VOV4.M’nông: Rnoi Sêdang geh ăp mpôl ta ntŭk kơt Xơ teng, Ca Dong, T’drá, Mơ nâm, Hà Lăng, Ka Râng, Bri La Teng... Khân pơng gŭ dŭt ta Kon Tum, du đêt gŭ ta nkual yôk bah n’gor Quảng Ngãi, Quảng Nam. Lah ƀon lan gŭ rêh dŭt âk ta dôr yôk, yôk prêh, nuĭh Sêdang geh âk nău uĕh jêng geh nău uĕh êng.

Tâm nău rêh way ơm, nuĭh Sêdang gŭ tĭng ƀon, ăp rnăk wâl wăr nsum dăch dêh. Jay ri kơl jay aơ. Du ƀon geh du jay nhih gay nsum mpôl ndrel rgum rƀŭn. N’hanh djôt bôk du ƀon geh bu ranh ƀon, lah nuĭh ƀĭt joet nău kan nsum n’hanh ntoh măt an nsum mpôl.

Nuĭh Sêdang geh tĭng ăp brah yang. Du n’ging si, tơm pih, dak diăng, bôk yôk đah khân pơng geh brah huêng. Tiến sĩ A Tuấn, Viện nghiên cứu Văn hóa, nuĭh Sêdang, n’ging mpôl Xơ teng ta nkuăl Tu Mơ Rông, n’gor Kon Tum rblang, nău rêh nsing tâm ndơ geh êng lĕ jêng ta nuĭh Sêdang djiăt tĭng aơ:

Băng: “Tâm nău rêh ăp ntil tĭng tâm nău geh ơm bri dak. Rêh knơm tâm bri n’hanh mât njrăng bri, bu geh djăt tĭng âk brah yang. Bah du tơm si, dak diăng, nkô yôk, tơm pih, ăp mpa dŏng geh huêng, geh brah da dê. Brah dak, brah yôk, brah nglăi, huêng ba”.

Kho ao bah nuĭh Sêdang ta Đắc Tô

Ăp nuĭh brah tâm nău mĭn bah nuĭh Sêdang geh gưl, nău ƀư tơm êng êng. Yơn uănh nsum ntop kơl an nău rêh đăp mpăn, hơm răm bah ƀon lan da dê. Ăp năm kônh wa geh ƀư brah gay lah uĕh kơt dăn ăp brah mât uănh.

Kơt âk rnoi mpôl oh nô gŭ nkual yôk Tây Nguyên, ƀon bah nuĭh Sêđang moh săk tĭng ntŭk gŭ. Geh ntŭk moh săk dak lah săk ƀon, mô lah geh ntŭk ƀon moh săk tơm si têh, nkô yôk, dôr yôk... Nuĭh ƀon rgum mât uănh ndrel. Nău bah ƀon lah nău bah tĭng rnăk wâl. Ƀon geh rmôt, ăp rnăk ndrel tâm rgop, rdâk ƀư. Ƀon wơt năch ri ăp rnăk nar nĕ ndrel ty. Wa Y Xinh, ta nkuăl têh Đăk Tô, nkuăl Đăk Tô, n’gor Kon Tum an gĭt:

“Lah bu năch nsum khân pơng mbơh bu ranh ƀon wơt nsum ta jay nhih. Hôm năch rnăk wâl bah bu khân pơng uănh khlay ri jă tâm jay geh djăr, ndrănh, mô geh hăn manh bu. Djăr nkuăng mô di djăr me. Djăr nkuăng nĕ. Bu uănh bôk ta mboăr uănh năch hăn sĭt geh đăp mpăn đŏng lah mô. An năch sa bôk. Moh ndơ an năch, moh ndơ an lĕ ƀon. Yor lĕ ƀon tâm rnglăp. Yơn bôk djăr lah an năch hôm. An năch sa bôk mpơl he uănh khlay năch. Yơn năch mô dơi sa du hê, jêng an lĕ wâl sa. Geh n’ha bum srat, geh moh ndơ ka đôi. Geh tâm nhih tâm jay găp hôm, mbơh lor lah an năch”.

Rêh dăch dêh đah bri jêng ndơ sa bah nuĭh Sêdang dŭt n’hâm âk. Ƀănh bum lah ndơ sa way ơm bah n’ging mpôl Xơ teng. Kah rbân bah bum, ntop đah ƀô kah bah n’ha prit rih jêng ƀô kah mô dơi wĭ. Bum pŏih ntô, rao kloh pŏih rse jêh nĕ djôt gâm jêng rnih. Khân pơng nklâm tâm n’ha ju jêh nĕ rŭp tâm ŭnh buh tât rnôk ƀănh sĭn dơi sa. Hôm nuĭh Sêdang ta nkuăl têh Đăk Tô lŏ geh ndơ ƀănh klo-ƀănh m’êt ma kăl e kônh wa knŭng nklâm tâm yan bôk năm. Knŭng yan rmeh ba, nuĭh Sêdang ta nkuăl têh Đăk Tô mư nklâm ƀănh m’êt aơ. Yor rnôk nĕ ba tât yan tuch. Khân pơng hôm e rmeh ba ƀư ƀănh nsơr an u che, brah yang an du năm ba mhe săk play. Hôm rơh sa ba mhe dŭt năm, nuĭh Sêdang lŏ ƀư prung piăng dĭng. Phe an tâm dĭng nkar, mô lah ngâr jêh lĕ gŭch prung ta ŭnh rnga. Khân pơng lah uĕh an u che n’hanh gŭ ndrel ngêt sa du yan ba mhe.

Nuĭh Sêdang rêh ta yôk prêh, săch neh bri lah geh tu dak lah nkô̆ nău khlay an tât nău rêh bah khân pơng. Rơh dŭt năm khân pơng geh du nău ƀư brah khlay nĕ lah ƀư brah mpôr dak. Tiến sĩ A Tuấn mĭn lah, ƀư brah mpôr dak lah ngoăy tâm âk nău ƀư nsum mpôl bah nuĭh Sêdang.

“Bôk năp lah ƀư mpôr dak mhe, nĕ lah tâm nău mpôr dak ơm lĕ djơh, mô lah tu dak ơm lĕ mô hôm dơi dŏng, mô lah pơng lĕ kroh dak, bu an rgâl đah ntŭk mpôr dak mhe ri khân pơng mbra nkơng mpôr dak. Hôm rnôk khân pơng nkra ri tâm ăp năm khân pơng nkra mpôr dak, mpôr dak ơm hôm e dơi dŏng, ri bu mbra tĭng tâm rnôk nkra tay. nkơng mpôr dak mhe; way geh tâm 2 rơh dŭt khay bôk năm, bôk năm bah năp yan srih tăm n’hanh tâm n’gul khay 10. Ƀư nkơng mpôr dak aơ geh nău ŭch dak tŏng ăp an rơ̆ jêng, tơm tăm uĕh”.

Rnoi Sêdang ŭch nău mprơ, nău njroh, ƀư âk mboăt n’hôm ƀư uĕh nău rêh brah huêng

Nău nkra mô lah nkơng mpôr dak lah nău kan lĕ nsum mpôl. Du hê geh du nău kan êng êng tĭng nău ntĭm rđău bah bu ranh ƀon. Bah năp đaơ, ƀư brah mpôr dak bah nuĭh Sêdang way geh tâm 3 nar. Bôk năp, bu ranh ƀon mbra nuĭh hăn joi tu dak. Jêh rnôk lĕ dơi joi saơ tu dak lĕ ƀon hăn muih rwach kloh uĕh, nkra trong dak, sreh dĭng ngâr ƀư mpôr dak n’hanh nchrăp mpa ƀư brah. Jêh nĕ bu ranh ƀon mbra ƀư brah mpôr dak. Rnôk mham mpa ƀư brah dơi lăp ndrel tâm dak, ur bah bu ranh ƀon mbra bư̆k dak an tâm dĭng bôk năp. Jêh nĕ, pơng bư̆k tâm pă an ăp rnăk êng. Khân pơng sŏk ăp dĭng dak nĕ nkhŭt tâm yăng ndrănh, an gâm ƀư brah, ŭch nsĭt nău uĕh lap an ƀon lan.

Ăp nău ntrŭt rhăt jăp nĕ tât aƀaơ nuĭh Sêdang hôm e mât. Knŭng geh nău, nău ƀư brah nkơng mpôr dak mô jŏ kơt bah năp tay, ma lĕ dơi rhoăt đêt, knŭng hôm tâm du nar. Âk rnăk rgâl dĭng ngâr đah dĭng dak ka su. Du đêt ƀon mô hôm ƀư brah aơ yor khân pơng lĕ rgâl tu dak geh ơm đah nău kuih ntu mô lah dŏng ăp ndơ mhe lơn gay dŏng jŏ jong. Nău ƀư nkơng mpôr dak âk ntŭk bah nuĭh Sêdang knŭng hôm tâm nău nkoch bah nuĭh bu ranh.

          Nuĭh rblang: Y Sưng Phê Ja