VOV4.K’ho – Bơta to lu\ rơndeh nac tàm gùng dờng là bơta ờ suk ngan tàm ală càr Tây Nguyên tàm uă nam. Bơh nam 2015 tus tu\ do, kơnờm bơta lơh broă krà` cê ngan bơh ală tiah dê, bơta do neh gơmù uă, mơya kung ờ hềt jơh mờ gam pơhìn ală bơta ờ suk ngan:

Sùm tàm 2 nam 2013 mờ 2014, git nđờ rhiang dơ\ rơndeh nac bơh càr Gialai lòt ală càr, [òn dờng tàm gùng rơndeh 14 mờ gùng rơndeh 19 gơtìp to lu\ tu\ gam lòt tàm gùng. Uă dơ\ to lu\ neh lơh gơbàn sồt să kơn jơ\ ngan cau nac mờ cau mai\ rơndeh in. Geh tu\ geh nac gơtìp as sồt kơndoh tơngoh, geh nac gơtìp lè mat mơkung geh tu\ cau mac rơndeh gơtìp sồt să kơn jơ\ ngan tài gơtìp to lu\. Bơtuah ngan, ală cau mai\ rơndeh bulah gơtìp sồt să mơya kung gam git mai\ rơndeh ơm wơl ờ do ờ dă. Mơya dilah cau mai\ rơndeh gơtìp sồt să, ờ gơtùi mai\ tai den jơnau lời wơl là ờ git bè lơi. Ồng Nguyễn Hồng Hải, kuang atbồ gah rơndeh Hồng Hải, lòt bơh càr Gialai tus Đà Nẵng mờ [òn dờng Hồ Chí Minh pà git, hoàc huơr bè phan bơna là dùl bơnah, mơya hoàc huơr bè kòn bơnus den ngòt ngan. Ồng đơs: “ To lu\ tềng krơh rơndeh den ngòt rơngơt ngan tus mờ cau nac tàm rơndeh. Geh dơ\ to lu\ sơbang di cau nac bơcah [ờng, mờ cau mut lơh broă hơ\ den kup ờ bàn. Hơ\ sồng dơ\ bol a` gơtìp tàm Đạt Lý, càr Daklak, gơtìp to lu\, `sàng krơh bơcah sơbang dê muh mat cau mai\ rơndeh Nguyễn Đình Sửu, gơtìp lè dùl đah mat tơn, lòt sơm tus tu\ do ờ gơtùi mai\ rơndeh tai.”

Tềng đap bơta geh ngan rơndeh nac sùm gơtìp to lu\ lơh gơbàn hoàc huơr bè kòn bơnus mờ phan bơna, lồi nam 2014, Anih duh broă làng bol càr Gialai neh geh sră nggal đơng lam ală mpồl lơh broă geh gơnoar lơh broă krà` cê, lơh glài pràn ală cau to lu\. Kung tu\ do, ală càr tàm Tây Nguyên bè Kontum, Daklak, Daknông kung lơh ngan lơh broă jat jơnau đơng lam bơh mpồl duh broă ờ do ờ dă gùng lòt dà lơgar. Uă cau to lu\ rơndeh nac gơtìp kup mờ cah rơ`a dipal. Pơn rơ bè nhai 12 nam 2015, anih cah rơ`a làng bol kơnhoàl Dak Mil, càr Daknông lơh glài mờr 15 nam jàm tus mờ 2 nă klau Lang Huy Mân ( 20 sơnam, ơm tàm ntum Ea Pô, kơnhoàl Cư Jut) mờ Nguyễn Văn Hùng ( 19 sơnam, ơm tàm ntum Dak N’Drot, kơnhoàl Dak Mil) bè broă lơh to lu\ rơndeh nac. Lài mờ hơ\, 2 nă klau do neh to lu\ rơndeh nac, lơh dùl nă nac gơtìp uă sồt să, bơcah kòn mat, pă ntìng tơr mồ, mat sền ờ loh, khà sồt să tus 36%.

Ồng Nguyễn Hữu Quế, kuang atbồ Gah gùng lòt mờ pơndiang phan càr Gialai pà git, bal mờ broă sơlơ sồr mpồl lơh broă geh gơnoar krà` cê lùp khàu, lơh glài ală cau to lu\ rơndeh nac, càr kung chồl pràn broă mblàng yal tàm ală anih yal jơnau tơngit mờ bơh mpồl cau mblàng jơnau, tus tàm [òn làng bol ơm kis, hìu bơsram. Bơh hơ\, bơta to lu\ rơndeh nac tàm càr neh gơmù. Ồng đơs “ Bơh broă đơng lam mờ mut lơh bơh ală kơnă, ală gah broă lơh dê den tus tu\ do, broă to lu\ rơndeh nac neh gơmù. Bơh hơ\ gơtùi go\, bơta lơh broă bơh ròt gơnoar atbồ tàm broă mblàng yal, lam sồr nàng làng bol kis 2 gah gùng rơndeh gơtùi go\ bơta aniai bơh broă to lu\ rơndeh nac.”

Jat tơr gùm kờp, tàm nam 2014, mìng is mpồl lơh sa kă bro sền gàr rềs àr Gialai neh pal tơm 150 broă gơlik geh gơ rềng tus to lu\ rơndeh nac mờ khà priă tơm mờr 500 tơlak priă. Nam lài, khà broă gơlik geh gơ rềng tus rơndeh nac mờ mpồl lơh sa kă bro do pal tơm gơmù gam mờr 20 dơ\. Mơya, ờ uă broă gơlik geh kung gam lơh gơbàn jơnau gơlời wơl kơn jơ\ ngan mờ bơta ờ suk to lu\ rơndeh nac tus tu\ do kung gam geh. Ờ uă tiah sùm golưik geh to lu\ rơndeh nac tàm gùng rơndeh 14 mờ gùng rơndeh 19 lài do bè Mang Yang, Chư Pưh di càr Gialai; Ea Hleo, Krông Buk di càr Daklak; Cư Jut, Dak Mil, càr Daknông mờ Bù Đăng, càr Bình Phước ndrờm bè neh ờ gam, mơya geh wơl ờ uă tiah ndai pal geh sền gròi. Ồng Trần Quốc Ánh kuang atbồ mpồl lơh sa kă bro sền gàr rềs àr Gialai pà git: “ Tàm tơngai lài den gơlik geh wơl bơta to lu\ tàm gùng rơndeh ntoat rat Long Thành – Dầu Giây, gơlik geh 2, 3 dơ\. Bè đah mpồl sền gàr rềs àr Gialai kung kơp kờ` ală anih, ală gah, mpồl lơh broă pơnjat tai lơh broă nàng lơh bè lơi git wă làng bol dê niam rlau, gơmù dimơ hoàc huơr bè kòn bơnus mờ phan bơna tus mờ ală gah rơndeh”.

Gơtùi đơs, to lu\ rơndeh nac là broă lơh ngòt rơngơt, pơhìn tơn tus màng kis bơh git nđờ jơt nă cau tàm tơl rơndeh dê. Broă càr Gialai kung bè ală càr Tây Nguyên krà` cê lơh broă, pơgồp bơnah tơmù ală dơ\ to lu\ rơndeh nac là pal geh cih dờp ngan. Mơya bơta do kung ờ hềt geh bơsong jơh, cau nac mờ cau mai\ rơndeh kung ờ hềt gơtùi iang nùs tu\ đì tàm rơndeh.

                                                                   Cau cih mờ yal tơngit K’ Duẩn