VOV4.M’nông: Tâm nău way tâm nsông bah nuĭh Xơ Đăng, du nău ƀư khlay mô dơi ntlơi tâm ôp. Tâm ôp dơi ƀư yor mpeh nuĭh bu klô, jay bu klô djôt ăp ndơ hăn jay bu ur geh: Ao tanh, nchăp long, yăng ndrănh n’hanh ăp ndơ way dŏng tâm rnăk wâl kơt: sah, waih, dông nĭr, glah ndô̆... Ăp ndơ nĕ, bôl mô khlay yơn saơ nău uănh tât nău rêh uĕh lăng rnăk wâl.

Tĭng nău way bah nuĭh Xơ Đăng, oh kon tât năm gŭ ur sŏk sai an jêh tâm joi tâm ŭch. Jêh rnôk dơi 2 đah rnăk wâl ŭch ri đah jay bu klô đă du hê nuĭh ranh tâm rnoi mpôl tât jay bu ur gay ƀư tâm ôp. Lor rnôk ƀư tâm ôp, mpeh jay bu klô way nchrăp ndơ, kơt: ao tanh, sah waih, dông nĭrr, glah ndô̆.... Hôm mpeh jay bu ur nchrăp ndrănh yăng, sŭr, djar, kik... gay wơt năch. Êp tât nar tâm ôp, jay bu ur hăn tâm mir, tâm bri joi biăp, nchrăp ăp ndơ sa way ơm.

Wa A Hĕo, 82 năm deh, ta ƀon H’Ring, xă Ea H’Đing, nkuăl Čư M’gar, n’gor Dak Lak lah nuĭh tă ƀư ndranh an 20 kôp bu ur, bu klô, an gĭt: Tâm nău ƀư ôp, nuĭh Xơ Đăng geh nău way dŭt khlay, nĕ lah dôk kông. Nău ƀư aơ mĭn lah nău boăt nthoi đah 2 hê. Kông lah du nău ntĭt mpơl bah nău tâm ŭch, nău boăt nthoi đah 2 hê mro mrăng tâm gŭ ndrel.

“Tĭng nău way Xơ Đăng bah kăl e kăl e ri jay bu klô tât jay bu ur gay ôp, jay bu klô jă mpôl băl tât jay bu ur; mpeh jay bu ur jă mpôl băl tât jay gay djăt nkoch bri mpeh jay bu klô. Jêh nĕ, kôp bu ur, bu klô nkoch nău ŭch rŏng, tâm ton bah kơi aơ jêng ur jêng sai. Bu klô djôt ty n’hanh lah “Lah oh ŭch nô ngăn n’hanh ŭch sŏk nô ƀư sai ri dơn kông bah nô, n’hanh nuĭh kon bu ur lah kơt nĕ đŏng...”.

Ngêt sa tâm nsông bah bah rnăk wâl.

Jay bu klô rnôk tât jay bu ur, lah saơ nău rah rơch, răm rhơn n’hanh ŭch ăp ndơ djôt ri ƀư ôp dơi jêh, jêng lah lôch uĕh. Bu ur bu klô mbơh nău tâm ŭch bah măt măt nuĭh ndranh, me bơ̆, mpôl băl 2 đah. Jêh rnôk nkoch, 2 đah rnăk wâl tâm ban ŭch nar wơt ƀăn n’hanh ƀư tâm nsông an 2 hê kon.

          Ƀư tâm ôp, mpeh jay bu ur wơt jay bu klô đah ăp ndrănh yăng ndrel ăp ndơ sa way ơm. Kâp ăp nuĭh rgum tŏng ăp ta jay ngoang, nuĭh ntoh măt đah jay bu klô geh nău hôr: Tât mông aơ, 2 hê kon lĕ na nê̆ tâm ŭch tâm rŏng, rnăk wâl 2 ding lĕ dơi djăt n’hanh uănh saơ”. Kôp bu ur bu klô lah ăp nuĭh bôk năp dơi djôt tong ndrănh reh nuĭh ndrănh, jă me bơ̆ 2 ding, jă lĕ rngôch rnăk wâl, mpôl băl ngêt sa răm ndrel. Ƀư tâm ôp way jêh ăp nuĭh lĕ nhŭl tâm nău răm, yor lĕ 2 đah rnăk wâl lĕ jêng du jay ndrel.

Jay bu klô an n’hanh nkăp kông an jay bu ur

          Jêh ƀư tâm ôp, kâp nar ƀư tâm nsông, jay bu klô n’hanh jay bu ur tâm jă gay ƀư bên n’hanh tâm wât ndrel. Tâm rnôk tât khâl ndrel, khân pơng way djôt ndơ ƀư tâm an. Jay bu ur way djôt an jay bu ur lor rnôk tâm nsông lah ăp nchăp long tâm ôp. Nĕ lah ăp nchăp long uĕh, dơi săch bah tơm bời lời chăng, du gâl long jong 1 mét, dơi rlah tâm ban, nchăp đah sre bri. Wa H’Thin, 52 năm deh, ta ƀon H’Ring, xă Ea H’Đing, nkuăl Čư M’gar, n’gor Dak Lak an gĭt: Jêh rnôk jay bu ur djôt tât an ăp nchăp long uĕh ri jay bu klô geh ndơ plơng tay nĕ lah bêl, ao tanh, sah, dông, nĭr, r’i kruh njơ...

“Mpeh jay bu ur an jay bu klô đêt ngăn lah 10 tât 20 nchăp long. Nău way geh bah u che kăl e hôm, đah jay bu ur an ndơ̆ long an jay bu klô. Nău way kăl e ndrĭ aƀaơ an mât rƀăy n’hanh ƀư tĭng kơt nĕ”.

Plơng tay, jay bu ur an n’hanh nkâp kông ty an jay bu klô.

Tĭng way bah nuĭh Xơ Đăng, jêh rnôk oh kon gŭ ur sŏk sai way gŭ jay bu ur nklăp 2 tât 3 năm. Lah nău rêh ƀư sa đah jay bu ur geh, mô kop ji ri ăp kon dơi gŭ tay đêt năm, lah mô geh ri mbra hăn gŭ đah jay sai. Ăp ưau oh kon ŭch gŭ êng ri dơi mê̆  bơ̆ ŭch. Lah rnăk wâl geh ndơ geh neh ntu ri pă an ăp kon ƀư jay êng. Wa Hroh, 62 năm deh, ta ƀon H’Ring, xă Ea H’Đinh, nkuăl Čư M’gar, n’gor Dak Lak an gĭt:

“Nău oh kon gŭ đah jay bu klô mô lah jay bu ur dơi nuĭh têh an, oh kon ŭch gŭ đah bu klô đah he dơi đŏng. Jêh aơ oh kon ŭch gŭ êng ri tĭng oh kon dơm, nuĭh têh mô dơi nchâp nău nĕ”.

Nar aơ, yor khuch văn hóa bah âk nkual êng êng, nău rêh ăp rnăk wâl geh nău rgâl, yơn nău way ơm tâm nsông nsao-rnăk wâl bah nuĭh Xơ Đăng hôm e dơi mât. Ăp nău ƀư tâm nsông, bah tâm ôp tât tâm nsông, nkrem ăp ndơ saơ nău rêh nsum n’hanh uănh mĭn tât nău rêh rnăk wâl uĕh lăng jŏ jong.

          Nuĭh rblang: Y Sưng Phê Ja