GS.TS. Trần Đại Quang

                         Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch  lơgar CHXHCN Việt Nam.

          VOV4.K'ho -   Tơnơ\ ngai Kac màng Nhai  Phàm geh cồng nha,  tàm tu\ dà lơgar gơ  bàn ua\ ngan kòl yan  kal ke, Chủ tịch Hồ Chí Minh neh sùm sền gròi lùp còp, geh jơnau đơs tơng kah tơl cau git jơnau mờ jơh nùs ngan dong kờl cau ling sồt sa\, hìu nha\ cau ling  chơt màng. Tàm sra\ pơyua Ban Thường trực bơyai lơh ngai Cau ling sồt sa\ gùt lơgar. Ồng geh tơng kah: Cau ling sồt sa\ la cau phi sa\ hìu nha\,  pơhi sa\ sa\ tờm nàng sền gàr dà lơgar, sền gàr làng bol. Tài bơta kuơ bơh Dà lơgar, bơh làng bol mờ ala\ oh mi hơ\ dờp ờ sô ờ pràn, kuet kue . Den tàng,  Dà lơgar mờ làng bol pal git  jơnau, kah rngal, pal dong kờl ala\ cau kòn khin cha jak chài hơ\. Geh bơta dong kờl  lam sồr tơn bơh Ồng dê,  Ngai 27 nhai 7 nam 1947- Ngai cau ling sồt sa\ gùt lơgar  geh lam bồ mờ dùl dơ\ mittinh dờng ngan geh bơyai lơh tàm xã Hùng Sơn, kơnhòal Đại Từ,  càr Thái Nguyên. Tơnơ\ geh jai pha dờng Điên Biên Phủ, Đảng Dà lơgar he slơ sền gròi ngan tus mờ broa\ lơh cau ling sồt sa\, cau ling chơt màng, cau geh màng mờ Dà lơgar. Bơh nhai 7 nam 1955, Ngai  Cau ling sồt sa\ gùt lơgar geh tam gơl gơs Ngai Cau ling sồt sa\-Cau ling chơt màng.

            Ngai cau ling sồt sa\, cau ling chơt màng la broa\ lơh chính trị-mpồl bơtìan kuơ màng ngan, geh pơrya kòn bơnus niam ngan. Do la tu\ gùt Đảng, gùt làng bol mờ gùt ling klàng he kah rngal ngan,  git jơnau ngan  mờ ala\ cau lơh broa\ kac màng lài do,  cau ling khin cha jak chài, ala\ cau jak bơh jơi bơtìan  neh khin cha jak chài tam lơh,  khin cha phi sa\, git ưn ngài ala\ cau ling  sồt sa\ neh ta\ dà kơlhề dùl bơnah  poac sa\ he dê tàm rài tam lơh tơng klàs jơi bơtìan, trơ gùm dùl dà lơgar, kung bè tàm  dơ\ bơt bơtàu, sền gàr dà lơgar mờ lơh jơh kơnòl broa\ lơh broa\ lơh dunia,  sền gròi dong kờl cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng. Ala\ rbàng cau Việt Nam  sùm sùm geh cih ala\  dà kơlhề khin cha jak  chài pơnrơ ngan,  bơta phi sa\  dờng màng, ta\ dà kơlhề dờng ngan bơh làng bol, cau ling gùt lơgar tài rài ngap lơngai, khat gơboh is dà lơgar,  ngai lơ ngò bơh làng bol.

            Nàng geh  bơsir wơl, jờng ala\ bơta phi sa\, ta\ dà kơlhề dờng ngan bơh ala\ cau ling khin cha jak chài chơt màng,  cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng,  cau geh màng mờ dà lơgar,  geh git ngan adat hùc dà kah tô dà, sa plai kah cau tam  chi bơh jơi bơtìan, tàm 70 nam do, Đảng, Dà lơgar  he sùm sền gròi atbồ,  lam sồr lơh niam broa\ lơh cau ling sồt sa\,  cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar mờ bơyai lơh lam sồr gùt làng bol nhap nhar tus bal ala\ srơh lơh broa\ ‘’Kis git jơnau git adat’’, ‘’Gùt làng bol sền gàr ala\ hìu nha\ cau ling sồt sa\,  cau ling chơt màng mờ cau geh màng mờ  dà lơgar’’. Ua\  broa\ lơh,  chính sách, adat boh lam bè  dong kờl tus mờ cau ling chơt màng, cau ling sồt sa\, cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar neh geh  lơh gơs,  cau geh dờp bơta dong kờl geh pơ ơnàng, ala\  broa\ lơh dong kờl rhời geh lơh gơs,  ai go\ bơta sền kuơ, git uơn ngài,  drơng gàr bơh Đảng, Dà lơgar mờ làng bol tus mờ cau geh màng mờ dà lơgar.

            Broa\ lơh jơnau yal tơnggit,  mblàng pơlam broa\ lơh dà lơgar dê, adat boh lam bè  dong kờl cau geh màng mờ dà lơgar neh geh ala\ kơna\, ala\ gah mut lơh geh cồng nha mờ ua\ ngan broa\ lơh di pal,  bè ala\ broa\ lơh,  jơnau  sơnđan ‘’Lòt jòi cau  mpồl bal’’, ‘’Rê wơl bơh jơnau  kah git’’ bơh Anih sơndio rùp Việt Nam, ‘’Bơsong ala\ chính sách’’, ‘’Jơnau tơnggit bơh cau ling chơt màng’’ bơh Anih lơh broa\ jơnau đơs Việt Nam, Anih sơndio rùp Quốc phòng, kis git jơnau git adat, jơnau yal bè bồc cau ling chơt màng bơh Bao\ Quân đội nhân dân mờ ua\ jơnau ndai bè cau geh màng mờ dà lơgar tàm ala\ jơnau yal tơnggit ndai. Bơh hơ\,  neh pơ gồp bơto bơtê bơhìan kờ` gơboh dà lơgar,  rài khin cha  jak chài kac màng mờ  tơngguh git wa\ bơh cau kuang, cau geh Đảng mờ ala\  rnàng làng bol, ngan la cau kơnòm sa\ bè dà kơlhề  dờng màng bơh ala\ cau ling chơt màng,  cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\,  hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar,  git go\ loh kơnòl  mờ ala\ broa\ lơh ngan ngồn nàng geh lơh gơ lik geh, chồl guh bơta pràn dờng  ơnàng tàm mpồl bơtìan nàng geh drơng niam rlau,  bơtàu tơngguh rài kis phan bơna, nùs nhơm bơh cau geh màng mờ dà lơgar.

            Bal mờ khà pria\ mut lơh broa\ lơh dong kờl  cau geh màng bơh pria\ jền dà lơgar, ala\  bơta pràn geh  broa\ lơh mut lơh ala\ chính sách dong kờl li la,  ua\ broa\, geh cồng nha ngan ngồn. Broa\ lơh sền gàr cau geh màng slơ ngai slơ bơtàu tơngguh, geh bơta gơ rê ơnàng,  geh mpồl bơtìan nhap nhar lơh jat. Ala\ srơh broa\ lơh ‘’Kis git jơnau git adat’’, ‘’Gùt làng bol sền gàr ala\ hìu nha\ cau ling sồt sa\, cau ling chơt màng mờ  cau geh màng mờ dà lơgar’’, dờp ròng siam cau mè Việt Nam khin cha jak chài’’ geh  lơh  ua\,  ala\ broa\ lơh lơh hìu nùs nhơm,  hìu cau mpồl bal, ào ram pà cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\ kơnjơ\, ào bơr tèl pà ala\ cau mè Việt Nam khin cha jak chài...sùm lơh,  bơtàu tơngguh ơnàng tàm ala\ càr, [òn dờng, broa\ dong kờl lơh hìu ơm ai tus cau geh màng  mờ dà lơgar mờ ai geh broa\ lơh  tus ala\ kòn cau ling chơt màng,  kòn cau ling sồt sa\ kơnjơ\,  kòn cau ling kòp tê jê sa\ kơnjơ\ geh sền kuơ.

            Bal mờ broa\ sền gàr,  git jơnau  mờ cau geh màng mờ dà lơgar mờ cau  hìu nha\ khi,  broa\ lơh geh lơh niam, lơh pa ala\ blàng tơp bồc cau ling chơt màng, bia cih mat, hìu duh kah cau ling chơt màng,  trơ gùm jòi rồ tờ bồc ntìng cau ling chơt màng mờ đal git sơnđan bơh ala\ cau ling chơt màng gam geh  lơh ngan mut  lơh.  Ua\ broa\ lơh cih dà kơlhề  cau ling chơt màng- ala\ cau ling khin cha jak chài,  chơt phi sa\  nàng dà lơgar geh crơng gơs neh gơ gơs tiah tềl kah yau rài dà lơgar,  broa\ lơh  van hoa\, pơrya bơh nùs nhơm, broa\ lơh ntàu tam lơh ai geh ngap lơngai, mờ kơp kờ` geh ngap lơngai bơh jơi bơtìan Việt Nam, geh pơrya  bơto bơtê kuơ màng  tàm bơhìan kờ` gơboh dà lơgar, kac màng, gơ hòi geh gal ngan làng bol,  cau ling gùt lơgar mờ bơyô dunia tus còp, ies, kah kơlôi, bè Blàng tơp bồc  cau ling chơt màng Điện Biên Phủ,  Blàng tơp bồc cau ling chơt màng Trường Sơn, Blàng tơp bồc Gùng 9,  đền kah kơlôi cau ling chơt màng Bến Dược-Củ Chi, Tiah kah kơ lôi cau ling chơt màng ơruh pơnu lơh broa\ lam lài lài do sơne\ pe Đồng Lộc, Truông Bồn, Lam Hạ... Neh  lòt jòi, trơ gùm geh git nđờ jơt rbô bồc ntìng cau ling chơt màng tàm lơgar mờ ala\ lơgar bơyô Lào, Campuchia. Broa\ bơcri,  lơh niam ala\ trung tâm  giám định ADN geh sền kuơ, pơ gồp bal lơh mhar broa\ đal git mat ala\ bồc ntìng cau ling chơt màng. Ala\ broa\ lơh bềng nùs nhơm do neh pơ gồp lơh gơ mù bà ala\ jê sồt bơh ala\ hìu nha\ cau ling chơt màng, ala\ cau bèp, cau mè, cau pơ ùr mờ  cau kòn, oh bơh cau ling chơt màng gam ngai mang kơp kơnờm sùm.

            Ua\ broa\ lơh dong kờl tus mờ cau geh màng mờ dà lơgar tàm gah lơh sơnơm, bơto bơsram... kung geh mut lơh niam. Tàm ala\ tu\ chờ sa tềp,  chờ  dờng, ngai 27 nhai 7 pah nam, bơdĩh mờ phan pà bơh Chủ tịch lơgar,  ala\ gah, sơnah lơh broa\, mpồl bơtìan,  ala\ càr, [òn dờng drờm geh bơyai lơh tìp mat,  lùp còp, pà phan ala\ hìu nha\ geh  khà sra\ dong kờl bơh dà lơgar. Ala\  rnàng làng bol,  ala\ mpồl mờ cau dùl na\ sa\ slơ ngai slơ nhap nhar tus bal ala\ broa\  lơh kis git jơnau git adat,  hùc dà kah tô dà, pơ gồp bal geh lơh niam, bơtàu tơngguh phan bơna mờ nùs nhơm bơh cau geh màng.

            Kơnờm ala\ broa\ lơh nhap nhar, niam, tus tu\ do,   gùt lơgar  neh geh 97% hìu nha\ cau geh màng mờ dà lơgar geh khà kis drờm  hala jơnhua rlau mờ hìu nha\ tơl ngui tơl sa tàm tiah ơm kis. Neh gơlik geh ua\ ngan cau pơnrơ jak la  cau ling sồt sa\, cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar mờ bồ tơngoh mờ bơta pràn lơh ngan  go\ gơ lơh  sền ngềr ngan, neh lơh ngan brồ guh,  sơrlèt kal ke brồ guh tàm  broa\ lơh,  tam lơh, lơh broa\, lơh sa, ka\ bro, nhap nhar  tus bal tàm  ala\ srơh pơr lòng kờ` gơboh dà lơgar, lam bồ lài tàm  broa\ lơh sơndra\ mờ jơ gloh rbah, bơr ngơl gơ la, pơ gồp bơt bơtàu [òn lơgar, dà lơgar slơ ngai sơ pas niam.

