VOV4.K’ho – Là dùl lơgar lơh sa suơn sre, mờ uă ngan phan bơna broă lơh sa pràn ngan, mơya phan lơh geh bơh broă lơh sa lơgar Việt nam dê geh mat sơnđan kă bro tàm dunia mìng kờp di ờ jơh nau tê. Uă ngan ală phan lơh geh bơh bol he dê geh tơlik tac mờ lơgar cau mờ khà broă lơh bal hiă, tơ nơ\ geh blơi, ală mpồl lơh sa kă bro lơgar cau geh bơceh wơl mờ geh ngui mat sơnđan khi dê. Bơta do geh lơh khà kuơ bơh priă geh bơh phan tơlik tac mờ lơgar cau gơmù uă ngan, lơh gơbàn aniai, hoàc huơr tus rài lơh sa. Tàm tu\ dà lơgar geh gơ rờm bal den broă lơh geh mat sơnđan phan kă bro phan lơh geh Việt Nam dê là bơta jal mhar ngan tu\ do:

Phe, kơphe, điều, ce là ală bơta phan tơlik tac hờ lơgar ndai pràn ngan bơh Việt Nam dê, ơm lài ngan tàm dunia. Mơya, ală bơta phan do uă ngan pràn bè khà tơlik tac hờ lơgar ndai, ai bè mat sơnđan kă bro den ndrờm bè ờ geh tơn.

Pơnrơ bè ce, tu\ do geh tus 80% khà ce lơh gơlik tàm lơgar geh tơlik tac tus rlau 100 lơgar mờ kơnhoàl ù tiah, mơya geh êt ngan cau ngui lơgar ndai git tus mat sơnđan ce Việt Nam. Jơnau là tài uă ngan ce lơgar he dê geh tơlik tact u\ ờ hềt lơh gơlik phan, rah rài, ờ hềt geh lơh gơlik mờ rơndap lơh niam. Tơ nơ\ mờ tu\ blơi, ală mpồl lơh sa kă bro lơgar ndai hơ\sồng lơh gơlik mờ ngui mat sơnđan kă bro khi dê mờ tac jat mat sơnđan ce bơh uă lơgar dê bè Nhờk, Ấn Độ, Lo..

Halà kơphe, bulah bol he là lơgar ơm dơ\ 2 dunia bè tam kơphe, tàm hơ\ ơm lài dunia bè kơphe Robusta, mơya mùl màl, tàm drà kă bro lơgar ndai, kung ờ hềt geh mat sơnđan kă bro kơphe bơh lơgar Việt Nam dê jat di mờ pơrya gơ dê. Jơnau là tài kơphe lơgar he mìng tac gar ală hìu mai\, ală mpồl mai\ kơphe dờng tàm dunia, tơnơ\ hơ\ khi lơh gơlik, ơn tàm hộp mờ mat sơnđan kă bro khi dê nàng tac cau ngui in mờ khà priă jơnhua uă rlau git nđờ dơ\ pơn drờm mờ khà priă blơi. Do là dùl bơta ờ di ngan, mơya kung [uơn wă, tài kơphe Việt Nam ờ hềt geh mat sơnđan kă bro mờ broă yal tơngit, bơt bơtàu gơs mat sơnđan kă bro kơphe kung gam ờ hềt geh sền gròi. Ồng Nguyễn Thế Vinh, kuang atbồ mpồl kơphe – ka kau Việt Nam pà git: Băng:

“ Gơwèt mờ gah lơh kơphe, broă yal tơngit, yal ală mpồl lơh sa kă bro geh mat sơnđan kă bro dà lơgar gam dùl êt ngan. Bulah ală mpồl lơh sa kă bro gam lơh geh mat sơnđan kă bro dà lơgar bloh, mơya kung ai tơlik jơnau kờ` pal lơh bè lơi nàng gơtùi bơtàu tơnguh mat sơnđan kă bro tus hờ lơgar ndai, yal tơngit tàm drà kă bro rùp să he dê tàm drà kă bro lơgar ndao. Dilah geh dùl bơta kuơ cồng nha niam mờ geh bơta bơceh pa, geh ală mat sơnđan kă bro ơm lài ngan mờ geh tơmut tus drà kă bro, bè hơ\ là neh gơtùi bơtàu tơnguh bơngă, bơta kuơ bơh mat sơnđan kă bro dà lơgar.”

Tu\ do, broă bơt bơtàu mat sơnđan kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre Việt Nam dê mìng ơm tàm khà pơn jờng. Uă tiah mờ mpồl lơh sa kă bro ờ hềt ngan ngồn go\ loh bơngă mờ bơta kuơ bơh broă bơt bơtàu kung bè sền gàr mat sơnđan kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre, kuơ màng là tàm tu\ tơngai mut gơrờm bal. Mpồl lơh sa kă bro den ndrờm bè mìng là cau lơi den kơlôi rơcang tus broă cau hơ\ dê, ai đơs tus broă bơt bơtàu mat sơnđan gah broă lơh, mat sơnđan ù tiah den ndrờm kal ke ngan geh bơta ringbal, tam klac. Bal mờ hơ\, phan lơh gơs bơh suơn sre Việt Nam dê gam kong uă bơta aniai tài trồ tiah, kòp pluh kal ke ngan sền gròi… Khoa học kỹ thuật ờ bơtàu tơnguh, ờ geh bơta bơcri tus mờ broă yal tơngit, kơ lôi sơ nơng drà kă bro… kung là ală bơta kơryan broă broă lơh bơt bơtàu mat sơnđan kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre Việt Nam.

Den tàng, 2 nam do, bơta kuơ mat sơnđan kă bro lơgar Việt Nam dê gơmù tus 19%, pơn drờm mờ nam 2014 geh tac mờ khà priă tus 172 tơmàn đôlar Mỹ den nam 2015 mìng gam 140 tơmàn đôlar Mỹ. Việt Nam mìng ơm lài Campuchia bè mat sơnđan kă bro. Ồng Nguyễn Quốc Thịnh, kuang atbồ môn đơng pơlam mat sơnđan kă bro di hìu bơsram dờng Thương mại đơs là: Băng:

“ Mờ phan lơh gơs bơh suơn sre Việt Nam dê tac hờ lơgar ndai, den jơh ală bol he ndrờm tac bơh ờ uă mpồl blơi phan bơh lơgar ndai halà ờ uă mpồl blơi phan bơh sơn rờp. Tàm drà kă bro lơgar ndai, khi mìng git hơ\ là phan lơh gơs bơh lơgar Việt Nam dê, khi ờ git là phan hơ\ bơh mpồl lơh sa kă bro lơi tac tàm drà kă bro. Do là dùl bơta kal ke. Den tàng, broă bơt bơtàu mat sơnđan kă bro phan lơh gơs bơh suơn sre lơgar Việt Nam dê kờ` ngan geh dùl bơta bal, hơ\ là pal ngui bơta pràn bơh mat sơnđan kă bro dà lơgar gơ jat bal mờ jơnau pơlam ù tiah lơh gơlik. Do là dùl tàm ală rơndap broă mờ uă lơgar tàm dunia neh lơh”

Ală cau jak chài lơh sa đơs là, kờ` tơnguh cồng nha tac phan lơh gơs bơh suơn sre hờ lơgar ndai tàm tơngai mut gơ rờm bal mờ ki\ uă jơnau pơrgon khat gơboh kă bro bè tu\ do, pal sền gròi tus broă bơt bơtàu mat sơnđan kă bro, ngan là tus mờ phan lơh gơs bơh suơn sre. Tềng đap mat pal sac rơwah ờ uă bơta phan geh bơta pràn nàng bơt bơtàu mat sơnđan kă bro, gàr niam ală bơta phan do drơng ală bơta bè khà tơl dờng mờ kơ\ kơljap, bơta niam ringbal, gàr tơl niam ờ do ờ dă phan sa, geh khà priă tac tàm pơr lòng. Ồng Bùi Huy Sơn kuang atbồ đah hòi jà bơcri priă kă bro, di gah kă bro mờ lơh sa mờ mai\ mok dà lơgar pà git: Băng:

“ Tàm tơngai tus, tàm tơngume bơh broă lơh mat sơnđan kă bro dà lơgar, bol a` geh ai bơta dong kờl mùl màl ngan ală mpồl lơh sa kă bro in tàm gah phan lơh gơs bơh suơn sre, phan tàm dà nàng dong kờl broă mut tàm drà kă bro, tơnguh bơta pràn tàm pơr lòng bơh mpồl lơh sa kă bro dê gơ jat bal mờ broă bơt bơtàu mờ yal tơngit mat sơnđan kă bro bơh ală phan bơna hơ\ dê. Bol a` kung pơ gồp bal mờ ală anih kơlôi sơnơng nàng dong kờl ală mpồl lơh sa kă bro tàm gah phan lơh gơs bơh suơn sre, cih mat sền gàr, pơlam ù tiah lơh gơlik tus mờ phan lơh gơs bơh suơn sre. Mìng is mờ phan lơh gơs bơh suơn sre, broă cih mat sền gàr ù tiah lơh gơlik geh bơta kuơ dờng ngan. Do là dùl bơta dong ală phan lơh gơs bol he dê đơs tờm mat sơnđan kă bro he dê, geh cih dờp, geh đal git mờ đơs tờm he tàm drà kă bro tàm lơgar mờ dunia.”

Bal mờ hơ\, pal mut lơh ringbal bơh broă lơh gơlik tus broă tac, bơtàu tơnguh ròt mpồl, anih tac, bơt bơtàu rùp să mat sơnđan kă bro bơh broă yal tơngit phan lơh gơs bơh suơn sre Việt Nam dê kờ` lơh geh bơta kuơ gơguh uă phan lơh gơs in.

                          Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn.