VOV4.K’ho - Ala\ ngai  nhai 4 kah yau, kơnhoàl bồt Côn Đảo, càr Bà Rịa Vũng Tày wa\ rò git nđờ rbô na\ cau nac nhơl chờ tus còp, ơm rlô sa\. Tiah lài do neh geh sơnđan la tiah “Brah tìng dunia” la tiah krơ\ jàm mờ lùp khàu pù pờng git nđờ jơt rbô na\ cau ling kờ` gơboh dà lơgar, cau lơh broa\ kac màng, ala\ cau ling cộng sản khin cha jak chài kơ\ dơn. Tus Côn Đảo nàng git wa\ tơl rlau bè bơta phi sa dờng màng ngan bơh ala\ rnàng cau bi, cau bèp lài do dê tàm dơ\ tam lơh sền gàr dà lơgar dờng màng ngan bơh jơi bơtìan dê mờ sền go\ geh bơta tam gơl bơh kơnhoàl bồt niam bơne\ dê tơnơ\ 40 nam tơng klàs.

Ala\ cau jàm cau ùr Cộng sản  gơbàn jàm tềng hìu jàm Côn Đảo

Tus Côn Đảo anih sơn rờp ngan tus còp là ală hìu jam gam gàr bè ờs bơta geh ngan sơr lèt gan uă tam gơl bơh tu\ tơngai dê. Nam 1862, hơ\ là mìng tơnơ\ 4 nam sap bơrtoh phàu sơgràm lơgar Việt Nam, bol sò tơm Tây neh sơnđờm mut lơh tàm do ală hìu jàm, kờ` kơryan bơta kơp kờ` dùl dà lơgar Việt Nam ngap lơngai is, ờ bài ku\n bồ ờ jai tềng đap bol sò tơm lơgar ndai. Mờ ală cau geh bồ tơnguh bơsram jak kờ` gơboh dà lơgar bè Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn An Ninh neh gơtìp bol sò tơm kup jàm, pù pờng tàm do. Jơnau nri\ geh pơnrơ ngan “Pờng lu\ tềng Côn Lôn” bơh Phan Chu Trinh dê neh ai tơng go\ tơl làm ngan bơta cau jàm pal lơh broă glar bòl, pah ngai pal pờng ală pơnai lu\ dờng ngan cèng bơh đăng bơnơm, tàm bơta tơngai duh rơồ, mơya nùs nhơm bơh ală cau geh bồ tơngoh bơsram jak kờ` gơboh dà lơgar kung ờ tam gơl. Tus tơnơ\ do, bol sò tơm Tây mờ bol sò tơm Mỹ pơnjat tai rề ơnàng, bơtàu tơnguh ală hìu jàm tàm do, lơh gơs ală hìu jàm is, hìu klìu geh pơnrơ mờ tơl bơta pù pờng jà` bơsak ngan rlau jơh. Uă cau ling cộng sản khin cha jak chài geh pơnrơ bơh kac màng Việt Nam dê bè Lê Hồng Phong, Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Phạm Hùng neh gơtìp krơ\ jàm, lơh broă glar bòl tàm do mờ neh git tơl ală bơta pù pờng jà` bơsak do.

Hìu jàm Bagne 1 (tơnơ\ geh tam gơl gơs hìu jàm sồ 1, hìu jàm Cộng hòa, hìu jàm sồ 2, hìu jàm Phú Hải). Hìu jàm do ơnàng rlau 12.000 thơk vuông, geh 10 cơldu\ jàm dờng, 20 rơgồng lu\ jàm is, 1 anih kuơ màng, rơgồng mai\ kòi mờ anih pờng lu\. Tiah do geh bơta pơnrơ là krơ\ jàm git nđờ jơt nă cau jàm tàm 1 hìu jàm, jơng den gơtìp krơ\ mờ lòs, ờ geh soh àu mpha, pal bic tàm bơnàng sơmang noat mrềt ngan; ờ mìng jê sồt tài ală dơ\ pù pờng mờ tơl bơta phan, git nđờ rhiang nă cau geh chơt tài kòp jê ndul bơtờp, lơh aniai. Tơnggo\ jà` bơsak ngan rlau jơh hơ\ là hìu jàm Phú Tường geh lơh nam 1940, mờ 120 “ hìu klìu” ơnàng ờ hềt tus 2 thơk vuông, geh dơp mờ lòs đah đăng, 60 cơldu\ pơr tơngai sòl ờ geh rơkàng nàng kìng. Anih jàm is do neh geh tu\ pồn dơp ngan mờ tus nam 1970 hơ\ sồng gơtìp git go\ mờ lơh gơbàn nrơt dơl mờ gơjra` ngan tàm mpồl bơtiàn mờ dunia. Bơta pù pờng iơh bơsak ngan rlau jơh là bol sò tơm ngui gai chi kơt lơngô nsồ`, tơdùh bơh đang jơnhua tàm să jan cau jàm dê; rơsìh vôi bòk lơh jơngo mat halà piang bơrlu\ mờ bràs nàng ai cau jàm in sa. Tiah do gam geh hìu jàm is cau ùr dê. Uă cau ùr khin cha jak chài neh ai lu\ ròc ndul he dê, ơt sa 20 ngai kờ` dră wơl broă jàm is pù pờng mơkung ờ ai lòt jă brê cau ùr in. Kup jàm krơ\ jàm là bè hơ\, mơya tàm hìu jàm Côn Đảo kung gam klo yal bè ală jơnau tus crih crài ngan. Hơ\ là geh cau gơtìp pù pờng, ìs ntìng, ìs tơngai tus chơt, mơya kung hời rơhời kah wơl, tài klo sap đơs crih bơh cau ơm jàm bal dê. Tàm bơta krơ\ jàm kung gam gơtùi crơng gơs ală mpồl lơh broă, lơh bau\, tàm bơto akhar, bơto đơs crih, bơto bơtê mờ gơp lơh broă kac màng. Mờ dà lềng Côn Đảo neh sền go\ git nđờ rhiang dơ\ dô bơh hìu jàm bal mờ ală dơ\ lòt mờ cau jàm neh chơt tàm dà lềng tài gơtìp sền go\ halà ờ tơl pràn nàng sơr lèt gan dà lềng dờng kờ` rê hờ ù gờl.

Ngui gai mblà` nàng pù pờng cau jàm

Geh neh rlau 100 nam, mờ mpồl cau gak hìu jàm jà` bơsak ngan, ngui tơl bơta krơ\ jàm, pù pờng iơh bơsak ngan rlau jơh; ală hìu jàm tàm Côn Đảo neh sền go\ bơta phi să bơh rlau 20 rbô nă cau jak chài di ală rơnàng bơh jơi bơtìan dê. Ntìng mờ mhàm khi dê bơrlu\ bal mờ bràs, dà lềng, mờ ù bồt khin cha jak chài. Mut tàm [làng tơp bồc cau ling chơt màng Hàng Dương geh sền go\ git nđờ rbô bơtô bồc lu\, bơto bồc srau, tàm hơ\ geh uă ngan ală bơtô bồc bơh ală cau ling ờ git mat sơnđan gam ơm rlô, tơl nă cau gơlơh bè hòr dà mat tu\ sơnơng tus bơta phi să tus jê nùs bơh ală cau ling chơt màng dê, ngan là tu\ klo yal ală jơnau bè bơta jà` bơsak bơh bol sò tơm dê tu\ pờng bơcah bơtô bồc bơh ală cau ling khin cha jak chài bè Lê Hồng Phong, Võ Thị Sáu. Mờ tơl nă cau kung gơlơh ngoh rơngac tềng đăp nùs nhơm tam klac cau ling bal bơh ală cau jàm dê, lơh ngan lơh wơl bơtô bồc ală cau ling chơt màng in mờ ală pơnai lu\ dềt, tơrgùm hời rơhời pah tu\ geh lòt gan. {làng tơp bồc Hàng Dương tu\ do, tàm trồ mang tềng đap ală bơtô bồc ndrờm geh geh dùl nơm sơma` rơmit 5 nđar geh sòl àng, là bơta pơnrơ tus phi să dờng màng khi dê mờ săp loa geh crap đơm ù tàm [làng tơp bồc, yal ală cau tus ies in bè rài kah yau bơh liang bồc đang dunia do. Nac nhơl chờ tus ies còp se\ iat mờ go\ ngoh rơngac ngan ală màng bè jơnau yal yau bơh ală cau jàm dê jat ală tu\ tơngai. Bơh hơ\ tơngkah is să tờm pal bơtàu tơnguh bơta pin dờn, `hap `har, geh kơnòl tàm broă lơh, rài kis nàng dipal mờ bơta phi să dờng màng bơh ală cau ling chơt màng neh chơt tài ngap lơngai is mờ khat gơboh tu\ do.

Jat jơng bơhìan khin cha jak chài bơh bèp ồng dê lài do, Côn Đảo bơh 40 nam tơngklàs tu\ do neh ngai sơlơ tam gơl, bơtàu tơnguh. Gùng lòt tàm bồt geh bơcri lơh dờng mờ niam ngan. {òn drà Côn Đảo neh rơhiơm `hơm tờm chi bàng git nđờ rhiang sơnam. Ală anih rlô să, resort, hìu nac, hìu tac phan sa ngai sơlơ geh uă. Côn Đảo neh tơrbo\ mờ [òn dờng Hồ Chí Minh, Cần Thơ mờ gùng rơndeh par, pah ngai geh bơh 2 tus 6 dơ\ par. Ơhò dà lềng tus Bà Rịa Vũng Tàu pah ngai geh 1 dơ\ mờ lòt rlau 10 jiơ tàm 1 dơ\. Tus còp Côn Đảo bơdìh mờ pơrya rê hờ tơngu rơyas, nac nhơl chờ gam geh ơm tàm tiah ơm kis sàng kloh bơh ală bồt geh 16 bồt dờng, bồt dềt, bal mờ ală [làng dà lềng gam bè ờs, tiah sền gàr brê dà lơgar gam bè ờs. Côn Đảo ờ mìng là tiah geh uă kòp dà lềng ngan rlau jơh lơgar Việt Nam, mờ gam là tiah mìng 1 lơm tàm lơgar he gam geh 1 mpồl kơnrồ dà lềng. Bơta kuơ màng là gùt kơnhòal bồt ơnàng rlau 76 kơi sồ vuông, tàm tu\ hơ\ [òn drà ơm tềng bồt Côn Sơn tàm 1 thòng geh tiah ơnàng bơh 2 tus 3 kơi sồ, jòng bơh 8 tus 10 kơi sồ. mờ khà kờp làng bol rlau 7.000 nă, làng bol ơm kis rah rài lơh gùng lòt tàm [òn drà sùm ơnàng, cau mờ rơndeh di tơl tơn; bồt sùm ngềt ngơt mờ ring lơngai tus krơi is, ngan là tàm trồ mang, ờ huan ngan klo `ggồr rơndeh. Tàm Côn Đảo rơndeh rơn dồ ơn tàm gùng ờ ngòt rih, hìu đam geh tu\ ờ duh pal khóa, tơl nă cau kis bal mờ gơp rềp mềr ngan. Bi ùr Nguyễn Thị Hạnh Liên [òn tờm tàm Cần Thơ tus hờ bồt kis neh 20 nam yal, bi ùr kờ` ngan ù bồt mờ rềp mềr mờ tiah do tài gơ ngềt ngơt, tiah ơm kis sàng kloh, ờ hat hal, mờ rài kis kung ờ huan kal ke ir. Tu\ do tàm Côn Đảo ờ geh hìu nhă jơgloh, khà hìu nhă rơbah gam ờ uă tai. Côn Đảo là tiah mìng dùl lơm tàm gùt lơgar geh gơnuar atbồ dùl kơnă, hơ\ là kơnă kơnhòal, dờp tơn kơnòl bơh ntum dê. Kơnhòal neh geh hìu sơnơm, dùl hìu bơsram kai 2, kai 3, mờ 2 hìu bơsram kai 1, ờ uă hìu bơsram ơdu\ bơh sơnrờp. Bơta pal chờ hờp là tàm Côn Đảo là ngai sơlơ geh uă ală rơndap bơcri priă tàm lơgar mờ lơgar ndai, lơh kơnhòal bồt ngai sơlơ bơtàu tơnguh. Côn Đảo tu\ do pah nam geh mờr 10 rbô dơ\ nac nhơl chờ tàm lơgar mờ lơgar ndai tus còp.

Git nđờ jơt na\ cau geh cap mờ lòs, ờ geh soh phan

Jat kơrnuat bơh kuang gơs gơnap gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar dê, tus nam 2020 wèt tus nam 2030, Côn Đảo digơlan geh bơt bơtàu gơs tiah lơh sa bơtàu tơnguh jat rơndap broă lơh sa nhơl chờ - broă drơng ala geh bơta niam uă, tàm hơ\ lài ngan là bơtàu tơnguh ală bơta nhơl chờ bồt dà lềng, brê bơnơm, ơm rlô să dờng màng mờ nhơl chờ chài rơgơi kah yau. Mờ jơnau kờ` do, tu\ do, ală kơnă, ală gah broă lơh bơh dà lơgar tus [òn lơgar gam sơmbat tê bal bơt bơtàu nàng ai Côn Đảo brồ guh mut gơrờm bal mờ bơtàu tơnguh bal mờ gùt lơgar.

Dùl gùng bơh bòn drà Côn Đảo.

Do geh là bơnàng jà, là bơta pràn chul chồl nàng Côn Đảo khin cha jak chài lài do gơs pas sơm, niam bơne\ mờ gơhòi nac nhơl chờ rềp ngài tàm tơngai tơnơ\ do.

                                     Cau mblàng K’ Duẩn.