VOV4.K’ho – Ơ làng bol mờ gơ\p bơyô! Nàng bơtàu tơnguh lơh sa, bè lơh hìu măy pờ tơlik ồs đèng, tam chi jo\ nam, bơt bơtàu tiah nhơl chờ mờ tàm pơgăp bơh 7 tus 8 nam rềp ndo, 360 rbô lồ brê tàm Tây Nguyên neh gơtìp koh kơl jơh lời gơlil gời. Lồi du\t jơnau gơlời wơl là trồ tiah, dà ko\ dà cò, prang dờng soăt dà sùm gơbàn uă dơ\ tàm nam mờ gơbàn ngai sơlơ ngòt rơngơ\t ngan. Lơh bơta lơi nàng lơh geh wơl chi che tàm brê là bơta sồr jal mhar ngan, là bơta kis gơs bơh rài tơnơ\ do dê.

            Tơl bă brê gơtìp koh kơl jơh, gam gơlil gời lơm. Bàr pe nggu chi kung gam sơl cài. Bơnah tờm chi bol koh kơl kơ`au brê ntrờn pơrdu\ te\, mìng gam wơl rah rài tềl sồt ală bòk chi cau òt lơm, cồng mờ ntê nha lời gơprah gơpring jơh. Hơ\ là bơta sền go\ ờ niam ngan jat kềng gùng dềt tàm Tiah nhơl chờ brê bơnơm geh is Bản Đôn, tàm ntum Krông Na, kơnhoàl Buôn Đôn, càr Dak Lak. 10 nam lài, rlau 1300 lồ brê tàm tiah do geh jàu tus Mpồl lơh sa kă bro kau su Dak Lak in lơh nhơl chờ brê bơnơm. 3 nam rềp ndo, broă lơh sa ờ geh cồng nha, tiah nhơl chờ lời sơrbì gời ờ go\ lơh broă, brê geh cau atbồ mơya gơlơh bè ờ geh, bol koh kơl kơ`au brê den bơcrì bơcrà koh kơl chi brê khat gơboh. Ồng Nguyễn Ngọc Sanh kuang jat jơng atbồ Mpồl lơh sa kă bro kau su Dak Lak, mblàng bè do: “Bă brê tàm Bản Đôn den nam 2012 bol a` neh jàu tus Mpồl lơh sa kă bro bal nhơl chờ Bản Đôn in, mơya bơh hơ\ tus tu\ do den kung gam ờ hềt bơsong jơh sơl, den kung ờ gi\t là gơtìp kal ke tềng broă lơi sơl. Tàm sră pơ àr den kung gam ờ hềt lơh jơh sơl, den tàng mpồl lơh sa kă bro kau su Dak Lak pal tus sền gàr brê hơ\ jat jơnau sồr bơh Anih duh broă làng bol càr dê, den tu\ do mpồl lơh sa kă bro neh kal ke ngan mơya pah nhai kung gam pal ai 10 nă cau tus tàm hơ\ nàng sền gàr brê”.

Brê tàm tiah tềl lời wơl Bản Đôn, càr Dak Lak gơtìp koh kơl jơh…

            Jơh gi\t nđờ rbô lồ brê nhơl chờ Bản Đôn mờ mpồl cau sền gàr brê den mìng geh dùl e\t ngan, den broă gơtìp cau koh kơl kơ`au brê là jơnau ờ gơtùi pleh klàs geh. Do kung là jơnau geh bal bơh uă rơndăp broă lơh ndai dê tàm khà rlau 100 rơndăp broă lơh geh jàu ù jàu brê nàng bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn tàm càr  Dak Lak. Tu\ do, Dak Lak geh mờr 30 rbô lồ ù brê gơtìp làng bol ai sơgràm, tam pìt tam phà. Ồng Nguyễn Quốc Hưng kuang atbồ Mpồl sền gàr brê càr Dak Lak, đơs: “Jơnau kờn bơh khi dê là mu\t ai ù nàng lơh sa kă bro, dùl e\t halà uă den khi kung pal tă priă jền nàng atbồ sền gàr brê, mơya mpồl cau bơh ală mpồl lơh sa kă bro do dê lơh kơnòl broă ờ mờng chài bè ală mpồl lơh sa kă bro lơh broă brê bơnơm dê, den tàng kal ke ngan, gơtìp làng bol tus ai sơgràm ù brê, koh kơl kơ`au dơm chi, mờ bơta geh ngan den tu\ do chi kung ờ gam tai sơl”.

