Ƀon lan Mông ta xã Tân Hợp, n’gor Lào Cai way mĭn lah mât bri lah “nău rhơn răm”. Ăp năm, nău tĭng ƀư nkah gĭt brah bri, dăn an mih lăng prăng uĕh, mât njrăng ƀon lan, lah trong gay kônh wa mpơl nău gĭt êng mât njrăng bri dak n’hanh nău krêp dêh ƀon lan jru hvi. Nău way ôp brah bri bah nuĭh Mông hôm geh nkô̆ hôr rŏng nuĭh jru, rƀŏng tât bah n’gor Lào Cai dôl nsrôih tĭng ƀư n’hao "Rnoh rhơn răm" bah nuĭh ƀon lan, sŏk kon nuĭh ƀư rgum tơm, uănh aơ lah mâng weh an nău hun hao jŏ jong nâp dăng bah n’gor.

Ơm ôi nar khay Pe, tâm Nklang bri mât Nà Hẩu mpeh xã Tân Hợp, n’gor Lào Cai, bri dak rngân rjŭp n’hanh rsang rnglay, ăp nău mprơ n’gloh ƀhong, mbuăt n’hôm, tâm râp sinh tiền rvơch rvơch tâm ban kơt ntru aih tŭk lêm lhơ, njêng mông nar khuh n’gôr bah năp mông ƀư ôp brah.

Ăp năm djăt ma tâm rnôk dja, ƀon lan Mông rhơn nđơr rgum sĭt ta nkual Ba Khuy, Nà Hẩu n’hanh Bản Tát, ƀư ôp brah bri hôm way kuăl lah Tết bri, hŏ dơi kơp dơn lah drăp ndơ ơm yău ntlơi an tay văn hóa mô mpơl săk gưl neh dak tâm năm 2024. Wa Thào Thị Váng Cứ ta thôn Nà Hẩu, xã Tân Hợp nkoch, nuĭh Mông bol hăn kan ngai mô lah ntŭk hăn yơn tât nar tết bri nsrôih sĭt jay wơt tết gay nkah gĭt brah bri hŏ nkrum kơl an nău rêh dơi đăp mpăn đŏng.

Rnoi nuĭh hên ăp năm ƀư Tết bri da dê, gay mât njrăng bri nar lơn ma nđĭr uĕh, rom lơn, hôm lĕ ma tơm dak ngêt đŏng...

Năm aơ di 70 năm deh, yơn wa Sùng A Sềnh geh tât 30 năm ƀư nuĭh tơm ôp răch tâm nar tết bri.

Wa Sềnh răch an lah: nar aơ lah khay uĕh nar lăng, ƀon lan n’hơr an ndơ ôp dăn brah bri, brah yôk sĭt jăt tĭng. Jă ăp brah mât njrăng nkual neh dja jăt râng ngêt sa puăch ndrănh. Năm rlău aơ nơm geh bri nkrum kơl, dak diăng mô suăt, tơm mbo ta mir hôm uĕh jêng, sŭr, djăr tâm ƀon mô geh nuh srê. Ƀon lan geh ndơ nsoh, ndơ sa nơm geh ăp brah yang jăt kơl da dê. Ƀon lan dăn ton đah brah bri, bu ur druh bu klô ndăm du nuih n’hâm mât bri, mô geh nuĭh kăl tơm si, mô geh nuĭh su mpuĭh ƀư mir. Nuĭh I tih mbra geh brah yang lơh plơng n’hanh ƀon lan rmal tĭng nău way. 

Wa Sùng A Sềnh nkoch:

 Lah mô mât njrăng bri ri mô geh tơm dak tu luh hoch. Jêng ăp nuĭh tâm rmôt mât njrăng dơi bri kơt nê ri păng saơ dŭt uĕh di ngăn...

Lôch dŭt jêh nău ôp răch, ăp kruanh thôn uănh năl lôch jêh pah kan mât njrăng bri tâm du năm aơ. Kônh wa tĭng ƀư nău ton mât njrăng bri đah nău tâm nkol: mô muĭh kăl n’hang bri, mô nchron pănh tâm bri ngă krŏng huêng, mô ƀư ăp nău khuch tât bri. Ăp nău nkol nê dơi lĕ ma ƀon lan nđơn trêng nti ntơm bah rơh aơ tât rơh êng ƀa ƀă, rgop mât ndray ăp rlô bri nđĭr uĕh tay, mât njrăng tơm dak, tơm rêh n’hanh ntŭk gŭ rêh bri dak an ƀon lan. N’glĕ dŭt, kônh wa ƀư sa Tết bri bah dih n’hanh mprơ tâm ơh, pâl ăp nău pâl rlưn way ơm gay êt lhăt lơn nău tâm rnglăp. Wa Giàng A Thào ta thôn Nà Hẩu an gĭt, lôch rnôk ôp brah bri ri nuĭh ƀon lan ta aơ wer 3 nar mô hăn bri:

