VOV4.K’ho – Tây Nguyên gam gơbàn soat dà kơn jơ\ ngan. Tu\ do 2 càr Tây Nguyên là Kontum mờ Gialai neh mblàng rềs àr trồ tiah lơh aniai tài trồ prang dờng soat dà khà 1. Tàm tu\ jat jơnau đơs lài bơh Anih tờm yal lài trồ tiah Tây Nguyên, tàm 2, 3 poh tus, dilah kung ờ geh mìu den khà trồ tiah lơh aniai geh pal tơnguh tus khà 2 mờ khà 3. Lồi poh lài, ồng Nguyễn Xuân Phúc kuang jat jơng gơs gơnap gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar kung neh geh dơ\ lòt sền bè bơta trồ prang dờng soat dà bơh càr Gia Lai, Kon Tum dê nàng đơng lam broă rơcang sơndră bơta soat dà tềng đap mat kung bè jo\ jòng tàm Tây Nguyên:

{làng sre lơh kòi Ia Sah bơh làng bol kòn cau Jarai tàm [òn H’mrong Yố 2, ntum Ia Ka, kơnhoàl Chư Pah, càr Gia Lai gam tàm bơta soat dà kơn jơ\ ngan.

Ồng Nguyễn Xuân Phúc, kuang jăt jơng gơs gơnăp gơnoar atbồ hờ đang rơlao jơh dà lơgar lơh broă tàm Tây Nguyên.

Lòt sền lo\ sre tàm bơta tơngai duh rơ ồ, mò Rơ Châm H’ Đuh pà git, [làng sre do ơnàng 30 lồ ờ hềt tu\ lơi gơtìp soat dà, mơya nam do kòi neh chơt ro mờr gùl tơn. Mò đơs: “{làng sre do ờ hềt nam lơi gơtìp soat dà mơya nam do den gơbàn bè do, kòi neh chơt mờr jơh. Soat dà bè do den làng bol kal ke ngan. Kơp kờ` ngan gơnoar atbồ tàm [òn lơgar geh broă lơh dong kờl làng bol.”

Bal mờ kòi, ală chi tam jo\ ngai geh bơta kuơ lơh sa uă bơh làng bol lơh broă sa tàm càr Gia Lai dê bè kơphe, tiêu kung gam gơtìp aniai tàm bơta prang duh mờ soat dà. Hìu nhă ồng Nguyễn Đức, ơm tàm [òn Phú Vinh, ntum Ia Băng, kơnhoàl Chư Prông geh 2 rbô `jrong tiêu mờ 1 lồ kơphe neh tam geh 3 nam. Mơya, trồ prang dờng soat dà gam lơh suơn tiêu mờ kơphe hìu nhă ồng dê ro jơh. Dà croh ngài mờ hìu 500 thơk neh soat dà bơh nđờ nhai do, tơr lung dà tờ mờr 30 thơk tu\ do geh lời nàng [ồm dà tờm tiêu in, mơya pah ngai mìng [ồm geh rlau 10 `jrong tiêu. Dilah bơta trồ prang dờng soat dà pơn jat tai gơlik geh kơn jơ\ bè do 1 nhai tai, den suơn tiêu hìu ồng Đức digơlan chơt jơh. Ồng đơs : “ Hìu nhă a` càn anih priă jền lơh sa suơn sre 400 tơlak priă nàng lơh 2 rbô nơm `jrong tam tiêu mờ 1 lồ kơphe. Mơya tu\ do dà [ồm ờ geh, tiêu chơt bè do den bol a` kung mìng git dan anih priă jền tơn jo\ tơngai tơm priă. Ờ hềt geh nàng tơm.”

Jat Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar càr Gialai kờp tus tu\ do, trồ prang dờng soat dà neh lơh rlau 11 rbô 500 lồ chi tam tàm càr gơtìp ờ geh dà [ồm mờ sang gời jơh.

                               Ală rơbòng ai dà tus tàm [làng sre kòi gơtìp rơdàng

Tàm hơ\ geh mờr 2 rbô 500 lồ kòi sre, 6 rbô lồ tiêu mờ kơphe, bal mờ uă chi tam jo\ ngai ndai. Kờp du\, bơta soat dà lơh hoàc huơr mờr 100 tơmàn priă.

Bơdìh hoàc huơr bè broă lơh sa, bơta soat dà kung gam lơh mờr 5 rbô hìu nhă làng bol tàm càr Gia Lai ờ tơl dà ngui sa uă ngan, tơr gùm tàm ală kơnhoàl Chư Sê, Krông Pa, Ia Pa, Kong Chro… Anih duh broă làng bol càr Gia Lai neh đơng lam gơnoar atbồ ală kơnhoàl mờ ală gah lơh broă geh gơnoar mut lơh ală broă lơh jòi geh dà ngui sa làng bol in, ngui kes priă kơnhoàl dê nàng pơndiang dà sàng kloh bơh tiah ndai tus. Ồng Tạ Chí Khanh, kuang jat jơng atbồ Anih duh broă làng bol kơnhoàl Krông Pa, dùl tàm ală kơnhoàl geh uă hìu nhă làng bol ờ tơl dà ngui sa ngan rlau jơh tài trồ prang dờng soat dà càr Gia Lai pà git: “ Ngan tàm kơnhoàl Krông Pa geh ờ uă tiah ờ tơl dà ngui sa uă ngan bè ntum Đất Bằng, ntum Krông Năng, ntum Ia H’Dreh mờ ờ uă [òn làng bol ơm kis tàm ală tiah bơnơm jơnhua. Broă bơsong den lài jơh là bơsong bơta dà ngui sa làng bol in. Gơwèt mờ ală tiah ờ geh tơrlung dà, ờ geh dà ndai den kơnhoàl blơi [ồn ơn dà nàng dong ală [òn làng bol ơm kis in mờ pơndiang dà bơh hìu mai\ dà [òn drà dê tus tàm ala ntum nàng pà làng bol in ngui sa.”

Bal mờ hơ\ càr Gia Lai kung sồr anih priă jền pal geh broă lơh bơsong bơta rềs àr trồ tiah lơh aniai, dong làng bol gơtìp aniai tài soat dà sơr lèt gan tơngai kal ke.

Bi Trần Quốc Ninh, kis tàm [òn Tân An, ntum Ia Chim moăt să tàm lo\ sre kòi neh chơ\t ro

Ồng Nguyễn Đức Hoàng kuang jat jơng atbồ Anih duh broă làng bol càr Gia Lai geh jơnau dan: “ Tây Nguyên đơs bal mờ càr Gia Lai đơs is gam ơm tàm tơngai prang dờng soat dà kơn jơ\ ngan. Bè đah anih priă jền, a` sồr là tàm tu\ bè do, pal geh broă lơh dong kờl. Tài dilah ờ geh broă lơh bơsong bơta trồ tiah lơh aniai tàm tu\ do den làng bol gơtìp kal ke mờ ală cồng nha bè broă lơh gàr tơl niam rài kis mpồl bơtiàn digơlan gơbàn roh. Tu\ do, ròt anih priă jền pal kờp sền wơl ală hìu nhă gam càn priă mờ tam cah, hìu nhă lơi gam kal ke, hìu nhă lơi neh hoàc huơr, hìu nhă lơi mờr hoàc huơr.”

Yal mờ ồng Nguyễn Xuân Phúc kuang jat jơng gơs gơnap gơnoar atbồ hơđang rlau jơh dà lơgar tàm dơ\ lòt sền bơta trồ prang dờng soat dà lơh aniai, Mpồl đơng lam Tây Nguyên pà git, gùt tiah do geh mờr 140 tơnau, bơ tơt rơbòng dà neh soat, ală tơnau ndai tu\ do mìng gam bơh 30 tus 40% khà dà jat bơceh lơh. Trồ prang dờng soat dà neh lơh mờr 15 rbô 500 lồ kòi pal sang gời; rlau 42 rbô 300 lồ kơphe mờ tiêu gơtìp ờ tơl dà uă ngan, uă tiah neh gơtìp sang gời jơh. Trồ prang dờng soat dà kung lơh rlau 28 rbô hìu nhă làng bol tàm Tây Nguyên gơtìp ờ tơl dà ngui sa mờ digơlan khà hìu nhă ờ tơl dà ngui gơguh uă rlau 2 dơ\ tàm tơngai tus. Ală mpồl ling bè Quân khu 5, Quân đoàn 3 mờ Gah đơng lam bồ ling klàng ală càr tàm Tây Nguyên neh ai ling klàng tus nàng dong làng bol bè dà lơh sa mờ dà ngui sa. Jat jơnau đơs bơh Gah phan geh is mờ tiah ơm kis dà lơgar, Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar, dơ\ prang dờng soat dà nam do là dơ\ prang dờng soat dà kơn jơ\ ngan rlau jơh tàm bơh 90 tus 100 nam tàm Tây Nguyên. Tàm nđờ poh tus, bơta soat dà digơlan gơlik geh kơn jơ\ rlau tai, hoàc huơr digơlan pơnjat tai gơguh uă. Ồng Cao Đức Phát kuang atbồ Gah lơh broă sa mờ bơtàu tơnguh [òn lơgar dà lơgar đơs tờm: “ Ală bơta lơi gam gơlik geh là jơnau gơlời wơl bơh 1 dơ\ El Nino jo\ jòng ngan rlau jơh tàm rài kah yau kòn bơnus dunia dê sền go\. Mờ ală bơta lơi bol he gam sền go\ tus ngai do là kơn jơ\ ngan mơya ală bơta lơi digơlan gơlik geh tàm ală poh tus bơh nhai 3 dê, ngan là nhai 4 mờ nhai 5 digơlan kơn jơ\ rlau mờ digơlan ờ hềt gơtùi git lài jơh”.

Tu\ do, ală càr bè Gia Lai, Kon Tum, rềs àr trồ tiah lơh aniai tài trồ prang dờng soat dà neh mờr tus khà 2, khà 3. Ală càr tàm Tây Nguyên gam lơh ngan nàng rơcang sơndră bơta soat dà.

Bơh lòt sền ngan ngồn mờ iat ală gah, sơnah lơh broă dà lơgar, ală càr tàm Tây Nguyên yal, ồng Nguyễn Xuân Phúc sồr: Lài ngan, ală càr pal gàr niam rài kis làng bol in, ờ lời 1 hìu nhă lơi gơbàn jơ gloh, ờ tơl dà hùc, kòp jê tài bơta soat dà. Ală càr pal tơr gùm dong ală chi tam jo\ ngai bè kơphe, tiêu nàng gàr niam broă lơh sa làng bol in. Bè jo\ jòng pal lùp sền, rơndap ù tiah geh dà Tây Nguyên dê, kơlôi sơnơng bơcri priă, lơh pa, lơh niam ală tơnau bơtơt rơbòng dà drơng lơh sa suơn sre tiah do in; geh ală broă lơh tềm pềr dà, ngui dà geh cồng nha. Ồng kung sồr, tàm tơngai do ală hìu mai\ pờ tơlik ồs đèng pal sền gròi lài dà làng bol in, dilah kuơ màng, den gơtùi ơm broă pờ tơlik ồs đèng. Bal mờ hơ\, ală anih priă jền pal lơh broă bal, dong làng bol, mpồl lơh sa kă bro sơr lèt tơngai kal ke. Ồng Nguyễn Xuân Phúc đơs tờm: Bơta trồ prang dờng soat dà kơn jơ\ ngan mờ mờr tus digơlan gam jo\ jòng. Den tàng kơnòl bol he dê, Đảng, dà lơgar mờ ală kơnă dê là pal jòi tơl broă lơh nàng tơmù dimơ hoàc huơr, ờ lời hùac huơr dờng ir gơlik geh. Kuơ màng, ờ lời gơbàn jơgloh, ờ lời kòp jê, ờ lời gơbàn rbah wơl, ngan là gàr tơl dà hùc làng bol in. Bơh nùs nhơm bè hơ\, a` sồr ală oh mi kờp sền wơl ală broă lơh geh gơ rềng, lòt sền tai tàm [òn lơgar, ơm rềp mờ làng bol, rơcang lài lòt sền, sền sơ wì, dong kờl, bơsong niam ngan rlau jơh, tơmù uă ngan rlau jơh hoàc huơr tàm ală tiah bơta trồ prang dờng soat dà gơlik geh.”

                                               Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn