Ăp nar bôk năm mhe, mông nar luh pah kan jan sa, tuch tăm plơ̆ tay n’gôr gră lam ăp ƀon lan Tây Nguyên. Ta thôn Đăk Giá 1, xã Dục Nông, n’gor Quảng Ngãi, kônh wa ƀon lan Xơ Đăng hŏ luh kan bôk năp, lăp tâm năm khay tuch tăm mhe đah âk nău mpŏng. Rnăk nô A Phin dôl nchrăp tăm bum blang, tăm ba lŏ, cao su n’hanh cà phê. Nô an gĭt, kêng dŭt năm 2025, nô hŏ manh 100 rkeh prăk gay pơk hvi nău kan tuch tăm:

“Lăp tât năm mhe, tâm mông nar luh kan bôk năm mhe, rnăk gâp nchrăp tăm mhe nklăp 1,5 hecta tơm cao su, đah ŭch rŏng pơk hvi tuch tăm, joi geh trong rêh jŏ jong n’hanh wăng sa đăp mpăn lơn tâm ăp năm tât.”

Rnơm gơi pah kan jan sa blau dŏng ăp nau kan khoa hcj mhe lăp tâm tuch tăm, wa Hnir, 71 năm, ƀon K’Băng, xã K’Dang, n’gor Gia Lai geh ma rhiăng rmen prăk tâm ăp năm. Rnăk wa rnôk aơ ƀư nau kan tuch tăm, mât rong nklăp 3,5 ha, geh cà phê, tiêu, ndrel 5 sào ba dak...geh prăk đăp mpăn, wa rvăt ăp ndoh ndơ dŏng ƀư nau kan tuch tăm ndrel nau rêh ăp nar. Tết tât, kât ndranh yăng tâm ngih gay ma ndrel ngêt nsum ma kônh wa vơt tết rnôk bu tât rhơn, tâm ôp khâl năm mhe. Wa Hnir, ƀon K’Dang, nkoch:

‘Âk năm ma aơ rnăk vâl hên tăm cà phê geh prăk đăp mpăn, rnăk vâl rhơn ngăn. Kŏ ŭch âk năm ba kơi geh rnoh đăp mpăn gay nau rêh lơn ma hun hao tay. Kơt năm mhe nơh ri tâm ƀon geh âk ngăn kônh wa geh âk prăk, rvăt ndeh mhe, ndâk ngih têh...Nar tết ri kônh wa rhơn, geh prăk, sa tết ăp tŏng lơn, ƀư nau ôp khâl n’hâm soan ăp rnăk, ndrel ngêt a duh răm, rhơn m’ak”.

Tâm ban kơt kônh wa ta ăp ƀon lan Tây Nguyên đŏng, rnôk Tết, nuĭh Rđe ta n’gor Dak Lak ndrel rgum hop rnăk wâl, mâp ƀon lan, tâm pă nău rhơn, nău tă ơm gĭt tuch tăm, dăn an du năm mih lăng prăng uĕh, mbo ba jŭr geh. Lôch ăp nar rhơn Tết, kônh wa hŏ khuh n’gôr nchrăp lăp tâm khay tuch tăm mhe đah nuih n’hâm rhơn nđơr, tâm rnglăp. Ta buôn Hra, xã Dray Bhăng, wa Y Khĭm Ƀuôn Yă (way kuăl Aê Ích) nkoch:

“Tết ndrel rhơn nsĭt ba n’hao rhe, nkoch bri lô ka tâm rnăk wâl, dăn an way geh n’hâm suan ngăch lăng dăng soih. Tâm nău kan mir ba, lôch ăp nar rhơn Tết, nuĭh ƀon lan ntơm bah bŭnh ranh tât oh pê̆ kon se ndrel hăn luh mir ba, lŏ sre. Geh rnăk ƀư rhơn sa tâm rnôk dja đŏng. Lôch nê tât khay tuch tăm ndrel hăn srih tăm găr đŏng.”

Đah rnoi K’ho tâm xã Đức Trọng, n’gor Lâm Đồng, đah nau dăng lah ƀư tăm cà phê ndrel tăm tuh mbo. Năm mhe rlau aơ, rnơm ndơ tăm geh rnoh khlay, nau rêh kônh wa hŏ geh nau săk ntor đŏng. Năm mhe aơ, nŭih ƀon lan ntop tay nau rnơm, ŭch tâm du năm mhe hơm răm, geh âk lơn. Wa Kră Jan Ha Song, Kruanh thôn R’Chai 3, xã Đức Trọng, nkoch: Kônh wa mro du nuih n’hâm rnơm tâm nau kơl an nau ntrŭnh bah Đảng, Ngih dak, rgum pah kan jan sa gay rgâl nau rêh:

‘Vay ri jêh lơ 2 ndrel lơ 3 Tết, kônh wa hŏ ntơm hăn kan tâm mir. Lah geh nau kan ndal ri nơm tŏ cà phê mô lah mât chăm byăp, tuh mbo, kônh wa mra hăn kan nkre gay geh đăp mpăn yan tuch tăm. Tâm R’chai 3 aơ, nau geh bah ăp rnăk vâl ri rnơm tâm răm cà phê ndrel tăm tuh mbo byăp kao, ri ma sa tết hôm geh nau đăp mpăn dak tŏ, tuch tăm tâm di yan’.

Wa A Đâm, nuĭh Xơ Đăng, cán bộ Hội Nông dân thôn Long Giôn, xã Dục Nông (Quảng Ngãi) – lah du hê nuĭh ntoh lư tâm hun hao wăng sa rnăk wâl n’hanh ntop kơl nuĭh ƀon lan nsan hao klaih rlău ach o. Đah nuih n’hâm nănh mĭn, nănh ƀư, nănh dŏng rgâl mhe khoa học kỹ thuật tâm nău kan tuch tăm, âk ntil tơm tăm, ndơ mât, tĭng kơn njêng geh wăng sa đăp mpăn an rnăk wâl. Tât aƀaơ, rnăk păng hŏ geh rlău 1 ha cao su dôl tor rtăk, 2 mblâm sŭr ntil n’hanh 2 mblâm ndrôk lai deh kon. Păng rvăt du bôk ndeh kuĭh neh gay ntop joi geh tơm wăng sa bah nău hăn kuĭh ntu cà phê, kuĭh ntu ka, kuĭh xơr rmŭ uĕh jêng neh…an kônh wa đŏng. Mô dơn wăng sa jăp blău, păng hôm nsrôih ntĭm nti, tâm pă nău tă ơm gĭt kan, kơl kônh wa rgâl nău mĭn tuch tăm, wăng sa nsĭt geh nău dơi âk lơn. Nkoch mpeh nău hun hao wăng sa, wa A Đâm an gĭt:

“Tât năm mhe, rnăk gâp nchrăp jik kuaih neh, kuĭh ntu lôch nê jŭr ntil cà phê nklăp 1.000 tơm cà phê ư̆r dêh, TR4 đah TR9 rgum, tăm ƀah tơm đah tơm 2 mét, mbor đah mbor 3 mét tŏ ma béc kâp mih jŭr lah tơm hao jêng uĕh”.

Uănh tay ăp nau tă geh dơi bah du năm pah kan jan sa, wa Uih, tâm ƀon Djrông, xã Ia Băng, n’gor Gia Lai rhơn mbơh, năm 2025, rnăk wa geh rlau 2 rmen tă bah tăm cà phê ndrel ba. Tâm 3 ha cà phê ntil TR4, ăp năm êp aơ wa hŏ tăm tay geh 1,8 ha đah ntil cà phê ndrih-gleh, geh nau dăng âk play lơn, dơi rdâng am bu tuh chuh sa âk lơn. Geh tay prăk âk, wa nchrăp ntih kơl tăm cà phê, đah nau ŭch mra geh âk lơn tâm nau hun hao năm mhe:

‘Ntil ndrih gleh ri têm nkre dơi neh tăm, nau geh ri âk lơn. Rnôk aơ rnăk hên hŏ geh 1,8 cà phê ndrih, gleh, ndrel năm mhe tât mra lŏ tăm tay 5 sào đŏng. Hôm bah năp măt, jêh têt aơ ri rnăk hên mra hăn tŏ dak, poh phân, koh n’ging ân rnoh neh cà phê dôl geh. Yan vai tŏ dak ân tŏng ăp, mât chăm ân ueh ri mơ nau geh âk lơn”.

Nău kan tăm tơm dâu mât ndrŭng brai xã Đinh Văn - Lâm Hà (Lâm Đồng) dôl nsĭt tay nău geh wăng sa âk, kơl ƀon lan klaih rlău ach o n’hanh hun hao jŏ jong. Kônh wa rnoi mpôl đê̆ dôl rgâl tay si tăm ndơ mât, dŏng kỹ thuật mhe tăm tơm dâu mât ndrŭng brai, nta joi geh trong rêh đăp mpăn. Ntĭt kơt ta thôn Srê Nhắc, rlău 80 rnăk nuĭh K’Ho hŏ rgâl ăp neh ba lŏ mô tŏng dak tŏ gay tăm tơm dâu. Mô kơt tăm cà phê, mô lah ƀư lŏ, nău kan tăm dâu mât ndrŭng brai đêt nsing tâm trôk nar, an nsĭt nău geh wăng sa mbro tâm năm, nsĭt tay nău kan đăp mpăn. Wa K’Tim, đảng viên ta thôn Sre Nhắc, nkoch:

He lah đảng viên jêng ân dâk leo lor bôk năp tâm trong hun hao wăng sa, ŭch rŏng n’gâng kan ntrŭt nsôr tuch tăm ntĭm nti kơt dŏng tay khoa học kỹ thuật mhe tâm nău kan tuch tăm mât rong. Mpŏng Đảng, Ngih dak an kônh wa manh tay tơm prăk gay ntuh kơl wăng sa, lơn lah kônh wa ntuh kơl tăm dâu mât ndrŭng brai. Rđĭl đah cà phê, nău kan tăm tơm dâu mât ndrŭng brai đăp mpăn lơn, ntuh kơl bah ir roh huach âk ma hôm nsĭt geh wăng sa âk đŏng. Tâm năm mhe dja, kônh wa pơk hvi tay nău kan tăm tơm dâu mât ndrŭng brai gay đăp mpăn nău rêh.

Tâm xã Nâm Nung, ntŭk nkuăl jru ngai bah n’gor Lâm Đồng, rnoi Bunong dôl hun hao văng sa tă bah tơm cà phê, tiêu, ba dak. Kônh wa vơt năm mhe đah âk nau nchrăp hun hao văng sa gay tĭng ân năn ma ăp ƀon êng tâm Tây Nguyên. Wa Y’Nkrơm, tâm ƀon Jarah, nkoch, năm mhe ăo rnăk wa geh 5 tấn cà phê, 20 bao ba. Năm aơ, wa nchăp ntuh kơl gay ma mât chăm lŏ mir ân ueh lơn tay:

‘Gâp nsôih tâm năm aơ trok ân lĕ dôih rnon gâp manh prăk bu nơh. Hôm ndeh klư ri me mbŏ, oh kon geh ê̆ hôm. Hôm hăn nau kan ngai ri manh ndeh otô hăn ân đăp mpăn. Năm mhe ri nơm bonh đă oh kon nsôih pah kan jan sa ndrel ndâk du ngih mhe kơt oh nô êng đŏng. Nchrăp lah ndâk ngih nklăp 300 rkeh prăk gay ân ăp kon geh nau rhơn m’ak lơn”.

Jêh rnôk ƀư tâm rnglăp rmôt kan hành chính, n’gor Lâm Đồng lah ngih snum bah 49 rnoi mpôl oh nô, tâm nê geh kônh wa rnoi mpôl đê̆. Ăp năm ma aơ, n’gor hŏ ngăn ngên uănh khlay, ƀư ueh ăp nau kan kơl an đah nŭih geh bu rnơm tâm nkuăl rnoi mpôl đê̆. Tâm ntrong kan hun hao, khân păng jêng ntung nthoi nâp đah nau ŭch bah Đảng ndrel nuih n’hâm ƀon lan. Vơt năm mhe, wa Ka Să Ha Nhiếu, rnoi K’Ho, xã Đức Trọng, mbơh:

‘Gâp mro ŭch kônh wa mât đăp mpăn tâm ƀon lan, kon sau geh ƀư tĭng ueh nau ntrŭnh bah Đảng, pháp luật bah Ngih dak ndrel đăp mpăn gung trong hăn. Mpeh văng sa, ân geh gơih pah kan jan sa gay ƀư dơi nau ŭch ƀon lan sâm geh, dak dăng, nau rêh tâm ban, ueh mhe. Nau aơ ngih dak lah ndrel hŏ ƀư ndrel nŭih ƀon lan nơm hŏ geh kơl ân hôm... ăp rnôk rƀŭn tâm ngih rƀŭn, gâp vay dŏng 15 mnĭt gay nkoch mbơh ăp nau mât nâp đăp mpăn tă bah cán bộ thôn, gâp saơ nau nê ueh gay kônh wa geh dơi gĭt ăp nau ntrŭnh, trong kan bah Đảng, Ngih dak, kơt nê ri mra ntop tay nau tâm dăch lơn đah Ngih dak ndrel ƀon lan”.