VOV4.K’ho - {òn Rbai, la bòn bơh ală cau Jarai tàm ntum Ia Piar, kơnhoàl Phú Thiện, càr Gia Lai dê neh lơh geh dùl bơta pơn rơ niam ngan bè nùs nhơm jak bơ sram tàm tiah làng bol kòn cau. Deh mờ dờng bơh bòn do, neh geh gi\t nđờ rơhiang nă cau neh jơh bơ sram Thạc sĩ, kai bơsram dờng, cao đẳng. Bơh hơ\ khi gơ gơs là ală kuang bàng, cau lơh broă sa priă nhai dà lơgar lơh broă tàm uă broă, pơ gồp bơnah bơ\t bơtàu bòn lơgar Tây Nguyên ngai sơlơ pas sơm pràn kơldăng. {òn Rbai gơ gơs là bơta pơnìơ să bơh làng bol cau Jarai dê đơs is mờ làng bol ală kòn cau Tây Nguyên dê đơs bal. Ală ngai do, rùp să bồ sơnam pa gam mpờl go\ tàm tơl rkàng hìu bơh ală cau Jarai jak bơsram sră Bác Hồ dê.

{òn Rbai, ntum Ia Piar, kơnhoàl Phú Thiện, càr Gia Lai là 1 [òn mìng geh broă lơh sa suơn sre, mờ rơlao 300 hìu, mìng là làng bol kòn cau Jarai. Rùp rài nam pa tàm [òn do ngềt ngơ\t ngan mờ ală [làng sre kòn gam hòn gơs niam ơning ơnàng. Ntào sền mpờl go\ ndrờm bal mờ 1 [òn tàm tiah đah tô dà lơgar dê, mìng is là geh ờ uă hìu lơh mờ mpàn hờ đang `hoa di pơgăp ndrờm mờ bồ he, do là bơta tòm kờ` tơng^t bè broă lơh hìu làng bol kòn cau Jarai tàm Tây Nguyên dê.

Ồng Nay Tra, 1 nă cau pơgru neh dờng sơnam, là cau ơm kis tàm [òn do pà g^t, lài mờ tu\ dà lơgar ờ hềt geh tơnklàs, làng bol kis tàm [òn Rbai do rơ[ah ngan. Tài kờ` klàs mờ rơ[ah, jơgloh, den tàng bơh ală nam tơnơ\ mờ dà lơgar geh tơnklàs, geh ờ uă cau tàm [òn neh lơh ngan lòt bơsram dà yoan, mờ làng bol kis tàm [òn do gam sơnđan là bơsram “Akhar Bác Hồ”, akhar mờ cèng wơl rài kis hờm ram làng bol in. Ală broă lơh ngan bơh sơnrờp neh dong kờl [òn Rbai in geh ală cau bơsram tus Cao đẳng, trung cấp lài ngan, hơ\ sồng rê lơh kuang bàng tàm [òn. Ală cau bơsram jăk do rơhời hòi jà tus tàm tơl hìu nhă, tơl jơi nòi lòt bơsram. Lòt bơsram neh gơs là broă lơh tòm bơh tơl hìu nhă tàm [òn dê. Geh uă hìu tàm [òn, bu\ lah kal ke, mơya kung gam lơh ngan drơng bơh 3 tus 4 nă kòn bơsram tàm hìu bơsram dờng. Bè ồng Nay Tra geh 3 nă kòn den neh geh 2 nă kòn neh jơh bơsram tàm hìu bơsram dờng mờ neh lòt lơh broă, kòn pu\t ồng dê kung neh mờr jơh bơsram tàm hìu bơsram dờng sơl. Ồng Nay Tra chờ hờp đơs:“Ală cau tàm [òn do kung ndrờm mờ a` sơl, wă rò nam pa 2015, oh kòn lòt bơsram ngài rê rơlô, den ală cau mè bèp pal rơcang lài ală broă kờ` wă rò nam pa chờ hờp bal mờ ală oh kòn rê satềp, mờ lam sồr oh kòn bơsram jăk rơlao, lơh ngan bơsram tus gùng tus dà. A` go\, ală cau tàm [òn đơs is mờ gùt lơgar Việt Nam đơs bal ndrờm kơlôi tus mờ broă bơsram sră oh kòn in, lơh ngan drơng, lam sồr oh kòn bơsram jăk kờ` tơnơ\ do geh broă lơh niam mờ gơs là cau geh kuơ mpồl bơtiàn in”.