            Nàng chồl guh ala\ cồng nha, broa\ lơh geh tàm 70 nam do,  mơ kung geh pơnjat tai geh lơh pràn broa\ lơh sền gàr cau ling sồt sa\,  hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar, tàm tơngai tus,  ala\ gah, sơnah lơh broa\ dà lơgar kờ` lơh ngan  jrô  ơnàng, pơnjat tai  mut lơh geh cồng nha ala\ gùng dà broa\ lơh bơh Đảng, Dà lơgar bè dong kờl cau geh màng, tờm ngan la Nghị quyết Pơrjum dơ\ XII  Đảng dê, Chỉ thị sồ 14 –CT/TW bơh Ban Bí thư Đảng dà lơgar (Kơna\ XII) bè pơnjat  tai tơngguh bơta atbồ bơh Đảng tus mờ cau geh màng mờ dà lơgar. Lơh pràn mblàng pơlam dờng ơnàng ala\ gùng dà broa\ lơh bơh Đảng, Dà lơgar tus mờ cau ling sồt sa\, cau ling kòp tê jê sa\,   hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar mờ ala\ srơh ‘’Kis git jơnau git adat’’, ‘’Gùt làng bol sền gàr ala\ hìu nha\ cau ling sồt sa\,  cau ling chơt màng  mờ cau geh màng mờ dà lơgar’’ tàm cau kuang, cau geh Đảng mờ làng bol, Sền kuơ, mblàng pơlam geh ala\ cồng nha, cồng nha mpờl go\ ngan tàm broa\ lơh cau geh màng,  ngan la  tàm broa\ lơh mờ mut lơh ala\ chế độ,  broa\ lơh dong kờl mờ cau geh màng,  cồng nha sền gàr cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\,  cau geh màng... Bơh hơ\,  ring bal  git wa\ mut lơh niam ala\ broa\ lơh dong kờl  mờ cau geh màng mờ la nùs nhơm  kiơ màng, kơnòl bơh  dùl ròt chính  trị mờ gùt làng bol, mờ la bơta nàng gàr niam mut lơh gơguh jak  mờ drờm bal mpồl bơtìan,  ai go\ nền nòn ngan bơta niam mờ  broa\ lơh niam bơh rài lơgar he, pơ gồp bal lơh niam tam klac dờng gùt  jơi bơtìan,  tơngguh  bơta pin dờ` bơh làng bol tàm bơta  atbồ bơh Đảng, Dà lơgar.

            Trơ gùm atbồ,  lam sồr mut lơh tơl ala\ broa\ lơh bơh Đảng, adat boh lam bơh dà lơgar tus mờ cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\,  hìu nha\ cau ling chơt màng,  cau geh màng mờ dà lơgar. Tàm hơ\,  kuơ màng ngan sền gròi  tus ala\ hìu nha\  geh khà sra\ dong kờl bơh dà lơgar gam ua\ ngan  kal ke,  cau geh màng tu\ do gam kis is dùl na\ sa\,  ờ geh cau kơldìng, sơnđìng, ala\ hìu nha\ geh khà sra\ dong kờl bơh dà lơgar tàm tiah làng bol kòn cau, tiah sar lơgar ngài, tiah kan kư\ kac màng lài do,  geh lơh ngan ba` lời hìu  cau geh màng mờ dà lơgar  rbah. Lơh mhar broa\ jòi, trơ gùm kờp mờ đal git bồc ntìng cau ling chơt màng gam ờ hềt git jơh. Geh dong lài bơsong ala\ bơta kờ` ngan tus mờ cau geh màng mờ dà lơgar,  bè ròng sền gàr cau mè Việt Nam khin cha jak chài, bơto  broa\ lơh,  ai geh broa\ lơh, dong kờl ala\ hìu nha\ geh khà sra\ dong kờl bơh dà lơgar bơtàu tơngguh lơh sa, ka\ bro... Ai bơh bơta trơ gùm tơl bơta pràn mpồl bơtìan  geh lơh bal mờ  bơta pràn dà lơgar dê, lơh ngan  tus nam 2020  geh khà hìu nha\ cau geh màng mờ dà lơgar geh dong kờl geh lơh niam wơl, lơh pa hìu ơm jat geh cih bơh dà lơgar mờ geh khà kis drờm  hala jơnhua rlau mờ hìu nha\ kis tơl ngui, tơl sa bơh mpồl bơtìan tàm tiah làng bol ơm kis.

            Pơnjat tai lòt sền, bơsir, lơh gơs ròt broa\  lơh dà lơgar dê,  adat boh lam dong kờl cau geh màng, ngan la sền kuơ bơsong  ala\ kòl yan kal ke, gam gơbàn geh gơ rềng tus nàng geh lơh mo di pal,  lơh niam  gơ in di pal mờ bơta lơh sa - mpồl bơtìan dà lơgar dê. Geh lơh di pal bơsong ala\ sra\ nggal  sồr geh dờp cau geh màng gam gơ lời, gàr niam ngan ngồn nền nòn  di pal, di adat kờ` ala\ cau geh màng mờ dà lơgar mờ hìu nha\ dờp geh tơl ala\ broa\ lơh dong kờl  bơh Đảng, Dà lơgar.

            Pơnjờng, jờng ala\ cau lam lài la cau ling sồt sa\, cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar neh chồl guh bơta lơh ngan, brồ guh is,  sơrlèt kal ke brồ guh,  nhap nhar lơh  broa\, lơh sa, tus bal ala\ srơh broa\ lơh pơr lòng kờ` gơboh dà lơgar, sang sơbì jơgloh tơmù rbah... Lơh mo  git go\, lơh ua\ ala\ cau pơnrơ gơguh jak, jờng rơ, pơn jờng ala\ mpồl bal,  cau dùl na\ sa\ geh ua\ cồng nha, nhap nhar ta\ pơ gồp dong kờl ala\ hìu nha\ geh khà sra\ dong kờl bơh dà lơgar  sơrlèt kal ke, bơtàu tơngguh rài kis.

            Tơng kah 70 nam ngai Cau ling sồt sa\,  cau ling chơt màng, ala\ gah, sơnah lơh broa\ kờ` bơyai lơh ala\ broa\ lơh ngan ngồn, tềm pềr, geh cồng nha mờ broa\ lơh di pal mờ  mut lơh broa\ lơh chính trị bơh anih lơh broa\, mpồl, mờ [òn lơgar. Pơnjat tai geh lơh pràn dờng ơnàng ala\ srơh broa\ lơh ‘’ Kis git jơnau git adat’’, ‘’Gùt làng bol sền gàr ala\ hìu nha\ cau ling sồt sa\, cau ling chơt màng mờ cau geh màng mờ dà  lơgar’’ mờ ala\ broa\ lơh nền nòn, drơng rài kis phan bơna, nùs nhơm  ai go\ nùs nhơm  git  ưn ngài ngan ngồn, bơta jờng rơ ngan bơh Đảng, Dà lơgar mờ làng bol tus mờ cau geh màng mờ dà lơgar, pơ gồp bal lơh niam chài rgơi Việt Nam, lơh pas rlau tai bơhìan  kòn bơnus bơh jơi bơtìan dà lơgar.

            Bơta phi sa\, ta dà kơlhề dờng màng bơh ala\ rcàng bèp ồng,  ala\ bi lài do, ala\ cau ling khin cha jak chài chơt màng, cau ling sồt sa\,  cau ling kòp tê jê sa\, hìu nha\ cau ling chơt màng, cau geh màng mờ dà lơgar sùm cih dờp tàm plai nùs bơh tơl cau Việt Nam, la bơta nùs nhơm kuơ màng ngan pơnjat tai geh pràn nàng gùt Đảng, gùt làng bol mờ gùt ling klàng he mut lơh geh jai pha rài tam gơl pa,  bơt bơtàu pa lơh sa ma\y mok pa dà lơgar mờ gơ rờm bal dunia, sền gàr kơljap cồng nha kac màng.

                                             Cau  mblàng K’ Brọp