            Jàu brê ai mpồl lơh sa kă bro mờ lời roh brê là bơta geh ngan bal tàm ală càr Tây Nguyên. Pơnrơ ngan tus ală rơndăp broă lơh “sa brê” tàm tiah do pal yal tus broă lơh tam gơl 50 rbô lồ brê ờ geh chi che nàng ai ù tam kau su bơh càr Gia Lai dê. Tus tu\ do, ală mpồl lơh sa kă bro neh koh kơl jơh rlau 27 rbô lồ brê, geh tu\ là bơcrì bơcrà kơh kơl jơh bal bă brê bơdìh mờ rơndăp ù tiah ai tam gơl. Brê roh, kau su den gam kal ke ngan, bơta gam wơl là ù geh mpồl lơh sa kă bro jòi tơl ală bơta nàng tam sa kơ`au, ờ ngòt jơnau cih bơh kơrnoat boh lam dê. Ồng Phạm Đình Thu, kuang atbồ Mpồl duh broă ala mat làng bol càr Gia Lai, pà gi\t: “Broă lam mu\t lơh gơ jă gơ jal mhar ir, lơh ur ar, den tàng bă kau su tam tàm ù ờ geh chi che neh geh bơta gơ tơngo\ ngai sơlơ gơtìp chơ\t te\, bàr pe sươn chi neh tam wơl mơya croăn ngan ờ băt dờng. Tu\ do, ală mpồl lơh sa kă bro khi tam gơl is ai tam ală tờm chi tam ndai mờ bol a` ờ jai atbồ sơl, den pa do mìng tu\ mờ mpồl gròi sền tus sền den hơ\ sồng sền go\”.

            Tàm càr Dak Nông, bơh broă lơh ờ tă priă apah ù, hòi jà mpồl lơh sa kă bro tus bơcri priă, mìng tàm bàr pe nam, càr do neh jàu rlau 30 rbô lồ ù mờ brê nàng mu\t lơh ală rơndăp broă lơh broă sa sươn sre, brê bơnơm. Jơnau kờn bơtàu tơnguh ờ hềt lơh geh, mìng sền go\ jơnau gơlời wơl tềng đăp mat là ală rơndăp broă lơh do gam lơh gơlik bơta kal ke ngan tus mờ broă rơndăp gùng dà broă lơh, lơh geh tai uă bơta ờ lơngăp lơngai mpồl bơtiàn. Bơta geh ngan koh kơl aniai brê, kă bro, tam pìt tam phà ù brê gơlik geh làm uă mờ khat gơboh ngan. Càr Dak Nông neh pal ai wơl 13 rơndăp broă lơh broă sa sươn sre brê bơnơm, gam sền sơ wì ai wơl 17 rơndăp broă lơh tai. Gah lơh broă geh gơnoar neh yal yă gi\t nđờ rhiang dơ\ kă bro ù brê halà lời koh kơl aniai brê tìs mờ kơrnoat boh lam, lơh glài ku\p màng uă ngan cau lơh tìs, bơh cau dong kờl ai koh kơl aniai brê tăc ù tus dì kuang đơng lam mpồl lơh sa kă bro geh jàu brê, mờ jơh bal ală kuang bàng geh gơrềng.

            Broă ai apah ù brê là bè hơ\, broă lơh sa kă bro lơh bal tam brê, tam chi jo\ nam gam kal ke rlau. Tàm mpồl lơh sa kă bro lơh broă brê bơnơm Quảng Tín, càr Dak Nông, gi\t nđờ rbô lồ brê gơtìp koh kơl jơh. Uă kuang bàng gơtìp ku\p jàm, mpồl lơh sa kă bro ơm kơ\p tơngai tơn lời lơh broă, ù den làng bol tam pìt tam phà lơh is [òn gơ gơs là tiah kal ke jê bồ jê tơngoh ngan Dak Ngo. Ồng Đỗ Ngọc Duyên kuang atbồ Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Dak Nông, đơs bè broă roh brê tàm Dak Ngo, bè do: “9 mpồl lơh sa kă bro tus lơh sa kă bro lơh bal kờp jơh là 1984 lồ tàm hơ\ geh pơgăp 1200 lồ brê, den neh lời roh te\ rlau 1000 lồ brê. Ai gơ wèt mờ bàr mpồl lơh sa kă bro pa geh jơnau kờn tus sền nàng lơh rơndăp broă lơh lơm, mơya neh tam kau su mờ tam chi jo\ nam sơl. Den jơh ală rơndăp broă lơh geh tàm jơnau kờn bal mìng là nàng ai ù”.

Koh aniai brê tàm Gia Nghĩa, Dak Nông nhai 08 nam 2015

            Ală rơndăp broă lơh bơta lơh tìs den gơtìp ai wơl. Rơndăp broă lơh tìp kal ke den mpồl lơh sa kă bro dan jàu wơl dà lơgar in. Jơnau gơlời wơl bal ndrờm là brê roh ù gơtìp ai sơgràm. 5 nam lài, tu\ tơn lời lơh broă ală anih sền gàr tam brê Quảng Tân, Cư Ju\t, càr Dak Nông neh jàu wơl bè ờs gi\t nđờ jơ\t rbô lồ ai ală mpồl lơh sa kă bro kau su Phú Riềng, Đồng Phú in gơ wèt Mpồl lơh sa dờng kau su Việt Nam mu\t lơh tam kau su mờ rơndăp sền gàr brê. Tu\ do, kau su neh jơh tam, mpồl lơh sa kă bro dan jàu wơl càr Dak Nông in ală bă brê gam wơl tài bơh ờ tơl pràn atbồ sền gàr. Kung dan jàu wơl brê ai càr Dak Nông in gam geh Mpồl lơh sa kă bro bal bơta chài măy mok lơh dơm chi MDF Long Việt tàm kơnhoàl Dak Song, brê tam den dùl e\t mờ brê roh den tus 900 lồ. Tàm tơngai ơm kơ\p lơh sră nggal den brê pơn jat tai roh mờ bơta roh là mhar ngan. Ồng Nguyễn Tiến Sơn kuang atbồ Mpồl sền gàr brê càr Dak Nông, đơs: “Ală rơndăp broă lơh do geh càr Dak Nông ai apah ù apah brê, mơya tàm ală tu\ lơh den brê ờ jai atbồ sền gàr, lời roh brê hơ\ sồng roh tơn ù tài bơh làng bol ai sơgràm ù tam phan. Gơtìp kal ke den tàng khi jàu wơl, den càr kung gam sền sơ wì đơs wơl kơnòl nàng lời tam gơl uă bè brê, khi jàu wơl mơya kung gam ờ hềt lơh jơh sơl sră nggal”.

            Mìng tàm 7 nam, bơh nam 2006 tus nam 2013, jơh gùt ù tiah Tây Nguyên geh 700 rơndăp broă lơh geh ai sră bơcri priă lơh mờ kờp jơh bă brê gơguh tus rlau 215 rbô lồ, den tus tu\ do rlau nggùl bă brê do neh ờ gam chi che tai. Cồng nha bè bơtàu tơnguh lơh sa mpồl bơtiàn ờ hềt sền go\ loh, mơya jơnau gơlời wơl là trồ tiah dà ko\ dà cò, prang dờng soăt dà lơh aniai sùm pah nam. Jơnau koh kơl aniai brê  tam pìt tam phà gơnoar ngui ù geh tàm làm bă tiah. Mpồl lơh sa kă bro geh jàu gi\t nđờ rơhiang rbô lồ brê, tàm tu\ hơ\ kung gam uă làng bol ờ geh ù, ờ geh broă lơh. Ồng Lê Trọng Trinh kuang atbồ Anih duh broă làng bol ntum Ea H’leo, kơnhoàl Ea H’leo, càr Dak Lak, đơs: “Rlau 7000 lồ brê mu\t lơh ală rơndăp broă lơh den bơta kơ\p kờn bơh sơnrờp là lơh geh broă lơh broă sa ai làng bol tàm tiah hơ\ in den ờ hềt lơh gơtùi. Tu\ do, ală bă ù gơtùi lơh sa den khi neh ai mpồl lơh sa kă bro in apah te\, khà gam wơl kờn bơtàu tơnguh lơh sa den mìng geh broă lơh là tam brê lơh bal mờ làng bol halà jàu brê làng bol in”.

            Bơh lồi nam 2011, Kuang gơs gơnăp gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar geh kơrnoat sồr bè sơlơ lơh tai ală broă lơh jal mhar sền gàr brê, ờ ai lơh tai ală rơndăp broă lơh sa sươn sre brê bơnơm tàm ù geh brê, bơta geh uă ir rơndăp broă lơh sa brê tàm Tây Nguyên hơ\ sồng ờ huan geh tai. Mơya, tu\ do tàm ală càr Tây Nguyên gam dan mờ Kuang gơs gơnăp gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar lời te\ jơnau sồr ờ ai lơh broă ală rơndăp broă lơh tàm ù geh brê, ai gơnoar ală tiah do in pơn jat tai mu\t lơh ală rơndăp broă lơh sươn sre brê bơnơm nàng ngui bơta pràn jak ù tiah. Jơnau gơlời wơl bơh ală rơndăp broă lài do dê ờ hềt geh bơsong jơh, brê Tây Nguyên gam pal ko\ng wơl tai mờ ală jơnau pơhìn tam gơl jơnau kờn pa.

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến