VOV4. K’ho – Jăt tơrgùm kờp pa ngan rlau jơh, bă brê tàm 5 càr Tây Nguyên neh gơtìp roh tus mờr 360 rbô lồ pơndrờm mờ ]ồng nha kờp sền tàm nam 2008 lài do. Khà kờp ờ ndrờm bal do, dùl bơnah geh đơs là tài bơta ờ geh bơta dipal bơh broă đo kờp mờ tê lài do, dùl bơnah là tài bơh jơnau koh kơl aniai brê ai ù lơh sa bơh làng bol dê, mờ bơta ndai tai là tài bơh bơta gơ jă gơ jal ir tàm broă tam gơl jơnau kờ` ngui brê nàng mu\t lơh ală jơnau kờ` lơh sa. Sền gàr brê, gam gơ gơs là kơnòl broă dờng màng ngan rlau jơh tơlik tus mờ ală gah sơnah lơh broă dà lơgar bal mờ ală càr tàm Tây Nguyên.

Brê rcang gàr bồ tô dà Buôn Đôn, càr Dak Lak rơte\p rơtèl ală tềl sồt kuh bò bơh mìr tam bum blàng, mìr tam tơngời pa lòt gan kàl tơnhàu. Rlô tê po\ ù mìr ơnàng rlau 2 lồ, r]ang tus kàl lơh sa nhai mìu mờr tus, ồng Y Tri Niê, ơm tàm ntum Krông Na, kơnhoàl Buôn Đôn, pà gi\t jơnau bơh tài lơh làng bol pal mus brê r]ang gàr bồ tô dà nàng ai ù lơh mìr, ờ ngòt bơta kơria` ờ ai lơh bơh gah lơh broă geh gơnoar dê. “Đơs bal là làng bol tàm do neh gơtìp lơh glài uă dơ\ ngan, ai đah mpồl sền gàr tam brê den kung hòi sơl mblàng yal neh uă dơ\ sơl, mơya làng bol kung gam lơh bè ờs sơl. Dilah dà lơgar kơria` ờ ai làng bol in lơh den làng bol tàm do mìng gơtìp jơgloh lơm, mờ jơgloh den pal lòt tung kơ`au phan bơna bơh brê dê halà phan bơna bơh ]au dê”.

Jăt ồng Y Dhăm E`uôl kuang jăt jơng atbồ Anih duh broă làng bol càr Dak Lak dê, yal, brê tàm càr gơtìp roh uă ngan, dùl bơnah uă là tài bơh jơnau kờ` ngui ù lơh sa uă ngan, ngan là bơh làng bol kòn cau đah tô tus ntrờn ơm kis tàm càr, tu\ do geh tus 16% khà kờp làng bol. Bơta ndai tai là gùng dà broă lơh tàm broă lơh brê bơnơm neh ờ gam niam tai, lơh jơh bal cau sền gàr brê mờ ]au ơm rềp kềng brê ndrờm gơtìp ờ tơl ngui tơl sa tàm rài kis. Ngan den tàng bè hơ\, mờ ờ hềt di 10 nam, bă brê bơh càr Dak Lak dê neh gơmù rlau 86 rbô lồ, chi che tàm brê bơh 51% gơmù mìng gam 38% lơm; mờr 38 rbô lồ brê gơtìp làng bol mus ai ù lơh lơh sa. Ồng Y Dhăm E`uôl, pà gi\t. “Dak Lak ờ go\ poh lơi nhai lơi là ờ sền go\ broă sơgràm aniai brê ờ. Brê mờ ù brê gơrềng tơn tus rài kis bơh làng bol dê, bơta lơh sa tàm rài kis, hơ\ sồng bơta kal ke bè ù ơm ù lơh sa, geh bal ală ]au ơm kis bơh yau tàm tiah do mờ làng bol ntrờn ơm kis khăt gơboh. Mờ bal mờ hơ\ tai, gam là gùng dà broă lơh: ]au kis mờ brê, tus bal atbồ sền gàr brê là ờ hềt gơtùi kis geh mờ broă lơh do. Bol a` tu\ do geh 15 mpồl lơh sa kă bro brê bơnơm, ờ hềt kờp ală mpồl atbồ brê r]ang gàr bồ tô dà dờng màng, uă nhai uă nam ờ geh priă nhai, oh mi kis chơ\t kung ờ gơtùi sơl, den tàng broă atbồ sền gàr brê là kal ke ngan”.

Bal mờ broă gơguh uă tai jơnau koh kơl aniai brê ai ù lơh mìr mờ gùng dà broă lơh ờ lơh jăt di mờ bơta geh ngan, ồng Nguyễn Đức Luyện kuang jăt jơng atbồ Anih duh broă làng bol càr Dak Nông dê, đơs là, brê gơtìp roh tàm tơngai jo\ jòng là gam tài bơh ală bơta ờ niam tàm mpồl lơh broă geh gơnoar. Cau tờm brê den ngòt gơtìp lơh glài den tàng ờ khin yal ngan bè bă brê gơtìp koh kơl aniai; mpồl kuang bàng sền gàr brê den gơtìp ờ niam tai tàm nùs nhơm bồ tơngoh. Ồng Nguyễn Đức Luyện, đơs: “Jăt a` jơnau dơ\ dùl kờ` pal lơh hơ\ là broă lơh rơndăp tăp sèng kuang bàng. Ală dơ\ koh kơl aniai brê lài do ờ gơtùi lơh glài geh là tài bơh kuang bàng geh dờp ù brê, geh kă bro ù tiah, geh đơng lam sồr koh kơl aniai brê nàng blơi wơl, kuơmàng là sơmờm kơrnoăt 135 bơh Gơnoar atbồ lơgar dê, kă bro wơl tơm bơi tơm ba, den tàng bè hơ\ mờ ờ gơtùi lơh glài, jàu kuang àng in kung ờ jai sơl”.

Jăt tơrgùm kờp jơh gùt tiah Tây Nguyên dê, bă brê tu\ do neh gơmù mờr 360 rbô lồ pơndrờm mờ ]ồng nha kờp sền nam 2008 lài do. Ală càr lơh roh uă brê là Gia Lai (135 rbô lồ), Dak Lak (86 rbô lồ), Kon Tum (73 rbô lồ). Jăt ồng Nguyễn Bá Ngãi kuang jăt jơng atbồ Mpồl lơh broă brê bơnơm dà lơgar, jơnau tờm lơh tơrmù mhar bă brê mờ bơta niam brê tàm Tây Nguyên là broă lơh gơ jă gơ jal ir tàm broă tam gơl jơnau kờ` ngui ù brê, gơ jăt bal jơnau ờ niam koh kơl aniai brê ai ù lơh sa, tơnhàu dơm chi brê kơ`au tìs mờ kơrnoăt boh lam… “Tài gơ jă gơ jal ir bơtàu tơnguh lơh sa mpồl bơtiàn [òn lơgar, den tàng broă mu\t lơh ală rơndăp broă tam gơl brê, ngan là rơndăp broă lơh tam gơl tam kau su dùl bă ur ar ngan ờ lơh jăt di ală jơnau ]ih bơh dà lơgar dê, là jơnau tờm kuơmàng lơh roh 128 rbô 500 lồ brê geh is, geh tus 35,8% kờp jơh bă brê gơtìp koh kơl aniai”.

Mìng tàm 7 nam (bơh nam 2006 tus nam 2013), gùt ù tiah Tây Nguyên geh 700 rơndăp broă lơh geh ai sră bơ]ri priă lơh mờ kờp jơh bă brê rlau 215 rbô lồ. Uă rơndăp broă lơh mu\t lơh ờ geh cồng nha, gơlam tus jơnau tam pìt tam phà ù tiah, làng bol ur ar tus mus brê lơh mìr tam pìt bă ù ngui. Bơta geh ngan do mìng gơtùi kơria` geh mờ pa kơria` bơh lồi nam 2011 lài do, tu\ Kuang gơs gơnăp gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar geh kơrnoat sồr bè sơlơ lơh tai ală broă lơh jal mhar sền gàr brê, kơria` jơnau koh kơl aniai brê mờ lơh pờng wơl ]au lơh kơnòl broă dà lơgar dê; mơkung tơn lời lơh ală rơndăp broă lơh broă sa sươn sre brê bơnơm tàm bă ù geh brê. Ală càr Tây Nguyên neh pal ai wơl dùl ròt rơndăp broă lơh sa sươn sre brê bơnơm mờ kờp jơh bă ù rlau 10 rbô lồ, mơya jơnau gơlời wơl roh brê kung gam ờ hềt jơh sơl.

Tàm dơ\ pơrjum Mpồl đơng lam Dà lơgar bè broă rơndăp lơh sền gàr mờ bơtàu tơnguh brê tơngai bơh nam 2011- 2020, bơyai lơh tàm càr Dak Lak pa do, ồng Hoàng Trung Hải kuang jăt jơng gơs gơnăp gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar dê, đơs tờm, ală gah sơnah lơh broă dà lơgar, bal mờ ală càr Tây Nguyên pal lơh loh tơl jơnau nàng geh gùng dà broă lơh di pal. Tàm hơ\, kờ` pal tơrgùm jơh bơta pràn nàng mu\t lơh dùl ròt bal bơh gùng dà broă lơh pa, tơnguh jơnhoa pràn jak bơh ]au tờm brê dê, lơh glài krà` ală ]au ơm bơh ngkời broă sơgràm aniai brê, sơlơ yal tơngi\t tai mblàng yal kơrnoat boh lam, bơtàu tơnguh rài kis ai làng bol tàm ală tiah kal ke in…Geh bè hơ\, den Tây Nguyên hơ\ sồng gàr geh brê mờ bơtàu tơnguh kơ\ kơl jăp. Ồng Hoàng Trung Hải, đơs. “Rài kis làng bol dê tàm tiah geh brê là jơnau kuơmàng ngan rlau jơh nàng bol he lam lơh niam broă sền gàr brê; den broă do Đảng, Dà lơgar neh geh uă ngan gùng dà broă lơh, kuơmàng là gùng dà broă lơh ai bơtàu tơnguh ală tiah kòn cau tiah sar lơgar ngài, ală broă lơh tơn jơh jơgloh tơrmù r[ah, [òn lơgar pa, kung ndrờm lơh uă tàm tiah do. Ală broă lơh mờ bol he kờ` pal lơh gơ dùl ròt ngan bal, bè hơ\ den geh tơrmù bơta kal ke kơ` jơ\ kơ` ju\t tus mờ brê”. 

                                                                                           Cau mblàng Lơ Mu K’ Yến