VOV4.M’nông: Prăng bri jo\ jong, ntơm năm aơ tât năm ba kơi, prăng bri hô ngăn tâm yan vai, prăng bri n’ăp ma tâm yan mih nê lah ăp nau dôl geh tâm Tây Nguyên tâm âk nar rlau aơ. Prăng bri hô ngăn nê lah nau nkah mra geh tâm Tây Nguyên tâm âk năm ba kơi lah mô geh nau rklaih. Ndri mhâm di\ng geh prăng bri ta Tây Nguyên lo\ jêng kơt nê, ntop tay ăp nau nchih “Tây Nguyên rdâng đah prăng bri: Moh ntrong kan ân 2 rkeh ha bri tăm”. Công Bắc, Phóng viên Radio Việt Nam tâm Tây Nguyên geh nau nchih “Roh bri, mô hôm ueh nau rgum, mât nau kan mô nâp, prăng bri jo\ jong.

            Nău nchih tâl 2:  http://vov4.vov.vn/Mnong/chuyen-muc/nau-nchih-tal-2-kro-phang-bah-meng-ap-dak-bat-teh-c168-315197.aspx

            Âk năm rlau aơ, ăp nu\ih kan khoa học ho\ mro nkah tât nau roh bri ndrel đah nau rgâl mhe trôk nar, hao lơn nau khuch yor prăng bri tâm Tây Nguyên. Ti\ng nau kơp bah Viện điều tra ndrel rgum bri, lvang năm 1992-2015 nkuăl Tây Nguyên roh nklăp du rkeh ha bri. Êng năm 2010-2015, tâm ăp năm Tây Nguyên roh tât 92 rbăn ha bri. Tiến sĩ Nguyễn Huy Dũng, Groi kruanh Viện điều tra ndrel rgum bri ân gi\t, roh bri lah nkô| nau leo tât nau rgâl ngăn mih nar, prăng bri ngăn tâm rơh rlau aơ ta Tây Nguyên:

‘Đah nkuăl Tây Nguyên, phung hên saơ lah, tâm rơh rlau aơ, yor neh bri huch, n’ăp ma nau âk bri, ndrel neh bri. Phung he mra mpơl saơ nau rgâl mhe mih nar tâm lam ntur neh, nê lah nau rgâl mhe ti\ng nau kan geh khuch têh, phung he mô dơi rdâng ma ân joi trong gay ma rêh nsum ndrel ma n’huch lơi. Yơn lah rgâl mhe trôk nar tâm nkuăl Tây Nguyên lah ngoai tâm ăp nkô| nau tơm [ư nau roh bri”.

Nau ngăn ân saơ, nau roh bri tu tơm ta Tây Nguyên ho\ ndrel dôl geh nau khuch ngăn tâm ăp bri chăt êng, ro bri hêng, ăp ntu\k dak têm to\ lah ăp nglau dak, thuỷ điện ko\ ko\ kroh suăt. Nglau thuỷ điện An Khê-Ka Nak, nglau têh ngăn tâm dak me Ba tâm rnôka ơ jur tâm dâng rnoh ân suăt. Nglau thuỷ điện Buôn Tua Srah, nglau dâng dak têh ngăn tâm dak krong Sêrêpok ho\ geh rnôk du\t suăt. Ak ntu\k trong hoch dak nkre bah găp nkre jê| tâm nkuăl mô hôm dak to\ ân tơm tăm tâm yan vai. Roh bri âk ntu\k dôl ma [ư âk ntu\k tâm Tây Nguyên roh bri, mra geh lưn le\. Jêh 35 năm rêh tâm Tây Nguyên, wa Nguyễn Đại Ngọc, xã Ia Hrung, nkuăl Ia Grai, n’gor Gia Lai nơih ngăn saơ, rnôk ăp ntu\k bri rchăng sial, rchăng dak tâm tu roh hêng, bri prăng lơn nar lơn hô:

‘Bri njrăng sial, njrăng dak bah nơm ri mô hôm tay ôh yor ri ma mô dơi geh kơn dak, mih tât ri păng hoch hăn le\, mô dơi geh mât dak. Tơm dak mô hôm, dak thuỷ điện mô dăng. A[aơ ăp nglau n’gâr dak ko\ dôl ma suăt da dê kơt nê. Ndrel 3 năm mro ma aơ ri bri prăng mro”.

Rnôk rnoh bri geh n’huch ngăch, ri rnoh neh tơm tăm ta Tây Nguyên ho\ hao ngăch ndrel kơt lah ăp ntil tơm tăm tâm nkuăl ho\ âk rlau nau rgum. Tâm nê, tơm cà phê rgum tât năm 2020 lah nklăp 450 ha, yơn tât du\t năm 2019 ho\ hao tât 600 rbăn ha, rlet 150 rbăn ha. Tơm tiêu, rgum tât năm 2020 r[o\ng tât năm 20230, lam nkuăl geh 17.500 ha, yơn tât rnôk aơ rnoh neh tăm tiêu hao bơi tât 100 rbăn ha, rlet nau nchrăp rlau 82 rbăn ha.

Wa Phan Việt Hà, Groi kruanh viện Khoa học Nông lam nghiệp Tây Nguyên ân git, nau hun hao hô ngăch ir mpeh rnoh neh tăm [ư nu\ih tăm mô lah tơm tăm u\ch geh âk dak kơt cà phê, tiêu tâm ăp nkuăl mô geh dơi têm dak to\. Yor ri, nau mô to\ng dak to\ lah nau tât:

“Kan tăm âk ir tơm tăm jo\ năm đah rnoh neh tăm âk, tâm nê âk ngăn lah tơm tăm ân geh to\ âk tâm yan vai, kơt lah tơm cà phê lah ngoai tâm âk nau ntoh mhô. Lah tăm ti\ng di nau rgum ri nau khuch mpeh prăng bri mra mbơi oi. Yơn ma ta aơ ri ăp ntil neh tơm tăm ko\ hao âk ir. Yor ri ma nau kan mô to\ng dak to\ tâm yan vai lah nau mra tât”.

Tây Nguyên geh rlau 2 rkeh neh tuch tăm, yơn ti\ng nau kơp bah N’gâng kan tuch tăm ndrel hun hao [on lan ri nau dăng to\ bơi tât 2.400 nglau dak mơ knu\ng to\ng to\ ân nklăp 15% rnoh neh, kơt lah bơi tât 30 rbăn ha geh ân lah nau dơi têm dak. Nklăp 1,7 rkeh ha hôm e, tâm banh đah rkeh rnăk [on lan tuch tăm mro mô to\ng mpeh dak to\ tâm yan vai. Yơn n’ăp ma rnoh neh geh dak to\, nau khuch ko\ hô, rnôk ma ăp ntu\k trong ho\ch dak ho\ geh nau rgum, ndâk bah a[aơ âk jêt năm, a[aơ ho\ khuch djơh, nau dăng to\ lah du\t dêh. Tâm rnôk tâm nklang yan vai, ăp ntu\k nglau hoch dak ko\ kroh suăt. Ntop tâm nê, nau kan mât, do\ng mô nâp, ngăn lah ăp ntu\k trong hoch dak bah găp ndrel jê| jao ân nkuăl, xã mât ri nau to\ng dak to\ ân tơm tăm lơn ma jêr.

Wa Nguyễn Văn Tỉnh, Kruanh n’gâng kan trong n’hoch dak to\, mbơh nau dôl geh rvê tâm nau kan mât nglau n’gâr dak tâm Tây Nguyên:

‘Phung hên rvê ngăn ăp ntil nglau dak bât, nglau n’gâr dak ma jao ân ăp nkuăl mât kơt lah tâm nkuăl, tâm xã ko\ kơt lah ăp nglau jao ân N’gâng kan Cà phê ndrel ăp ntuk kan [ư nau kan tăch rgâl ma mô geh nau blau mpeh trong hoch dak. Ăp nglau aơ ko\ lah nglau n’gâr dak bah găp ndrel jê|, đah ma nglau nê lah nglau bât ma neh ndrel geh nkra tă bah jo\ hôm, tơm prăk ko\ kơt lah nau blau kan, nau nâp ri mô geh đăp mpăn, yor ri ma nau nâp bah neh bât mô ueh jăp. Ndrel ma nau kan âk năm ma aơ mô geh tơm prăk gay ma nkra nâp tay. Ndrel rnôk aơ, ăp ntu\k mât njrăng aơ ri gâp năl lah mô geh đăp mpăn to\ng dơi kơt nau ntru\nh ôh”.

Rlau du rkeh ha bri roh dơm, âk rhiăng rbăn ha tơm tăm jo\ năm dôl ma chăt hao, lơn ma [ư jak ân tơm dak geh ma kơl to\ ân tơm tăm ngăn lah tâm yan vai lah du\t khuch.  Tâm rnôk nê, trong hoch dak tâm nkuăl geh năl lah mô ton\g ndrel mô nâp. N’gâng kan tuch tăm ta Tây Nguyên mra hôm rdâng đah âk nau khuch khat yor prăng bri lơh khuch lah mô geh ăp ntrong kan gay ma kơl rklaih ăp nau ê dơi, ê nâp ndrel ăp nau tât jêr êng êng./.

Nu\ih rblang: H’Thi