Tơnơ\ mờ g^t nđờ 10 nam lơh ngan bơsram, bơh tàm 1 [òn mìng geh broă lơh sa suơn sre bè [òn Rbai, neh geh uă cau jăk chài, uă kuang bàng lơh broă tàm càr Gia Lai kung bè uă tiah ndai tàm Tây Nguyên tài kơnờm mờ broă tơriang tơiồng bơsram sră. Jăt khà kờp ờ hềt tơl, tus tu\ do, tàm [òn geh rơlao 210 nă cau neh mờ gam lơh kuang bàng bơh ntum rơlao hờ đang, geh di pơgăp 300 nă cau neh geh khà bơsram Thạc sĩ, khà bơsram dờng, Cao đẳng, trung cấp. G^t nđờ 10 nă oh gam là cau bơsram ală hìu bơsram dờng tàm lơgar mờ lơgar bơdìh. Bơdìh mờ Siu Hương tu\ do là kuang bàng tàm Gơnoar ala măt dà lơgar, tàm [òn Rbai gam geh ală kuang bàng ndai bè ồng Nay Suin gơnuar jăt jơng atbồ hìu bơsram Chính trị càr Gia Lai; ồng Rmah Xôn kuang jăt jơng atbồ gah bơto bơtê mờ bơsram kơnhoàl Phú Thiện. {òn Rbai kung neh geh cau geh khà bơsram thạc sĩ hơ\ là lo\ Rô Hrim, kòn ùr ồng Ksor Muaih, là 1 nă cau pơgru neh ơm tài dờng sơnam ờ bơto tai.

Tàm hìu niam, tềng drăp tơrnờm `ô chờ gờm nam pa, sền ùr bơklao mò Siu H’Ngôn, kis tàm [òn Rbai gơlơh chờ hờp mờ gơboh gơbài ngan. Hìu mò Siu H’Ngôn ờ dờng, mơya geh bơka mờ uă sră jờng rơ bơh 4 nă kòn. 3 nă kòn dờng mò dê neh jơh bơsram tàm hìu bơsram dờng mờ neh lòt lơh broă. Kòn dềt kung gam bơsram gah lơh sơnơm tàm hìu bơsram dờng Tây Nguyên. Mò Siu H’Ngôn pơnyờ să ngan bè kòn ùr dơ\ 2 Siu Hương, tu\ do là kuang bàng tàm Gơnuar ala mat dà lơgar kơnă 13, mờ là kuang bàng lơh broă gah adăt boh lam càr Gia Lai dê. Satềp là dơ\ geh ờ uă ngan kờ` ală cau tàm hìu nhă mò Siu H’Ngôn tơrgùm bal. Mò Siu H’Ngôn tam pà jơnau chờ hờp nam pa:“Tus tu\ do, ală kòn neh dờng mờ bơsram tus gùng tus dà den hìu nhă pơnyờ să ngan. Nam pa tus, ală oh kòn, kòn sao rê tơl den mè bèp chờ hờp ngan, gơboh gơbài ngan tài hìu nhă geh tơrgùm tơl ală oh kòn, kòn sao. A` pơnyờ să ngan tu\ geh dờp là hìu nhă geh uă cau bơsram tus gùng tus dà tàm [òn, tài ală oh kòn neh lơh ngan bơsram jăk. Nam pa kơ\p kờ` ală oh kòn pràn kơl dang, bơsram jăk”.

Mờ lo\ Siu Hương, deh nam 1983, là kuang bàng tàm Gơnuar ala măt dà lơgar gam kơnòm ngan càr Gia Lai dê, tàm pơrjum Gơnoar ala mat dà lơgar mờ tàm broă lơh pah ngai sùm nền nòn mờ di pal, mơya tu\ rê mờ [òn lơgar, mờ mè bèp, lo\ rê gơs mờ 1 nă ùr niam bơne\ kòn cau Jarai dê. Nam pa, rê satềp mờ [òn lơgar, lo\ Siu Hương chờ hờp đơs:“Go\ ală kal ke den mìng geh broă là bơsram sră hơ\ sồng klàs mờ rơ[ah, mờ kal ke. Geh bơsram sră den he gơtùi lơh sa jăk, ba` kơlôi tus mờ broă lơh kuang bàng do, kuang bàng ne lah ờ, mơya tềng đăp măt là pal geh bơta pràn bơsram, kờ` lơh broă, klàs mờ rơ[ah. Tu\ do rê mờ [òn lơgar, sền [òn lơgar sơlơ ngai sơlơ tơnguh bơtàu, ờ mìng bè phan bơna, ồs đèng, hìu bơsram, hìu sơnơm mờ kòn bơnus kung tơnguh bơtàu uă ngan, jơnau g^t wă làng bol dê sơlơ ngai sơlơ tơnguh”.

Mò Vũ Thị Lý kuang atbồ mpồl pơlam mờ dong kờl broă bơsram sră kơnhoàl Phú Thiện pà g^t, bơh tàm ală nam 1985 tus 1986, tu\ mò tus lơh broă tàm hìu bơsram kai 1 Ia Piar, tu\ do la,2 hìu bơsram kai 1 Nguyễn Văn Trỗi, tum Ia Piar, mò neh go\ nùs nhơm bơsram sră [òn Rbai dê. Tu\ hơ\, mìng is hìu bơsram kai 1 Ia Piar neh geh tus 7 nă cau pơgru là cau tàm [òn Rbai. Bơh tu\ hơ\ tus tu\ do, nùs nhơm kờ` bơsram sră làng bol dê sơlơ tơnguh:“{òn Rbai, ntum Ia Piar là [òn geh bơhiàn bơsram sră bơh lài do. Nùs nhơm kờ` bơsram sră hơ\ tus tu\ do gam geh sùm mờ tơnguh. Pah nam, geh g^t nđờ 10 nă oh geh tơl khà mu\t bơsram tàm ală hìu bơsram dờng, Cao đẳng mờ ală oh ndrờm bơsram tus gùng tus dà. Pah nam bơyai lơh pơn jờng ală hìu nhă geh oh kòn bơsram jăk, jơi nòi bơsram jăk mờ [òn bơsram jăk ndrờm geh ală cau tàm [òn Rbai dê lơm, tàm [òn geh uă hìu geh oh kòn bơsram mờ đơs ngan là broă bơsram sră prànn ngan. Tu\ do, làng bol tàm kơnhoàl Phú Thiện bol a` ndrờm sền ngềr ngan bè broă bơsram sră tàm [òn do mờ bơsram geh uă ngan bơh tàm [òn do”.

Kis bơh [òn Rbai, geh uă cau tu\ do gam lơh broă tàm ală gah, mpồl tàm uă càr Tây Nguyên, pơgồp bal tàm broă bơ\t bơtàu Tây Nguyên sơlơ ngai sơlơ pas gơs. Mờ ờ mìng ală jơnau g^t wă bơdìh mpồl bơtiàn, làng bol kis tàm [òn Rbai gam bơsram kờ` prăp gàr bơhiàn niam chài ờs mờng, sơbì ală bơhiàn ờ niam. Kơnờm mờ hơ\, den tàng [òn Rbai sơlơ ngai sơlơ tơnguh bơtàu.

Kơnhoàl Phú Thiện đơs is, càr Gia Lai đơs bal, geh ờ uă ngan [òn geh khà cau lòt bơsram tus gùng tus dà mờ lơh kuang bàng uă bè [òn Rbai dê. {òn kòn cau Jarai do neh lơh gơs 1 niam bơne\ ngan bè nùs nhơm bơsram sră tàm tiah làng bol kòn cau. Nùs nhơm bơsram sră hơ\ neh mờ gam geh sùm, tơnguh sùm bơh rài do tus rài tơnơ\. Ală ngai do, trồ tiah nam pa gam sòl àng sùm tơl hìu làng bol kòn cau Jarai jăk bơsram “Akhar Bác Hồ” dê.

                                                                     }au mblàng Ndong Brawl.