VOV4.K’ho – Tam gơl trồ tiah mờ ală bơta sơ lơu\ wơl mờ bơta bè ờs neh lơh aniai uă ngan tus broă lơh sa suơn sre tàm Tây Nguyên: Nam lài trồ prang dờng soat dà gơlik geh tàm nhai mìu, nam do den gơbàn mìu nhàc sùm tàm nhai prang. Bơta tam gơl nisơna do neh lơh aniai uă ngan tus broă lơh sa suơn sre. Làng bol lơh broă sa tam ală bơta chi tam kơphe, tiêu, bơ, sầu riêng… gơ lơh bè gam tàm pơr lòng mờ trồ tiah. Suơn tiêu, sầu riêng gam gơs tơlir nisơna gơtìp kòp lơh aniai mờ chơt jơh; jơh ală suơn bơ, mìr tam điều pa lì bơkàu neh gơ di bàn mìu nhàc ờ di kàl den tàng ờ tơt plai. Tềng đap ală hoàc huơr ngai sơlơ kơn jơ\ tàm broă lơh sa suơn sre, gơnoar atbồ mờ gah lơh broă geh gơnoar pal lơh bơta lơi nàng geh broă lơh rơcang sơndră?

Mpồl cau ai tơnggit jơnau đơs Việt Nam tàm Tây Nguyên geh đơs bè bơta geh ngan do bơh ròt jơnau cih “Tam gơl trồ tiah tàm Tây Nguyên: Cau lơh broă sa jê bồ”

Trồ tiah tam gơl nisơna neh gơlik geh bơh bồ nam do mơ, mờ ală dơ\ mìu nhàc tàm nhai prang Tây Nguyên dê. Mìu neh lơh gơbàn hoàc huơr tàm uă tiah tus mờ jơh ală bơta chi tam tờm ngan bè kơphe, tiêu, điều, bơ, sầu riêng mờ jơh ală bơta chi tam lơyah ngai ndai kung gơtìp aniai. Tềl tơnggo\ loh làng ngan rlau jơh là git nđờ rbô lồ tiêu tàm ală kơnhoàl đah jum càr Daklak dê gơtìp chơt. Tềng đap bơta suơn tiêu 700 `jrong gam tàm tơngai tơnhàu gơtìp chơt, bi Đào Xuân Hùng ơm tàm [òn 2A, xã Ea Ô, kơnhoàl Ea Kar go\ gơ lơh pơlai ngan: “Tiêu neh gơtìp chơt rlau 500 `jrong. Tu\ do, trồ tơngai den tiêu chơt sơlơ uă. Bă tiêu gam wơl gam pơnjat tai gơtìp pàl nha, mờ tiêu neh gơtìp pàl nha den ngan là gơ chơt. Bơh tu\ trồ mìu nhàc, gơtìp kòp lơh aniai, hìu nhă neh blơi uă ngan sơnơm nàng dong bă tiêu gam wơl mơya kung ờ gơtùi sơl.”

Mìu tàm nhai prang lơh tiêu tàm Daklak chơt jơh

Ai hìu nhă bi ùr Nguyễn Thị Tâm ơm tàm [òn 1, xã Ea Lai, kơnhoàl M’Drak den gơtìp hoàc huơr tus mờr 1 tơmàn priă tài suơn tiêu gơtìp chơt jơh tơnơ\ dơ\ mìu nhàc jo\ jòng ờ di kàl: “Tài mìu uă den tàng tiêu gơtìp chơt jơh. Hoàc huơr priă bơcri sơngka sền gàr neh mờr 1 tơmàn priă, dilah tơ ơ\ do càn tai priă nàng lơh broă, hìu nhă ờ tam tiêu tai, digơlan tam bơ, sầu riêng halà ală bơta chi sa plai ndai.”

Bi ùr Tâm gam kờ` tam gơl tam chi sa plai. Mơya bi ùr kung ờ git là, ală cau tam chi sa plai tàm Tây Nguyên kung gơtìp hoàc huơr tài bơh ală dơ\ mìu ờ di kàl bè do. Pơn rơ là suơn bơ 3 lồ bơh hìu nhă ồng Bành Việt Tùng ơm tàm [òn 4,xã Ea Kpam, kơnhoàl Cư Mgar, càr Daklak, pah nam tơnhàu geh 15 tấn, tac geh rlau 1 tơmàn priă, mơya nam do tơnhàu ờ geh: “Bè nam lài den trồ prang dờng soat dà, nam do den geh mìu gờ` bơh bồ kàl, mờ bơ booth den ờ gơ jai kong mờ bơta tam gơl ni sơna bơh trồ tiah dê. Gam lì bơkàu mờ gơbàn mìu den bơkàu gơtìp aniai jơh. Jơh ală kơn hoàl ndrờm geh mìu bồ kàl, den làng bol lơh broă sa nam do ndrờm bè ờ geh tơnhàu bơh tờm bơ.”

Uă suơn bơ hoàc huơr priă tơmàn tài mìu tàm nhai prang lơh tờm chi ờ tơt plai

Ờ mìng tờm bơ mờ mờr 500 lồ sầu riêng tàm kơnhoàl Krông Pach, càr Daklak kung gơtìp aniai bơh dơ\ mìu ờ di kàl, tàm hơ\ rlau 150 lồ neh chơt. Rlau 30 nam tam sầu riêng, do là dơ\ sơn rờp sền go\ bơta krơi is, ồng Hoàng Viết Hiển ơm tàm thị trấn Phước An ờ suk: “Bơh sơn rờp den gơ tìp ro nha bơnung tềng cồng, tơ nơ\ hơ\ hời rơ hời gơ rề, ntê gơtìp chơt hời rơ hời, tơ nơ\ hơ\ chơt jơh tờm, dilah kơn jơ\ den gơ jrùh jơh nha. Ngai lài geh jà kỹ sư tus, tuh sơnơm tềng tờm, [ồm tềng nha kung ờ jơh sơl. Đơs bal là gơtìp hoàc huơr kơn jơ\. Suơn do geh 76 tờm, nam lài tơnhàu geh rlau 40 tấn, priă tac geh kung rlau 1 tơmàn.”

Dơ\ sơn rờp geh bơ sềt phytopthora lơh git nđờ rhiang lồ sầu riêng chơt

Điều là chi tam [uơn kis mờ bơta tam gơl bơh trồ tiah dê, mơya nam do gùt Tây Nguyên mờ tiah đah jum mattơngai lik dà lơgar ndrờm tơnhàu ờ geh. Daknông geh rlau 1 rbô 500 lồ điều, mơya cồng nha tơnhàu mìng gam 1/3 pơn drờm mờ kàl lài. Jơnau lơh gơbàn bơta do là tài tàm nhai prang, tờm điều gam lì bơkàu den gơtìp trồ mìu, lơh khà tơt plai ờ uă. Tàm 3 kơnhoàl đah jum càr Lâm Đồng dê, lơ mô sơmac mờ kòp ồm tờm lơh aniai uă, lơh git nđờ rbô lồ điều gơtìp chơt ro, hoàc huơr mờr 850 tơmàn priă. Sền suơn điều chơt ro, mò Lê Thị Kim Lan ơm tàm thị trấn Madagoui, kơnhoàl Dà Oai ờ suk: “Bơcri sơngka sền gàr ndang mờ pơs wàs ndang, đơs bal là lơh niam ngan nàng ờ huan gơtìp kòp tu sa aniai. He lơh bè hơ\ mờ ờ git là tài bơh trồ tiah lơh aniai halà tài kòp gơlik geh, kung ờ git sơl. Tu\ do, den ntê ro, tờm chơt.”

Gùt tiah Tây Nguyên tơnhàu điều ờ geh 

Tàm [òn dờng Dà Làc là tiah geh bơta trồ tiah tiah niam nàng tam ală bơta biap, bơkàu, plai kơnuh, ală nam pa do, sùm gơlik geh bơta trồ tiah ờ niam. Pơn rơ là tiah mrềt, gùt nam noat mrềt, mơya Dà Làc tu\ do geh tu\ gơguh tus 27 đồ C. Mìu piar, dà ko\ dà cò, mờ uă bơta kòp tu sa aniai chi tam gơlik geh. Ồng Lê Quốc Dũng ơm tàm sơnah [òn 7, [òn dờng Dà Làc pà git: “A` ơm tàm Dà Làc neh rlau 40 nam, sền go\ bơta tam gơl trồ tiah loh làng ngan mờ gơ lơh aniai tơn tus ală cau lơh sa suơn sre. Tu\ mìu den mìu uă ir mờ tu\ trồ prang den prang dờng ir. Nhai 6 do, Dà Làc duh ờ krơi bè tiah duh ndai, den tàng hìu nha\ kung pal ngui quạt. geh ală tu\ tàm nam den pal jòi tơl ntờc dà  nàng [ồm biap in, mơya tu\ neh [ồm dà den gơtìp trồ mìu sơr, mìu piar gơ lơh lề jơh. Hơ\sồng geh ală jơi phan kis krơi is ngan, hơ\sồng ală bơta bơ sềt kòp tai. Ală cau khoa học đơs do là bơh trồ tiah.”

              Cau cih mờ yal tơnggit K’Duẩn