VOV4.K’ho-Tơnhàu bràs tìs mờ adat boh lam tàm tơngai rềp ndo neh gơ gơs là jơnau duh hồl ngan geh gùt mpồl bơtiàn sền gròi uă ngan, ngan là bơh tu\ Chính phủ sồr ală càr mờ [òn dờng kràn cê jơh nùs tam dră wơl mờ jơnau tơnhàu bràs tìs mờ adat boh lam, tơn jơh broă lơh sră ai gơnoar toah wàs ală hiòng dà dờng.

Mơya, tàm ală càr tàm Tây Nguyên, tơnhàu bràs kung gam pơn jat tai geh lơh sùm lơh tơrlah tơrlơm jơh uă dà dờng, lơh ờ pràn te\ uă ngan rbàng, uă cau lơh broă sa neh mờ gam pah ngai roh te\ ù lơh sa. Tàm tu\ hơ\, ală càr ndrờm bè ờ go\ lơh jat di ală jơnau sồr bơh kơrnoat boh lam dê, ờ geh ală broă lơh atbồ pal geh tàm broă do.

Ròt jơnau cih: Tây Nguyên- Bơh tài dà dờng tơrlah gơdô jơh bràs? Đơs bè bơta geh ngan tơrlah tơrlơm uă ngan tàm ală dà dờng gơ wèt 2 càr Daklak mờ Daknông

Neh rlau 2 nhai ờ geh dùl ntờc dà mìu lơi, mơya dà dờng Krông Nô, gơl rềp bal đah xã Nâm Ndir, kơnhoàl Krông Nô, càr Daknông dê mờ xã Ea Rbin, kơnhoàl Lăk, càr Daklak dê kung gam gơ rơmbăc dà sơl, dà sơkal ngan gơlơh bè geh dơ\ dà ko\ dà cò dờng. Ală tờm pơ ò dờng, ală mpung gle tơlir niam ngan gơtìp gơpừ jơh tàm hiòng dà dờng. Krơi is wơl mờ bơta pal jat đah gơ bơtơl ù, đah gơ tơrlah ù, dà dờng do gam tơrlah jơh 2 gah tơn, gơl dà dờng gơtìp tơrlah jòng rlau tus mờr dùl kơi sồ tơn. Bi Lý Văn Tâm, kis tàm [òn Quảng Hoà, xã Nâm Ndir, kơnhoàl Krông Nô, pà gi\t: mìng kờp bơh bồ nam tus tu\ do lơm, hìu bơnhă bi neh gơtìp roh te\ rlau nggùl sàu ù sươn, mờ lơh gơlik jơnau do ngan là tài bơh ală ơhò bràs gam pờ măy nggồr dờng ngan tàm dà dờng:

“Jồp bràs den tàng gơ tơrlah jơh bè hơ\ gơ dê. Jồp sơlơ jrô den là gơ gơtìp tơrlah gơ. Di pah ngai kờp bal pơgăp 30 tus 40 nơm ơhò. Bè do mờ dà lơgar ờ tus kơryan den là làng bol ờ geh ù nàng lơh sa tai ờ”.

Jat jơnau yal bơh Sở Tài Nguyên mờ Môi trường càr Daklak mờ Daknông dê yal, tàm dà dờng rềp bal đah 2 càr do, geh 10 mpồl lơh sa kă bro tơnhàu bràs geh lơh sră ai gơnoar lơh. Tàm sră ai gơnoar lơh cih loh, ală mpồl lơh sa kă bro ờ go\ di tơnhàu tàm rơndăp tàm rơndồl, tơnhàu rềp gah dà dờng mờ tơnhàu jrô rlau ir mờ jơnau ai. Gah lơh broă phan geh is mờ tiah ơm kis bàr càr do kung neh sơn tăp kbàng cih yal kơryan tơnhàu bràs tàm uă anih kờn pleh jơnau lơh tơrlah kềng gah dờng dờng. Mơya, ală jơnau sồr do ndrờm bè ờ go\ geh cau lơi lơh jat. Ồng Hoàng Xuân Vẽ, kis tàm thị trấn Buôn Trấp, kơnhoàl Krông Ana, càr Daklak, đơs: Pah ngai lòt lơh ka tàm dà dờng Krông Nô, kung là cau lam bol a` lòt sền ngan ngồn jat kềng gah dà dờng do, pà gi\t: Jồp bràs lơh tơrlah kềng gah dà dờng là jơnau gơlik geh sùm tàm do bơh uă nam do, mờ ờ go\ geh tềl tơngo\ lơi gơ ơm wơl ờ lơh tai. Dilah bè ală nam lài, ndrờm bè jơh ală ơhò bràs tơrgùm uă tàm gơl dà dờng rềp bal đah xã Bình Hoà, càr Daklak dê mờ xã Buôn Choah, càr Daknông dê, lơh mờr dùl rhiang lồ ù tàm tiah do gơtìp roh jơh, den tu\ do gam lòt ur ar tai tus tàm gơl dà dờng rềp bal đah xã Nâm Ndir mờ xã Ea Rbin, lơh 2 gah dà dờng gơtìp tơrlah uă ngan. Ồng Hoàng Xuân Vẽ, đơs:

“Kung ờ go\ gi\t sơl là cau tờm tơnhàu bràs hơ\ blơi ù bơh làng bol dê halà ờ, den a` kung ờ gi\t sơl. Mơya, tàm bơta geh ngan là ù tiah kềng 2 gah dà dờng gơtìp tơrlah jơh uă ngan tàm dà dờng do. Krông Nô do den cau jồp bràs bơh 4 jiơ drim tus 4 jiơ mho. Bơh sơnrờp den khi tơnhàu tàm gùl dà dờng, tu\ tàm gùl dà dờng mìng gam ù bo\ lơm gời den khi lòt jòi tơnhàu tai kềng gah dà dờng. Tu\ do kung bè hơ\ sơl, anih lơi geh bràs là khi lòt jồp tềng anih hơ\. Làng bol lòt đơs kung ờ geh kuơ sơl”.

Broă ndrờm bè do sơl gơtùi sền go\ jat kềng gah ală dà dờng dờng dềt bơh Daklak dê, bè dà dờng Krông Pach, dà dờng Krông Ana. Sền dùl êt tàm sră sềr rùp ù tiah mờ vệ tinh den geh sền go\, dilah tiah lơi lơh sră ai gơnoar tơnhàu bràs den là tàm tiah hơ\ ală dà dờng gơtìp lơh aniai ờ gam bè lài do tai. Ai tu\ lòt tus tàm [òn lơgar, khat tiah lơi geh mpồl lơh sa kă bro tơnhàu bràs lơh broă, den ndrờm sền go\ jơnau làng bol roh ù halà pal tăc ù, tăc sươn mờ mpồl lơh sa kă bro. Bi Bùi Văn Lương kis tàm [òn 3, xã Ea Ô, kơnhoàl Ea Kar, càr Daklak, pà gi\t:

“Cau jồp bràs neh bơh uă nam do, mơya bơh nam lài tus tu\ do den jồp uă ngan. Tơnơ\ hơ\ dà ko\ dà cò tus den sươn sre ngơr bam jơh dà uă ngan. Cau jồp bè hơ\ den geh hìu cau ai jồp, geh hìu gơtìp jồp den kung roh sơl sươn sre bè hơ\. Mơya, uă ngan den là cau ring bal mờ gơ\p”.

Ồng Vi Văn Thành, kuang atbồ [òn 1, xã Buôn Choah, kơnhoàl Krông Nô, càr Daknông, pà gi\t:

“Mìng is tàm [òn do neh geh 12 hìu tăc ù mờ ală cau tơnhàu bràs. Ờ tăc, khi tus tơnhàu bràs. Tơnhàu tus tiah lơi, dà gơhòr tus tàm tiah hơ\ tơn, ù là gơtìp tơrlah is. Bè tàm đah ngkời hìu a` do, khi tăc mìng 11 tơlak priă lơm dùl sào, tàm tu\ hơ\ khà priă tàm drà là 30 tơlak. Mờ đah cau tơnhàu bràs den khi đơs là: Tu\ do ai priă den là geh priă, ờ ai priă den là bi kung là cau gơtìp roh ù sơl, den lồi du\t gi\t lơh bè lơi he pal ai ù, mbè he lơh tai. He ờ gơtùi lơh geh broă lơi ờ, mìng sồr khi lòt tiah ndai, dilah khai ờ gơ lòt den he pal ko\ng, gi\t lơh bè lơi tai”.

Tàm tu\ làng bol ơm kis, lơh sa kềng gah dà dờng den đơs ngan là: ală mpồl lơh sa kă bro tơnhàu bràs lơh gơtìp hoàc hươr uă ngan tus rài kis mờ broă lơh sa bơh khi dê, den ală gah lơh broă geh gơnoar tàm ală càr Tây Nguyên ai uă ngan jơnau đơs wơl là: Kal ke ngan nàng tuh kơnòl ală cau tơnhàu bràs in, tài bơh mìu dà ko\ dà cò kung digơlan là jơnau lơh gơtìp tơrlah ù tàm ală dà dờng, lơh ală rbàng gơtìp ờ kơ\ kơl jăp, mờ gơmù jrong rbàng. Mờ bơta ờ hơ ngan ngồn bơh anih lơh broă geh gơnoar dê tàm broă atbồ, ală dà dờng kung gam pơn tai gơtìp tơrlah, làng bol kung gam gơtìp roh ù tai, tiah ơm kis kung gam gơtìp lơh aniai tai!

Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến