tai lik jun bi mù bơh ntùng hìu hờ đang neh klar ngan. Mò at tê bi, gơlơh ngoh rngac ngan gơ hòr dà mat.

Kpa\ Simon tềng ơdu\ kup sap.

            Lê Bích Phượng cau lơh broa\ bal mờ a` tơnơ\ dơ\ lòt do, geh ròt jơnau cih: “Ala\ cau tờm bơh ồng kuang bơtau Ksor Kơk, đơs jơnau lơi”? geh jờng jai lòng  biàng dơ\ pơr lòng pờ tơlik jơnau đơs gùt lơgar mờ geh khà jờng C khà jờng sra\ bao\ dà lơgar nam hơ\, Kpa\ Simon la bè hơ\, sơrmah sơrmài mờ rài kis, mơya jơh nùs mờ broa\ lơh.  Mờ ala\ jơnau đơs dà kòn cau Tây Nguyên bi neh lơh ngan sùm. Ky\ sền tơl gùng, tơl akhar, iat nền nòn nàng geh pơlam bơh ta\ nhơm đòk, tus đòk bơh ala\ cau đơs. Jơnau tơnggit tàm lơgar pal đơs bè lơi krơi mờ jơnau đòk jơnau gơbàn rềs àr, jơnau geh tơnhàu. Lơh lèo,  jơnau yal yau slơ krơi rlau tai.

            Pơrjum bè broa\ lơh, bi sùm jak ngan  đơs dờng bơr, jak ngan lah. Dùl dơ\ bi đơs:-Bol he ờ cau lơi jak lơm, mìng la cau tơba lơm. A` la cau tơba rlau jơh, den tàng pal đòk ua\ ngan, iat ua\ ngan, cih ua\ ngan. He geh wa\ nền nòn, đơs den hơ\ sồng cau ndai wa\ he.

            Kơnờm bơh bi mờ broa\ blàng, đòk, lơh geh bơh ala\ cau đơs, cau sền jơnau bơh anih lơh broa\ jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên niam rlau, di pal rlau, gơ hòi gơ jà rlau. Kung bơh bơta kờ` bơtàu tơngguh broa\ lơh pờ tơlik jơnau đơs do mờ bi neh lơh ngan cih gơs sra\ từ điển Jarai-Yuan.

            -Do geh la phan  kờ` git ưn ngài jơh ala\ cau, jơh ala\ cau iat rơdio neh kờ` sap đơs mờ lơh lèo a` dê.Bi Kpa\ Simon boh bơr bè hơ\.

Kpa\ Simon tềng dơ\  lòt lơh broa\ hờ cau Sêdang

            Kah wơl tu\ ùr bơklau a`  tơnơ\ rê hờ [òn tờm, mut wơl tàm Buôn Ma Thuột tru\ biap piang jà 2 anih lơh broa\ tus `ô sa git mat. A` jà, bi đơs: “Mê ờ geh jà mờ bơr ờ. Pal blơi thiệp nàng gơ niam. Mờ lơi te\, cih sra\ mat jà. Tơl broa\ lời a` lơh”. Hơ\ sồng bi blơi thiệp, cit mat mờ pơyua. Kòn ùr a` tu\ do neh la cau bơsram dờng dơ\ 2,  bàr, pe nơm thiệp jun bau nam lài a` ờ hềt pơyua jơh, gam  jơng kah. Akhar cih bi dê niam. Akhar o wil mờ ờ sir. Geh ai go\ kòn bơnus bơr đơs bơdĩh sa\!?

            Nam lài bi neh rê hờ [òn lơh mè in hìu di 200 tơlak pria\, nam do bi geh lơh hìu ja\ brê , hìu um mờ tơrlung dà di mờr 70 tơlak pria\. Digơlan pria\ do la pria\ bi prap pơrjum bơh jo\ do. Tu\ do bi gam ơm tềng hìu ơm bal dềt, drim sa jơrlu\ bung riêu, hùc dà kơphe kềng gah gùng. Lòt rê tềng rơndah neh klar.

                                      Cau cih Lê Xuân Lãm, cau mblàng K’ Brọp.