Ta aơ aƀaơ mô geh nuĭh hăn bri kăl si đŏng ôh. Ƀon lan ta aơ dŭt rhơn sa Tết bri, geh nkô̆ hôr khlay lah mât ndray dơi bri tu dak an geh dak hoch mât njrăng lŏ sre, geh dak gay tuch tăm, pah kan jan sa.

Ăp thôn Bản Tát, Nà Hẩu, Ba Khuy xã Tân Hợp gŭ tâm nklang nkual Mât njrăng bri Nà Hẩu đah rnoh hvi bri krŏng rlău 5.640 ha, tâm nê bri dŏng mha êng rlău 4.500 ha. Lĕ rngôch 3 thôn geh 600 rnăk ƀon lan Mông, đah bơi 2.800 nuĭh. Bol nău rêh hôm âk jêr jŏt yơn ƀon lan Mông ta aơ way du nuih n’hâm mât njrăng bri ma ăp nău way ơm nđơn bah rơh aơ tât rơh êng ƀa ƀă. Bri Nà Hẩu lah nkual bri krŏng dŭt ơm yău, bri mô hŏ geh lơh hêng ăp ndơ gŭ rêh tâm trôm, mpô mpa bri âk mpưm đah rlău 570 ntil, tâm nê geh âk ntil si khlay geh săk tâm siƀŭt mpăng lơh Việt Nam. Njok trong lăp tâm ăp thôn, ăp ntŭk saơ tơm si têh 2-3 nuĭh ut bah meng trong.  

Năm 2006, Nkual mât ndray bri Nà Hẩu dơi njêng. Kônh wa gŭ rêh jŏ ơm ta aơ yơn ăp rlô bri nha hôm dơi mât njrăng uĕh đŏng. Wa Đoàn Giao Lương, Groi Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm nkual Trấn Yên, Giám đốc Nkual mât ndray bri Nà Hẩu rhơn an gĭt, nuĭh ƀon lan njêng luh nău tâm nkol, nkhôm rmal kloh rvah tâm nău mât njrăng bri, rgop ndơ̆ Nà Hẩu jêng ntŭk đêt geh tâm n’gor Lào Cai đah rnoh âk nkŭm n’hâm bri geh 90%.

 Nuĭh ƀon lan ta n’gor gĭt nău way ơm tết bri bah nuĭh Mông da dê. Aơ lah du trong nkoch trêng an nuĭh ăp ntŭk êng kơt nti gay n’hao nău gĭt êng mât njrăng bri n’hanh mât ndray bri dak. Mpôl hên saơ dŭt rhơn nđơr n’hanh rngot rhơn lah uĕh .

Tâm nău mĭn bah ƀon lan, bri mô dơn lah tơm ndơ an nău rêh ma hôm lah ntŭk huêng khlay mât njrăng ƀon lan. Xã Tân Hợp mât nău way ƀư ôp brah bri ăp năm mô dơn gay mât ndray săk tơm văn hóa rnoi nuĭh, ma hôm rgop n’hao nău gĭt êng nsum mpôl mât njrăng bri, ntŭk gŭ rêh bri dak n’hanh hun hao bri jŏ jong. Tĭng wa Vũ Tùng Lâm, Groi kruanh UBND xã Tân Hợp, tâm rơh mhe, ăp rnoh khlay uĕh lăng bah nău way ôp brah bri jêng geh nkô̆ hôr khlay lơn.

Tết bri bah ƀon lan nuĭh Mông Nà Hẩu hŏ dơi nchih nkah kơp dơn lah drăp ndơ ơm yău văn hóa mô mpơl săk gưl neh dak, yor kơt nê̆ ma nău mât ndray, ntik n’hao ăp rnoh khlay văn hóa bah nău way ôp brah bri lah du nău dơn kan dŭt khlay. Ma ăp rơh ôp brah kơt aơ n’hanh ăp nău ton, nău nkol, nău way bah ƀon lan ri saơ dơi kônh wa nar lơn ma gĭt êng âk lơn tâm mât njrăng bri./.