VOV4.K’ho – Kòp mprơm gơlik mhàm gam lơh bơtờp uă ngan tàm ală càr Tây Nguyên. Jơh gùt ù tiah do pà gi\t geh rlau 6 rbô 300 nă cau bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm, tàm hơ\ tàm càr Kontum, Gialai mờ Daklak ndrờm neh geh cau chơ\t tài bơh bơtờp kòp do. Pơndrờm bal dùl tu\ mờ nam 2015 pa do, den khà cau bơtờp kòp gơguh tus 15 dơ\. Bal mờ jơnau tài bơh trồ tiah, den jơnau tờm là tài bơh bơta ờ go\ sền ngăc, ờ go\ rơcang lài bơh làng bol dê tàm broă lơh rơcang sơndră kòp.

Gialai tu\ do là càr geh khà cau bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm uă ngan rlau jơh tàm Tây Nguyên bal mờ mờr 3800 nă cau bơtờp kòp do, pơn jat hơ\ là càr Daklak bal mờ 2 rbô 200 nă cau bơtờp kòp do. Jơh 100% kơnhoàl, [òn drà mờ [òn dờng tàm 2 càr do ndrờm geh cau kòp mờ geh tiah jơh dùl [òn ndrờm bơtờp lơm kòp mprơm gơlik mhàm. Bi ùr Kpă H’Lươih, kis tàm [òn Sek, ntum Dlei Yang, kơnhoàl Ea H’leo, càr Daklak pà gi\t: “Gơtìp kòp jơh dùl [òn tơn, geh cau den gơtìp kòp tus 2, 3 dơ\ tơn, geh cau gơtìp kòp 2 dơ\. Hìu bơnhă a` den pa gơtìp kòp do dơ\ sơn rờp. Ờ hềt lòt sơm kòp tàm hìu sơnơm tài bơh gam sơm kòp tàm hìu, tài bơh lòt sơm kòp tàm hìu sơnơm den kung bè hơ\ sơl”.

Tài bơh khà cau bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm gơguh uă ngan, ală hìu sơnơm tàm tiah do gam hat hal ngan cau piam kòp. Mờ rlau 450 nă cau piam kòp tàm hìu sơnơm, kơnhoàl Đak Tô là tiah geh cau bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm uă ngan rlau jơh tàm càr Kontum kờp bơh bồ nam tus tu\ do. Mìng kờp is tàm nhai 7 pa do, Hìu sơnơm kơnhoàl Đak Tô neh geh 225 nă cau tus piam kòp. Bác sĩ Tô Ngọc Phấn, Kuang jat jơng atbồ Hìu sơnơm kơnhoàl Đak Tô, pà gi\t:“Tàm hìu sơnơm, cau gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm tus piam kòp geh tu\ gơguh tus 60 nă cau. Hìu sơnơm geh jơnờng piam kòp là 85 nơm jat bơta ai bơh Gah lơh sơnơm càr dê. Tu\ do, khà cau kòp là 150 nă cau geh ală tu\ gơguh tus mờr 160 nă cau tus piam kòp. Jơnờng piam kòp hat hal ngan cau kòp tàm Gah lơh sơnơm Tiah duh sùh ìo den tàng pal ơn tai jơnờng piam kòp ai cau kòp in ơm bi\c bal mờ ală gah kòp ndai, pơnyơu bè gah kòp tàm dơlam să jan mờ kòp đah bơdìh să jan, gah kòp cau ùr, deh dùh mờ gah kòp kơnòm dềt ndrờm geh lơm cau gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm ơm piam kòp bal tàm hơ\”.

Ai tàm hìu sơnơm dờng càr Daklak, mờr 1 nhai do, khà cau kòp bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm mu\t tàm hìu sơnơm piam kòp gơguh uă nisơna, khà cau kòp geh bơta gơ tơngo\ gơtìp kơn jơ\ kung jơnhoa rlau. Bơh do neh lơh gơlik uă kal ke tàm broă kham sơm kòp. Bác sĩ Nguyễn Hai, Kuang atbồ Gah kòp bơtờp, Hìu sơnơm dờng càr Daklak, pà gi\t: “Kal ke bơh sơn rờp là phan bơna, khà jơnờng piam kòp ờ tơl nàng ai cau kòp in bi\c. Cau kòp tus tàm hìu sơnơm piam kòp den pal jòi is bơh broă cèng is jơnờng dăp nàng cau kòp in bi\c. Dơ\ bàr tai là tài bơh cau kòp uă ir bè do den cau lơh sơnơm ờ gơtùi lơh broă ntoăt pơrlòng jat bal mờ cau kòp ờ. Khà cau kòp gơguh tus 5 dơ\ tàm tu\ khà cau lơh sơnơm den ờ hềt geh ai tai”.

Jơnau lơh kòp mprơm gơlik mhàm lơh bơtờp uă tàm tiah Tây Nguyên, bal mờ jơnau tài bơh trồ tiah, gam tai là tài bơh bơta ờ go\ sền ngăc, mờ ờ go\ rơcang lài bơh làng bol dê tàm broă lơh rơcang sơndră kòp. Ală poh bồ nhai mìu, gah lơh sơnơm càr Kontum neh crơng gơs ală mpồl lơh broă lam lài, lòt [ồm sơnơm gơ sơ\t sơmack pơgồp bal mờ lơh kloh niam tiah ơm kis, mơkung dong gơnoar atbồ [òn lơgar lòt tus tơn tàm ală hìu làng bol bơto tơngkah, mblàng yal bơto pơlam broă chài rơcang sơndră kòp, ngan là broă gơ sơ\t kih dà, phan lơh gơlik kòp. Mơya, jat bác sĩ Nguyễn Thị Vân, Kuang jat jơng atbồ Hìu sơnơm rơcang gàr lài kòp càr Kontum yal: Nùs nhơm ờ go\ sền ngac mờ ờ go\ rơcang lài bơh làng bol dê neh lơh gơlik uă bơta kal ke tàm broă lơh rơcang sơndră kòp mprơm gơlik mhàm: “Làng bol geh cau den ờ go\ sền ngăc ngan ờ. Khi gam kơldìng wơl là tu\ gơlik geh kòp bè hơ\ là kơnờm jơh lơm mờ kuang bàng lơh sơnơm. Geh tu\ là làng bol khi sơnơng sùm là [ồm sơnơm là rơcang geh kòp mprơm gơlik mhàm mơya khi ờ go\ gi\t là kòp mprơm gơlik mhàm do là he pal rơcang lài is bơh broă gơ sơ\t is kih dà, sơmack, khòm tơrgùm jơh is sồ siă, ală phan ơn pơdơng gơkờn dà tàm hìu bơnhă. Tu\ [ồm sơnơm den he yal mơya làng bol lòt lơh broă, cau ờ go\ dùl nùs bal mờ he ơm tàm hìu nàng cau pờ mpồng ai he in mu\t [ồm sơnơm. Geh làng bol cau kung ờ go\ ai he in mu\t tàm hìu khi dê nàng [ồm sơnơm”.  

Ndrờm bè hơ\ sơl, tàm càr Gialai, làng bol đơs wơl là, broă lơh rơcang sơndră kòp là gơ wèt mờ gah lơh sơnơm dê. Ồng Đinh Hà Nam, Kuang jat jơng atbồ Gah Lơh sơnơm càr Gialai, pà gi\t: “Bơta kal ke bơh bol a` dê là làng bol sùm đơs là jơh ală kơnòl là bơh gah lơh sơnơm dê. Bơta dùl nùs bal bơh làng bol dê ờ geh uă, ờ go\ kờn đơs là ờ go\ dùl nùs bal ờ. Tơngai pa do, bol a` neh lơh kràn ngan, bol a` neh lam lơh broă lơh làng bol gơ sơ\t is sơmack, kih dà, nàng rơcang sơndră kòp bơh virus Zika mờ kòp mprơm gơlik mhàm. Bơh càr lơh, kơnhoàl kung lơh sơl, uă ngan broă lơh mờ tơnơ\ hơ\, bol a` lòt sền wơl den ndrờm bè jơh ală broă lơh kloh niam tiah ơm kis ờ go\ geh tam gơl bơta lơi sơl”.

Bơh lòt sền broă lơh rơcang sơndră kòp tàm ală tiah, Tiến sĩ Phạm Thọ Dược, Kuang atbồ Anih lơh kloh niam ù tiah rơcang sơndră lài kòp Tây Nguyên đơs: bulah neh lam lơh ală broă lơh kloh niam tiah ơm kis, ki\ hơ rơcang sơndră kòp, mơya bơta geh ngan broă lơh jat tàm ală [òn lơgar là ờ hềt lơh jat di jơnau sồr, mìng là lơh đah bơdìh lơm gời, kờn lơh pơrlồm lơm. Den tàng bè hơ\, ờ hềt lơh tam gơl geh jơnau gi\t wa\ kung bè bơta tam gơl jơnau gi\t wa\ bơh làng bol dê tàm broă lơh rơcang sơndră kòp. Tiến sĩ Phạm Thọ Dược, đơs: “Bơh lòt sền ngan ngồn tàm [òn lơgar, den tàm [òn lơgar kung đơs sơl là broă là neh lam lơh mơya tus tàm [òn lơgar den ờ hềt geh lơh uă broă lơh rơcang sơndră kòp. Ngan bơh jơnau do là bơta lơh bal bơh ală anih lơh broă gùng dră bal, bơta sền gròi bơh làng bol dê. Den tàng bè hơ\, bơto yal lài, broă lơh mblàng yal, bơto bơtê pràn kơldang să jan tàm [òn lơgar kờn pal sơlơ lơh uă tai mờ lơh bè lơi kờn làng bol sền gròi is tus bơta pràn kơldang să jan bơh să tờm he dê mờ dong gơnoar atbồ, dong gah lơh sơnơm lơh niam broă lơh rơcang sơndră kòp”.

Tềng đap bơta geh ngan do, gah lơh sơnơm mờ gơnoar atbồ ală càr Tây Nguyên gam lơh ngan tơrgùm tàm broă lơh kloh niam tiah ơm kis, sền gròi ờ lời kòp pơn jat tai lơh bơtờp uă. Kuơmàng là tơn jơh bơta hat hal ir cau kòp tàm ală hìu sơnơm, sơlơ lơh uă tai broă sền gròi, kham sơm kòp tàm [òn lơgar nàng ờ lời gơlik geh jơnau chơ\t cau tài bơh bơtờp kòp mprơm gơlik mhàm. Bác sĩ Doãn Hữu Long, Kuang atbồ Gah Lơh sơnơm càr Daklak, pà gi\t: “Nàng lơh geh jơnau kờn jal mhar tàm broă lơh rơcang sơndră kòp mprơm gơlik mhàm, den Gah lơh sơnơm càr kung sồr ală hìu sơnơm, dơ\ dùl là jat tàm bơta kòp tàm tiah lơh broă he dê nàng geh bơta tàm ntrờn đah ală gah kham sơm kòp gơ in dipal nàng lơh bè lơi lơh geh niam broă lơh kham sơm kòp ai cau gơtìp kòp mprơm gơlik mhàm in. Dilah hìu sơnơm ờ gơtùi lơh geh tơl den yal mờ Gah lơh sơnơm càr in kờp sền wơl ală hìu sơnơm tàm anih he atbồ nàng gơtùi tàm ntrờn tàm dùl tu\ tơngai ờ jo\ ngan nàng lơh geh jơnau kờn kham sơm kòp bơh hìu sơnơm dê”..

Cu cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến