VOV4.K’ho – Gơ wèt mờ cau Rơđê mờ uă jơi bơtiàn kòn cau ndai tàm Tây Nguyên do, tơrnờm là dùl bơta phan ngui nàng `ô ờ gơtùi ờ geh tàm ală dơ\ lơh chờ halà tu\ wa\ rò năc kuơ. Tu\ do, ờ mìng là phan nàng `ô is bơh [òn lơgar dê tai mờ tơrnờm neh gơ gơs là phan pơnrơ ngan cèng bơta [ô bơkah bơh brê bơnơm dê, là phan pà krơi is ngan tus mờ năc lòt nhơl pah tu\ lòt tus Tây Nguyên.

Tàm jơh ală dơ\ lơh chờ, broă duh khuai halà tu\ hìu geh năc kuơ, bal mờ ală phan sa bơhiàn bơh yau, cau Rơđê sùm geh drăp tơrnờm nàng yờ năc. Gơwèt mờ khi, tơrnờm là phan pơnrơ ngan, là phan nàng ơn pơdơng duh khuai yàng trồ yàng tiah, jà mò pàng rê `ô sa bal mờ oh kòn kòn sau, tơrnờm kung là phan ngui nàng `ô geh lời nàng jà năc, là phan ngui nàng yal tơngi\t jơnau kơlôi sơnơng mờ nùs nhơm halà nàng chờ hờp bal mờ jơh hìu bơnhă, oh mi jơi nòi. Tơrnờm gơ gơs là bơta chài rơgơi, geh sùm mờ rài kis đah huềng mờ broă ơm kis pah ngai bơh làng bol [òn lơgar Rơđê dê. Mò Bap, ơm tàm [òn Akô Dhông, [òn dờng Buôn Ma Thuột, càr Dak Lak, pà gi\t: “Bơh rài ồng mò, mè bèp lài do mìng geh tơrnờm do lơm mờ ờ go\ geh phan ndai nàng `ô ờ, ờ go\ geh bìer, ơlak, dà lơngồt bè tu\ do. Hìu cau lơi geh phan bơna den [e\ tơrnờm do sơlơ uă. Tơrnờm do cau `ô tàm uă dơ\ ngan, tàm tu\ tơn jơh kàl lơh sa, peh sur, sa rơpu, kơnrồ, lơh yàng duh khuai răc dan pràn kơldang să ja`. Mờ geh ngui tàm pah tu\ hìu geh broă, lơh wơl mpang hìu, lơh hìu tru\ gơm biăp piang, koh chi gle…Cau koh dùl tờm gle song ơn tàm gùl hìu nàng kơ\t drăp tơrnờm tềng hơ\, ai mhàm bơh phan ơn pơndơng dê mờ bong tềng hơ\. Dilah sa rơpu dam mờ 7 drăp tơrnờm den kung geh 7 tờm gle ơn tàm gùl hìu sơl. Hơ\ sồng gam ơn tai bàr pe drăp tơrnờm rềp tềng hơ\”.

Sơnđan là tơrnờm tài bơh tơrnờm do geh ngui bồp nàng jồp dà tơrnờm tàm drăp. Tu\ `ô drăp tơrnờm geh cèng tus, hơ\ sồng mơl hat ngan tềng đah hơđang dùl tăp nha prìt ro halà nha bơh ală chi ờ khih dê bè nha pơ năt, nha pơ ồs…, tuh dà sàng kloh tus ngơr bơr drăp tơrnờm mờ lời bàr pe phuk nàng gơ in bà hơ\ sồng ngui bồp sơntăp jrô tàm gùl drăp tơrnờm sơntăp tus tềng tơr è drăp tơn. Drăp tơrnờm geh ơn tàm gùl hìu, jơh tơl nă cau ơm nggui gùt dar, `ô mờ boh bơr yal jơnau. Krơi mờ bàr pe kòn cau ndai tàm Tây Nguyên, tơrnờm cau Rơđê dê mìng ngui dùl nơm bồp tơrnờm mờ tu\ `ô, bồp tơrnờm geh dơ\ dùl dơ\ dờp cau ndai in bơh cau do tus dì cau ne jat bơta rơndăp tăp sèng bơh cau kra tus dì cau kơnòm, cau ùr cau klau.

Cau Rơđê [e\ is tơrnờm nàng `ô. Lài do, gơ jat tàm rài kis hìu bơnhă dê, hìu cau lơi kung geh e\t ngan kung bơh bàr pe drăp tơrnờm lời prăp tàm hìu. Tơl hìu bơnhă geh tai bơta chài is nàng [e\ tơrnờm. Tơrnờm geh lơh gơs bơh phan geh is. Ờs mờng den tu\ tơn jơh kàl tơnhàu, cau tờm hìu geh lời dùl bơnah kòi phe, bùm blàng tơnhàu geh nàng [e\ tơrnờm. Ka` tơrnờm kung geh ai bơh brê bơnơm sơl, là ală kơmhò chi, rơyas chi ờ khih geh uă bơta lơngồt, hòi, bơtang. Geh lơh uă ngan rlau jơh là tơrnờm piang, hơ\ là ngui phe, bùm blàng gơm sin, lời ngềt, klài mờ ka` hơ\ sồng jơm tàm drăp suàn pơgăp bơh bàr pe ngai tus bàr pe nhai. Bi ùr H’ Phiu Kbuôr, kis tàm [òn Akô Dhông, [òn dờng Buôn Ma Thuột, càr Dak Lak, pà gi\t: “Broă [e\ tơrnờm do geh bơh jo\ ngan, bơh rài ồng mò, bơto yal wơl ai mè bèp in hơ\ sồng tus tàm tu\ do tus dì rài a`. A` go\ broă lơh do kung pơgồp bơnah sền gàr bơhiàn bơh yau bơh hìu bơnhă, bơh jơi bơtiàn dê den tàng a` kung bơsram broă [e\ tơrnờm bơh mè bơto yal wơl, ờ lời gơtìp hiu\ roh te\ bơta niam bơhiàn bơh yau ồng mò dê. Gơ wèt mờ a`, tàm ală dơ\ tìp mat hìu bơnhă, tu\ bơyai lơh `ô sa là tu\ lơi kung pal geh lơm tơrnờm. Tơrnờm kuơmàng ngan den tàng ờ gơtùi lời roh te\ ờ”.

Kung [e\ ndrờm bal sơl mơya tơl hìu bơnhă cau Rơđê geh wơl dùl bơta chài is nàng lơh gơs tơrnờm geh bơta [ô bơkah is krơi is ngan. Ngan bè hơ\ mờ tơrnờm geh uă bơta krơi is, bè lơngồt, sràt, bơtang, bơsàp…Bơta chài is hơ\ tàm tàm tu\ klài ka`, bơnah mờ ka` klài bal nàng [e\ tơrnờm. Bơta chài is do là hìu bơnhă dê bơto yal wơl mờ mìng geh kòn ùr hơ\ sồng geh mè halà mò bơto yal wơl.

Tu\ do, bulah ală dơ\ lơh chờ ờ gam geh lơh uă tai, ală dơ\ pơrjum bơyai làng bol [òn lơgar kung ờ huan geh lơh sơl, mơya tàm bàr pe [òn bơh cau Rơđê dê tàm Dak Lak, tơrnờm kung gam geh ală hìu bơnhă lơh gơs nàng `ô mờ nàng tăc mờ năc lòt nhơl in. Ală cau lơh gơs tơrnờm geh uă cau gi\t ngan mờ mat bơh khi dê neh gơ gơs là mat phan kă bro, bè: tơrnờm Y Miên, Y Pao, Amí Dzoan…Tàm [òn Akô Dhông, [òn dờng Buôn Ma Thuột, bàr pe nam rềp ndo geh tai dùl mat phan kă bro tơrnờm mờ cau [e\ tơrnờm là dùl nă cau gam kơnòm ngan- tơrnờm mè Dza Phin. Bulah pa lơh gơs mơya mat phan kă bro tơrnờm do kung gam ngai sơlơ đơs tờm bơngă bơh he dê. Bàp Nhiên, kuang jat jơng atbồ [òn Akô Dhông, [òn dờng Buôn Ma Thuột, pà gi\t: “Tu\ do, tàm [òn den kung gam geh uă ngan cau gi\t [e\ tơrnờm, ngan là ală cau dờng sơnam, tài bơh lài do, tơrnờm do uă ngan mờ geh kờn ngan. Mơya, tu\ do, broă [e\ sùm tơrnờm do den ờ huan gam uă cau lơh tai, ngan là cau kơnòm. Bè hìu bơnhă mè Dza Phin tàm do, lài do lo\ hơ\ mìng [e\ nàng `ô tàm hìu lơm, ngai sơlơ geh gơ\p bơyô bơh [òn rềp [òn ngài, hơ\ sồng geh bal năc lòt nhơl kung geh sơl jơnau kờn `ô tơrnờm do den tàng lo\ neh [e\ nàng tăc. Tơrnờm lơh gơs geh uă cau đơs là `ô bơkah ngan, mờ ngai sơlơ geh uă cau kờn, blơi rê nàng `ô mờ lơh phan pà”.

Bơh dùl bơta phan ngui nàng `ô ờs mờng bơh mìng is cau tàm tiah do dê, tơrnờm gam ngai sơlơ gơ gơs là phan pơnrơ ngan geh bơta [ô bơkah bơh brê bơnơm geh is Tây Nguyên dê. Ală drăp tơrnờm geh lơh gơs neh lòt jat năc lòt nhơl tus tàm làm uă tiah tàm lơgar mờ geh bal lơgar ndai, gơ gơs là phan pà krơi is ngan tus mờ năc lòt nhơl pah tu\ khi tus mờ kơnhoàl ù tiah do./.

          Cau cih mờ yal tơngi\t- Lơ Mu K’ Yến