VOV4.K’ho – Tiah Tây Nguyên tu\ do geh rlau 140 rbô lồ kơphê kra jo\ sơnam, geh tus 20% kờp jơh bă kơphê bơh gùt tiah do dê. Broă tam pa wơl bă kơphê do là jơnau kờ` jal mhar ngan bơh uă hìu làng bol mờ mpồl lơh sa kă bro dê. Mơya, dilah lơh jăt broă pơlam lơh tam pa wơl bơh Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar dê, den geh roh uă ngan tu\ tơngai, den tàng bè hơ\ ờ uă ]au lơh broă sa mờ mpồl lơh sa kă bro neh tam pa wơl tơn ]èng wơl ]ồng nha niam ngan. Do là broă lơh niam, kờ` pal geh sền gròi mờ jăt ngui.

Ồng Trần Văn Ngoan ơm tàm [òn 12, ntum Ea Tu, [òn dờng Buôn Ma Thuột, ]àr Dak Lak geh mờr 5 lồ kơphê neh kra jo\ sơnam, ]ồng nha tơnhàu ờ geh uă, kơphê lơh geh pah nam ờ tơl priă bơ]ri, den tàng pơgăp mờ do 4 nam, ồng neh koh kơl jơh sươn kơphê nàng tam pa wơl. Jăt broă pơlam lơh bơh Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar dê, tơnơ\ tu\ du\i sơrbì tờm kơphê kra jo\ sơnam, pal tam khuah rbài, biăp bùm, tơngời tàm sơdar tàm pơgăp 3 nam nàng lơh niam wơl ù, hơ\ sồng tam pa wơl. Ồng Ngoạn đơs là, broă lơh hơ\ roh uă ngan tu\ jiơ, den tàng neh tam pa wơl jăt bơta mờng chài bơh he dê, hơ\ là tam pa wơl tơn tơnơ\ tu\ du\i sơrbì tờm kơphê neh kra jo\ sơnam. “Bơh sơnrờp gi\t là tam gơl jơh ală sơntìl, tơnơ\ hơ\ là lơh niam wơl ù, lơ òr ù bơh sơnrờp hơ\ sồng tuh ờ uă phơng vô cơ, vôi, phơng lân, è rơpu, kơnrồ ală bơta nàng lơh niam ù dipal mờ broă tam pa wơl. Tàm ală tu\ tam pa, broă sơngka sền gàr pal geh lơh niam rlau mờ broă lơh lài do, tài bơh tàm ù ờ gam bơta nđiơm gơs tai, den sùm pal ]rài ù, lơh tơnguh tai bơta hữu cơ vi sinh tàm ù”.

Tơnơ\ 4 nam sơngka sền gàr, sươn kơphê bơh ồng Ngoạn dê kis dờng niam ngan mờ neh geh plai nam sơnrờp mờ ]ồng nha lơh geh là 3 tạ mờ nggùl tàm dùl lồ. Kung bơh broă tam pa wơl tơn, ờ roh uă ir tu\ tơngai 3 nam tam biăp bùm khuah rbài tơngời, Mpồl lơh sa kă bro kơphê Ia Grai tàm ]àr Gia Lai neh lơh geh ]ồng nha bal mờ 190 lồ kơphê, tàm hơ\ rlau 100 lồ kơphê neh geh plai, ]ồng nha lơh geh uă. Ồng Nguyễn Đại Ngọc kuang atbồ Mpồl lơh sa kă bro kơphê Ia Grai, pà gi\t, broă kuơmàng nàng lơh geh ]ồng nha là tàm broă lơh niam wơl ù. “Broă lơh niam wơl ù là pal khòm tơrgùm mờ sơrbì jơh rơyas, broă lơh do là dờng màng ngan rlau jơh tài tu kòp gơ dram tàm nsrum rơyas, uă bă ù lơh ờ gơtùi là tài bơh tu luh lơh aniai. Tu\ tờ pal jrô, ơnàng, mờ pal pleh tờ tam tòm bal mờ bơtô yau. Do là gơ wèt mờ sươn kơphê koh kơl jơh. Tàm khà rlau 100 lồ neh geh plai den geh tus 60% bă kơphê bol a` du\i sơrbì jơh tờm kơphê mờ tam tơn tài bơh bol a` gi\t do là bă kơphê neh kra jo\ sơnam, ờ gơtìp bơtờp kòp, khòm tơrgùm mờ sơrbì jơh rơyas den gơtùi tam pa tơn”.

Ồng Huỳnh Quốc Thích kuang jăt jơng atbồ Gah Lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar ]àr Dak Lak, pà gi\t: broă lơh tam pa wơl tơn, ờ go\ ơm kơ\p tu\ tơngai tam tàm sơdar phan tam ndai geh lơh uă tàm pe nam rềp ndo mờ geh tus pơgăp 10% bă kơphê tam pa wơl bơh gùt ]àr dê. Mờ broă lơh do, priă bơ]ri tam pa wơl bulah uă rlau, mơya tơngai mìng gam nggùl pơndrờm mờ broă pơlam lơh bơh Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar dê. Ală sươn kơphê tam pa wơl tơn kung kis dờng niam sơl, mờ ai ]ồng nha tơnhàu uă.

Broă lơh niam wơl ù tam pa wơl kơphê bơh broă ìs tơngai, ]rài ù, tàm bơrlu\ mờ phơng hữu cơ kung geh ală ]au jak chài đơs niam ngan. Tiến sĩ Trương Hồng kuang jăt jơng atbồ Anih kơlôi sơnơng jak chài lơh broă sa sươn sre brê bơnơm Tây Nguyên dê pà gi\t, kơphê tam pa wơl geh uă ngan jơnau kờ` pal sền nga]; bơh broă lơh niam wơl ù, tờ bơtô, ơn phơng, sơntìl mờ broă sơngka sền gàr…Mờng chài tam pa wơl kơphê tơn ]èng wơl ]ồng nha niam bơh uă ]au lơh broă sa mờ mpồl lơh sa kă bro dê tàm tơngai lài là broă lơh kờ` pal geh lùp sền. “Pal đơs loh làng ngan là ală sươn kơphê kra jo\ sơnam ờ gơtìp kòp, ai ]ồng nha tơnhàu ờ uă, tam pa wơl den geh lơh geh ]ồng nha dilah mu\t lơh di broă lơh niam wơl ù jăt broă pơlam lơh tam pa wơl hơ\ là lơ òr ù, tờ jòi jơh rơyas mờ sơrbì te\, tờ bơtô…mờ bơta do geh bơtơl tàm broă pơlam lơh tam pa wơl tàm tơngai tus. Mờ nàng tam pa wơl geh ]ồng nha den pal ngui sơntìl kơphê niam”.

Bè hơ\, broă lơh niam wơl ù mờ tam tơn neh pờ tơlik jơnau kơ\p kơnờm pa ai broă tam pa wơl kơphê tàm ală ]àr Tây Nguyên in. }au tam kơphê tàm Tây Nguyên kơ\p kờn gah lơh broă sa sươn sre gờ` geh dùl broă pơlam lơh dipal nàng jat ngui tàm broă lơh sa ngan ngồn, tơn ru\c lơyah tơngai mơkung gam lơh geh sơl ]ồng nha tam pa wơl kơphê.                   

            }au mblàng Lơ Mu K’ Yến