VOV4.K’ho – Tàm dùl nhai rềp ndo, tàm càr Gialai sùm gơlik geh bàr dơ\ anih kă bro phan lơh gơs bơh sươn sre gơkòl dồs mờ kờp jơh priă dồs gơguh tus rlau 43 tơmàn priă. Bàr dơ\ gơkòl dồs do bal mờ dùl ròt anih kă bro phan lơh gơs bơh sươn sre tàm Gialai mờ Tây Nguyên gơtìp gơkòl dồs lài hơ\, geh uă bơta ndrờm bal bè ală bơta ờ hềt kràn bơh adat boh lam dê tàm broă lơh ơn pơyua phan lơh gơs bơh sươn sre mờ ală bơta gơ tam gơl ờ niam ngan bơh broă lơh ai càn sa priă cồng uă dê. Ală bơta do ndrờm neh geh đơs lài, mơya jơh bal cau lơh broă sa mờ anih lơh broă geh gơnoar kung gam ờ hềt sền gi\t di bơta gơlik geh nàng geh broă lơh kơryan.

Bàr pe ngai tơnơ\ tu\ Anih kă bro kơphê- phan lơh gơs bơh sươn sre Nguyệt Tỉnh, tàm ntum K’Dang, kơnhoàl Đak Đoa, càr Gialai yal bơr gơtìp gơkòl dồs bal mờ priă dồs là rlau 36 tơmàn, gi\t nđờ jơ\t nă cau lơh broă sa tam tiêu, mờ kơphê tàm tiah do gơtìp bòl glar kal ke. Ồng Hà Văn Tư, kis tàm [òn drà Đak Đoa, kơnhoàl Đak Đoa, pà gi\t: Tơnơ\ bàr pe kàl sùm, hìu bơnhă ồng tềm pềr geh pơgăp 2 tấn tiêu gar mờ mờr 9 tấn kơphê gar, kờp priă mờr 700 tơlak. Jơh ală tiêu mờ kơphê do ồng lòt cèng ơn pơyua mờ Anih kă bro Nguyệt Tỉnh, bơh mò Nguyễn Thị Nguyệt, kis tàm [òn Hà Lòng 2, ntum K’Dang atbồ. Là anih mờng quèng, pin dờn bal den tàng tu\ ơn pơyua ồng Tư mìng dờp geh ală sră cih mờ tê halà sră jàu dờp phan bơh mò Nguyệt dê ki\ dờp lơm, ai ală phan tơnơ\ hơ\ mò Nguyệt ngui lơh broă lơi den ồng kung ờ gi\t dùl e\t lơi sơl. Tus tu\ do, tu\ Anih kă bro Nguyệt Tỉnh yal bơr lơh sa ờ jai gơtìp gơkòl dồs, jơh dùl hìu bơnhă ồng `ă ntàu ờ suk ờ iang, tài bơh mờr bè jơh ală jơtài phan bơna lơh geh, tềm pềr geh tu\ do digơlan gơtìp roh jơh. “Uă tu\, a` gam jơh nùs ai jồm càn phan halà  a` neh tăc phan mơya a` ai càn priă nàng khi in lơh sa. Pin dờn uă ngan, pin tus tơn a` jàu jơh phan bơna lơh geh bơh a` dê pah nam ai mò hơ\ in mờ ờ go\ kơlôi rơcang bơta lơi ờ. Đơs ngan là, bơta mùl go\ tàm tiah sar lơgar ngài bè do den jơnau gi\t wa\ bè adat boh lam kung ờ uă sơl, den tàng uă tu\ mìng geh ai geh bơta pin dờn là uă ngan”.

Làng bol lơh broă sa tăc gi\t nđờ tấn tiêu mơya mìng cih bơ chềt bơchòt lơm tàm sră

Jơnau jê sồt muăt jrùm geh lơh gơs bơh bơta pin dờn mờ ală bơta ờ hềt kràn bơh adat boh lam dê tàm broă jồm càn, ơn pơyua phan lơh geh bơh sươn sre pơn jat tai geh đơs tai tàm bàr dơ\ gơtìp gơkòl dồs bơh anih kă bro phan lơh geh bơh sươn sre Nguyệt Tỉnh tàm kơnhoàl Đak Đoa mờ Kỳ- Niềm tàm kơnhoàl Ia Grai. Ală pang sră cih dồs geh cih mờ tê halà ală sră cih ơn pơyua phan lơh geh bơh sươn sre ờ cih loh làng broă “ơn pơyua” kung gam geh ngui uă sùm. Mpồl lơh sa kă bro tơnơ\ tu\ dờp phan lơh geh bơh sươn sre bơh cau lơh broă sa dê, kung gam gơtùi khat gơboh ngui is mờ ờ go\ gơtìp khat dùl bơta bơklơn lơi bơh adat boh lam dê. Bal mờ hơ\, ală phan bơna hìu đam pas sơm bơh mpồl lơh sa kă bro dê neh lơh cau lơh broă sa [ươn ngan geh bơta pin dờn, jàu phan bơna mờ ờ kơlôi tus jơnau gơ aniai hoàc hươr. Ồng Dương Văn Chung, kis tàm [òn Hà Long 2, ntum K’Dang, ơn pơyua 15 tấn kơphê gar tàm anih kă bro Nguyệt Tỉnh mơya ờ hềt ai geh priă jền, đơs là: kờn pal cih loh làng mờ kràn cê rlau bè broă ơn pơyua kơphê- phan lơh geh bơh sươn sre nàng mpồl lơh sa kă bro ờ gơtùi khat gơboh nùs is ai phan bơna bơh cau lơh broă sa lòt kă bro. Mờ anih lơh broă geh gơnoar kung pal gờn geh ală bơta atbồ gơ wèt tus mờ ală anih kă bro blơi phan lơh geh bơh sươn sre geh lơh broă is dùl bă ur ar ngan. Ờ gơtùi lời khat gơboh bè tu\ do ờ nàng mpồl lơh sa kă bro khat gơboh nùs is lơh broă, kă bro hơ\ sồng sơmờm bơta ờ kràn cê bơh adat boh lam dê, sa kơ`au phan bơna bơh cau lơh broă sa dê. “Tu\ do adat boh lam, kơrnoat ờ hềt cih loh làng den tàng bơta ờ kràn cê hơ\ gơtìp mpồl lơh sa kă bro sơmờm. A` kơ\p kờn, kơrnoat boh lam sền sơ wì bè lơi geh kơrnoat nàng tơnơ\ do tam gơl, nàng ai làng bol dilah geh ơn pơyua den kung iang nùs sơl, mờ dilah bè do sùm den hoàc hươr aniai bơh làng bol dê là uă ngan”.

Kung ndrờm bè uă dơ\ gơtìp gơkòl dồs lài do tàm Tây Nguyên sơl, jơnau kuơmàng lời bàr dơ\ gơtìp gơkòl dồs pa do tàm Gialai gơtìp gơkòl dồs dờng, hơ\ là ai càn priă jền sa priă cồng uă. Gơtìp gơhoài gơ jà tài bơh priă cồng jơnhoa ngan, den tàng uă cau lơh broă sa dờp bơta gơ aniai ai càn priă, halà tăc phan lơh geh bơh sươn sre hơ\ sồng ai priă jền hơ\ ai mpồl lơh sa kă bro in càn nàng sa priă cồng. Tàm jơnau bơh Anih kă bro Nguyệt Tỉnh dê geh hơ pơrgon, tăc 10 tấn kơphê gar mơya ờ ai priă jền tơn mờ lời ai càn tus kàl tơnơ\ den geh kờp bơh 13 tấn, 15 tấn. Ai dilah ai càn priă jền den priă cồng ală nam lài là bơh 3-5% dùl nhai mơya sơlơ tus ngai tơnơ\, den priă cồng sơlơ tơnguh jơnhoa tai, kờp bal là bơh 6-9% dùl nhai. Geh tu\, là nàng càn geh priă jền, tơngai rềp ndo, mpồl lơh sa kă bro tơnguh priă cồng tus 3% dùl ngai, hơ\ là 21% pah poh. Bơta gơ pơrlồm pơn jồ pràn ngan bơh ai càn priă sa priă cồng uă dê neh ngan ngồn lơh gơkờn ngan cau lơh broă sa. Jat tơrgùm kờp bơh sơn rờp, khà priă mờ mpồl lơh sa kă bro Nguyệt Tỉnh càn “duh” mờ priă cồng uă gơguh tus rlau 16 tơmàn. Bàr pe nă cau gơtìp gơ hoài gơ jà ngan, bulah gi\t anih kă bro Nguyệt Tỉnh lài do neh geh tu\ gơtìp gơkòl dồs tàm Daklak, dô tus Gialai lơh sa kă bro mơya kung gam ai càn sơl. Ồng Dương Văn Hoà, kis tàm [òn Hà Lòng 2, ntum K’Dang ai Anih kă bro Nguyệt Tỉnh in càn phan, tàm hơ\ geh 6 tấn tiêu mờ 15 tấn kơphê, kờp priă mờr 1 tơmàn 700 tơlak, đơs là: “He pal sơlơ kơrhia uă tai mờ dilah gơbàn sùm bè do den làng bol gam gơtìp hoàc hươr uă ngan sơl, geh gam uă tai cau geh pal ko\ng mờ bơta hoàc hươr. Bơh broă do, ală kơnă geh gơnoar, anih lơh broă geh gơnoar pal bơsong mờ lơh glài kràn, nàng pleh tơnơ\ do gơlik geh tai ală jơnau bè do”.

Ồng Dương Văn Hoà yal ai càn tiêu mờ kơphê kờp priă tus 1 tơmàn 700 tơlak

Jơnau gơtìp gơkòl dồs bơh 2 mpồl lơh sa kă bro Nguyệt Tỉnh (kơnhoàl Đak Đoa) mờ Kỳ- Niềm (kơnhoàl Ia Grai) dê gơlik geh kung ờ krơi is sơl mờ ală dơ\ gơtìp gơkòl dồs lài do tàm càr Gialai mờ Tây Nguyên mờ Anih jơnau đơs Việt Nam neh yal. Cau tờm atbồ Mpồl lơh sa kă bro rơcang lài tus anih lơh broă geh gơnoar yal lơh sa ờ jai mờ go\ di là dô mpồn halà lik dô bơh [òn lơgar. Broă lơh do dong cau atbồ mpồl lơh sa kă bro ờ mìng ờ gơtìp yal yă mờ gam geh tiah nàng dô pleh là hìu duh broă bơh Anih duh broă làng bol ntum halà kuang àng kơnhoàl dê tàm tu\ broă geh lùp khàu, sền gi\t. Ơm tàm dùl anih ờdo ờdă, cau atbồ mpồl lơh sa kă bro gơlơh bè nggui tềng hơđang, gơtùi kơ\ nùs yal mờ kơlôi sơnơng, jòi geh broă lơh tơm dồs. Mò Nguyễn Thị Nguyệt, atbồ Mpồl lơh sa kă bro Nguyệt Tỉnh, đơs bè jơnau bơh tài gơtìp gơkòl dồs mờ broă tơm dồs bè do: “Ò geh priă tơm dồs den a` lòt càn priă sa priă cồng 3 đong dùl ngai (3% dùl ngai). Càn cau do dê tơm cau ne in, hơ\ sồng jồm kơphê cau do dê tơm cau ndai in. Tus lồi du\t ờ geh priă tai, jồm ờ geh cau ai tai den a` tus yal mờ gơnoar atbồ tàm tiah do là lơh sa gơtìp hoàc hươr. Tu\ do, ờ geh cồng tai den lơh sa kung gam gơtùi tơm dồs sơl, tu\ do mờ sa priă cồng den a` ờ tơm tai”.

Mò Nguyễn Thị Nguyệt yal ờ jai tơm dồs tàm Kuang àng

Ờ hềt gi\t loh sơl, broă yal lơh sa ờ jai bơh mpồl lơh sa kă bro Nguyệt Tỉnh mờ Kỳ-Niềm dê tàm Gialai là geh ngan halà ờ\, halà hơ\ mìng là jơnau lơh pơrlồm lơm nàng sa kơ`au phan bơna bơh cau lơh broă sa dê. Tài bơh jat jơnau đơs wơl bơh làng bol dê, rơ\p mìng bàr pe ngai lài mờ tu\ yal gơtìp gơkòl dồs, să tờm cau atbồ mpồl lơh sa kă bro măy rơndeh pơndiang phan tus tơn tàm tơl hìu làng bol, đơs tơl ală jơnau đơs mơdà mơ`a, bơkah lơngồt nàng dan càn, dờp ơn pơyua halà blơi tiêu, kơphê. Mơya tơnơ\ tu\ yal bơr gơtìp gơkòl dồs tơn, anih prăp phan bơh mpồl lơh sa kă bro do dê neh lời gời lơm, kơphê mờ tiêu bơh cau lơh broă sa dê neh ờ gi\t gơ dô par tus tàm tiah lơi sơl?

Mờ tàm tu\ mpồl lơh sa kă bro- cau gơkòl dồs gơtùi iang nùs lòt yal mờ kơlôi gùng dà tơm dồs, den cau ai càn dồs là ală cau lơh broă sa den gơtìp gơ ơm tàm rài kis bòl glar kal ke ngan, `ă ntàu ờ suk ờ iang. Khi ờ gam broă lơh lơi tai là ơm kơ\p jơnau yal bơh anih lơh broă geh gơnoar dê mờ ơm kơ\p ală jơnau hơ tơm dồs gơ gơs ngan ngồn tàm rài kis. Mơya, neh mờr jơ\t nam do kờp bơh tu\ pơneh gơtìp gơkòl dồs tàm ală anih kă bro blơi kơphê, phan lơh geh bơh sươn sre pơneh tus làm gùt tiah Tây Nguyên do, ndrờm bè ờ huan geh uă cau lùp geh dồs he dê. Kung ờ hềt geh tu\ lơi sơl sền go\ dơ\ cah r`a lơi geh lơh nàng dong lùp wơl dồs ai cau lơh broă sa in. Ală bơta ờ kràn cê bơh adat boh lam dê tàm broă ơn pơyua kơphê, phan lơh geh bơh sươn sre kung gam sơl tềng hơ\, broă lơh ai càn priă sa priă cồng uă kung gam geh lơh sùm mờ ală dơ\ gơtìp gơkòl dồs kung gam pơn jat tai gơbàn, lơh gơ jat bal gi\t nđờ rhiang, rbô nă cau lơh broă sa gơtìp bòl glar kal ke ngan!

Cu cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến