VOV4.K’ho – Tus tu\ tơngai do, ală jơnau đơs pờ tơlik mờ dà kòn cau tàm Tây Nguyên bơh Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên mu\t lơh neh ờ mìng pờ tơlik tàm ù tiah Tây Nguyên lơm gời, mờ gam tơmu\t tàm internet, tus mờ làm gùt ală kơnhoàl ù tiah, [òn lơgar bơh Dà lơgar dê mờ tus mờ làng bol ală kòn cau, gam ơm kis tàm làm gùt ù tiah tàm dunia. Do ngan ngồn là jơnau nàng bol a` pơnìơ să, tài ờ mìng ală jơnau tơngi\t geh yal mờ bơr lơm mờ gam geh bal mờ sră pơ àr, akhar cih, rùp hin lơh pơrya ngan ngồn bơh làng bol ală kòn cau dê kung geh mblàng yal uă ngan, mờ jo\ jòng nàng làng bol bulah ơm ngài tus kàr lơi, ờ ru mờ broă lơh tus nđờ kung ndrờm gơtùi pờ sền iat sơl.

           Ồng Kpă Simon, là dùl nă cau lơh bău, săp đơs dùl tu\ tơngai mờng quèng ngan tàm ală jơnau đơs pờ tơlik mờ dà kòn cau Jarai dê, neh uă nam do ờ gam đơs tai tàm rơdio. Bơh ngai dờp at gơnoar broă Kuang jat jơng atbồ Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên, ồng geh kơnòl atbồ jơh 6 jơnau đơs pờ tơlik, tàm hơ\ geh dà Jarai, Bahnar, Rơđê, K’ho, M’Nông mờ Sơdàng. Ờ mìng pơlam gùng đơng lam, ồng gam să tờm tai sền sơ wì jơh tơl jơnau tơngi\t, tơl măt cau, tơl mat dà lơgar, kơnhoàl ù tiah mờ [òn lơgar, kờ` yal tơngi\t jơnau tus mờ làng bol kòn cau in gơ in dipal ngan rlau jơh. Mờ kờp bơh nhai 9 nam 2013 pa do, tu\ ală jơnau đơs pờ tơlik do geh tơmu\t tàm internet, den ồng sơlơ ờ ru tai mờ broă lơh. Ồng Kpă Simon, pà gi\t: “Lơh jơnau đơs yal tơngit tàm internet tơngai bơh sơnrờp là kal ke mờ bòl glar ngan, bol a` pal jat sền tơl jơnau tơngi\t, jơnau lơi geh pờ sền uă, jơnau lơi pờ sền ờ uă, ndrờm geh khà sồ tơrgùm kờp lơm. Pơn jat hơ\ là jat sền dơ\ cau pờ sền iat pah nhai…jơh ală ndrờm pal jat sền ngan ngồn. Bơh ală jơnau yal do, bol a` mblàng nàng ai jơnau bơsram mờng chài, jơnau tơngi\t lơi geh pờ sền iat uă den geh đơng lam ai lài yal tơngi\t uă. Lơh jơnau đơs yal tàm internet den bol a` yal bal mờ sră nggal, den tàng kờ` pal gròi sền ală bơta tìs digơlan geh tàm ală sră nggal do. Dilah bè pờ tơlik jơnau đơs lơm gời den tu\ sền hi\u, sền tìs, gơtùi dan să mờ sền wơl là di, mơya ală sră nggal cih yal tàm internet gam geh ală bơta gơbàn lơh tìs tài bơh bơta măy mok, gam geh jơnau bơka niam tu\ cih yal tai, den tàng kờ` pal sùm gròi sền mờ kơrya` tơn ală bơta gam tìs lời hi\u, kờ` lơh cau pờ sền iat in niam nùs”.

Kung ờ ru broă bal mờ kuang bàng đơng lam bồ bơh he dê là ală cau sền sơ wì jơnau, cau mblàng, mờ cau sền jơnau, tài jơh tơl nă cau ờ mìng sền jơnau tơngi\t, jơnau cih tàm rơdio lơm mờ gam pal lơh niam, cih yal tơl jơnau tơngi\t, tơl rùp hin, tơl file jơnau đơs tàm internet tai: “Gơ wèt mờ dà kòn cau Jarai, dilah ờ tơmu\t tàm internet, broă lơh bơh bol a` dê là mblàng mờ đơs tàm rơndio, hơ\ là bol a` dờp ală jơnau tơngi\t bơh mpồl lơh broă cih gơs dà yoan, mblàng gơs dà Jarai hơ\ sồng sền mờ pờ tơlik tàm rơdio. Tu\ yal tơngi\t tàm internet, den bol a` tam cah is tơl jơnau tơngi\t, jơnau cih, geh bal sră nggal mờ rùp hin, mờ cau iat, cau sền tàm làm gùt dunia ndrờm gơtùi sền go\ geh. Ngan den tàng bè hơ\ mờ broă lơh bơh bol a` dê geh tai uă broă pơndrờm mờ tơngai lài; kờ` cau mblàng, cau cih gơs pal bơsram nàng gi\t wa\ uă tai bè bơta mờng chài tàm broă lơh. Tu\ jiơ, bơta lơh broă mờ bơta tă pơgồp bè bồ tơngoh, mờ bơta pràn uă rlau mờ kờ` pal geh nùs nhơm lơh broă jơh nùs, lơh niam rlau uă ngan”.

“Lài do ờ hềt yal tơngi\t tàm internet, bal mờ săp đơs niam, bơta gi\t wa\ dà đơs kòn cau he dê mờ dà yoan jak chài ngan, den jơh tơl nă cau ndrờm mìng kờ` pal geh bơta chài cih sră nggal tàm măy vi tính là gơtùi lơh niam. Mơya, tàm internet bơh he dê, bol a` pal sền sơ wì wơl dùl dơ\ tai nàng ală jơnau tơngi\t dipal mờ jơnau tơngi\t yal tơngi\t tàm internet, hơ\ là ală jơnau tơngi\t nàng sền, mờ ờ go\ di là mìng lơh nàng iat lơm gời ờ. Bol a` pal lơh ngan nàng jơnau tơngi\t bơh he dê ờ mìng mhar, dipal, [ươn gi\t mờ gam pal geh bơta niam tai. Dùl jơnau cih halà jơnau tơngi\t geh rùp lơh pơrya den bol he pal ơn rùp hơ\ tàm anih lơh bơh jơnau tơngi\t, jơnau cih dê nàng gơ in di, dipal, dờng kàr lơi gơ in dipal nàng tơnguh bơta kuơ jơnau tơngi\t, jơnau cih hơ\ dê jơnhoa rlau mờ du\t ndơl là geh bơta geh kơnòl uă: tu\ neh yal tơngi\t tàm internet den pal sền wơl ală jơnau tơngi\t, ală jơnau cih pa yal tơngi\t hơ\ neh mpờl go\ tàm internet halà ờ, yal jơnau tơngit, jơnau cih hơ\ di anih halà ờ hềt, cih tu\ jiơ pờ tơlik di halà ờ hềt? Lơh niam geh ală jơnau hơ\ den pal geh kơnòl uă rlau mờ roh uă tu\ jiơ rlau”.

“Do là dùl broă lơh pa gơrềng tus broă ngui măy vi tính mờ bol a` den ờ geh bơsram tơl bè broă lơh do, den tàng bơh sơnrờp ngan là dùl broă kal ke ngan tus mờ bol a`, mơya tơnơ\ dùl tu\ tơngai geh bơta bơto pơlam bơh ală cau lơh măy mok dê mờ bol a` kung lơh ngan lùp bơsram den tàng neh gi\t geh ală broă yal jơnau tơngi\t, jơnau cih tàm internet. Mờ tus tu\ do, den jơh ală broă neh mờng quèng rlau. Tu\ yal jơnau tơngi\t, jơnau cih tàm internet, bol a` kung gơlơh chờ hờp ngan tài bơh tu\ do, jơnau đơs pờ tơlik mờ dà kòn cau Rơđê bơh bol a` dê ờ mìng geh iat tàm rơdio lơm gời mờ gam geh yal tơngi\t tàm internet den tàng geh jơh bal cau tàm lơgar ndai, làng bol Rơđê gam ơm kis mờ lơh broă tàm lơgar ndai geh tu\ iat sền jơnau tơngi\t tàm lơgar Việt Nam he dê bè lơi, iat geh ală jơnau đơs pơnđick bơh làng bol kòn cau he dê”.

“Nàng jơnau đơs dà kòn cau Sơdàng tàm internet gơtùi pờ iat sền di tu\ ală jơnau tơngi\t pah ngai kuơmàng, den bol a` neh tơrgùm lời uă ngan tu\ jiơ ai broă lơh do in. Bulah tu\ jiơ lơh broă tàm anih lơh broă neh jơh, mơya ală cau tàm mpồl lơh broă kung gam pờ sền iat, bè broă sền, bè broă yal sră nggal, yal rùp hin…Geh tu\ là tàm ală ngai ơm rlô, ngai sa tềp Tây, sa Tềp bơhiàn, ngai 30/04, mờ ngai 01/05 pa do, ală cau tàm mpồl geh jàu kơnòl neh lơh niam broă mblàng, cih gơs mờ yal ală jơnau tơngi\t pa tàm pang internet bơh he dê”.

Bơnah broă lơh sơlơ uă tai, kơnòl sơlơ kơ` jơ\ tai mờ lơh broă ndrờm bè ờ geh ngai lơi ơm rlô, mơya cồng nha lơh geh neh pơn jờng jơh tơl nă cau pơđơl pràn lơh ngan, bè jơnau đơs bơh Thị Đoăt bơh jơnau đơs dà kòn cau M’nông mờ K’ Brọp jơnau đơs dà kòn cau K’ho dê: “Bơh tu\ ală jơnau đơs geh yal tàm internet neh geh bơta iat sền uă ngan bơh làng bol tàm lơgar mờ tàm lơgar ndai dê. Mìng is jơnau đơs dà kòn cau M’Nông, dơ\ pờ sền iat tàm website kung ngai sơlơ uă ngan, kuơmàng là làng bol tàm lơgar ndai. Pah ngai jat sền, sền go\ dơ\ cau pờ sền iat gơguh uă tai, bol a` ală cau lơh gơs jơnau đơs dà kòn cau M’Nông gơlơh chờ hờp ngan mờ geh bơta pơn jờng rlau tu\ jơnau tơngi\t bơh bol a` dê mblàng yal tàm pang website VOV4 Tây Nguyên geh làng bol kờ` ngan sền iat”.

“Dơ\ cau pờ sền iat tàm internet jơnau đơs dà kòn cau K’ho gơguh tai jat pah nhai. Bè tàm nhai 1 nam do là 10.169 dơ\ cau pờ sền iat, dơ\ pờ sền iat tàm nhai 2 là 16.079 dơ\ mờ nhai 3 là 18.664 dơ\...Tu\ do cau pờ sền iat ơm tàm pơgăp bơh 16 rbô tus 18 rbô dơ\ pah nhai. Mờ bơta cau pờ sền iat bè do, den tus jơh nam do digơlan geh rlau 180 rbô dơ\ cau pờ sền iat tàm lơgar mờ tàm lơgar ndai. Do là tềl sơnio pal chờ hờp ngan tus mờ bol a`, lơh ngan lơh niam rlau tai jơnau đơs pờ tơlik, lơh geh niam rlau tai jơnau kờ` sền iat jơnau tơngi\t mờ dà kòn cau K’ho tàm internet”.

Jat ồng Kpă Simon là dùl nă cau lơh bău mơkung là Kuang jat jơng atbồ Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên, tu\ do pah nhai geh rlau 100 rbô dơ\ cau pờ sền iat tàm ală jơnau yal tơngi\t bơh 6 jơnau đơs pờ tơlik mờ dà kòn cau bơh anih lơh broă do dê mu\t lơh. Jơnau mờ anih jơnau đơs do cih yal ờ mìng ngai sơlơ geh cau sền iat tàm lơgar mờ gam geh tai cau sền iat tàm 80 lơgar mờ kơnhoàl ù tiah tàm làm gùt dunia. Ală cau kòn bơh Tây Nguyên dê tàm làm gùt ù tiah ờ mìng [ươn [oài sền iat jơnau yal tơngi\t mờ gam tă pơgồp jơnau đơs ai ală jơnau đơs pờ tơlik in nàng ală jơnau đơs pờ tơlik ngai sơlơ niam rlau, broă sền sơ wì gơ in niam rlau.

Yal tơngit jơnau đơs bơh tàm internet pơn jat tai là gùng dà bơtàu tơnguh geh Anih jơnau đơs Việt Nam ai lài bơtàu tơnguh nàng ală jơnau yal bè Tây Nguyên, jơnau đơs, rùp hin, akhar cih bơh ală kòn cau tàm tiah do dê pơn jat tai geh rề ơnàng tus ngài rlau, pơgồp bơnah bơ\t bơtàu rùp să bè dùl Tây Nguyên ngăp lơngai bơtàu tơnguh, tam klac bal mờ bềng uă rài kis chài rơgơi is. Ồng Kpă Simon, pà gi\t: “Tây Nguyên là kơnhoàl ù tiah dờng màng jơh bal bè lơh sa mờ sền gàr dà lơgar sền gàr bơta ngăp lơngai, là tiah geh rlau 40 jơi bơtiàn kòn cau Việt Nam ơm kis bal, den tàng yal tơngi\t jơnau bè tiah do geh kuang bàng đơng lam bồ đảng, Dà lơgar mờ làng bol sền gròi ngan. Tây Nguyên kung là tiah sền gàr uă ngan bơta chài rơgơi dờng bơh ală kòn cau dê, geh jơh gùt dunia sền gròi jòi sền, kờ` pal geh yal tơngi\t, prăp gàr mờ brồ guh. Do là ală bơta niam nàng Anih jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên pơn jat tai tơnguh jơnhoa bơta niam ală jơnau đơs pờ tơlik mờ dà kòn cau mờ pang web bơh Gah pờ tơlik jơnau đơs dà kòn cau VOV4 dê. A` pin dờn là, tu\ broă lơh mblàng yal jơnau bơh bol a` dê yal tơngi\t geh ală bơta pràn bơta jak, ală bơta krơi is bơh Tây Nguyên dê, den ală jơnau đơs pờ tơlik tàm rơdio mờ yal tơngi\t tàm internet bơh bol a` dê sơlơ uă ngan, niam ngan mờ geh kuơ ngan”.

                    Lơ Mu K’ Yến