VOV4.M'nông: Gŭ tâm nklang glo tơm bah ntŭk têl ơm yău bah gưl neh dak mha êng bri dak uĕh măt uănh lŏ ntung gung Mù Cang Chải, n'gor Yên Bái, yôk rvoanh klo ta xã La Pán Tẩn lah ngoăy tâm ăp ntŭk tât wăch rgum âk mpưm năch dăch ngai tât. Yơn lah, đêt nuĭh gĭt lah, gay geh du ntŭk bri dak uĕh măt uănh yôk rvoanh klo kơt aƀaơ, rnăk wa Lù Thị Lỳ ta thôn Tà Chí Lừ, xã La Pán Tẩn hŏ roh an mô đêt n'hâm suan n'hanh nău n'groh lĕ nău gĭt blău, khai hoang, “hĭng ntơr” gay “rvanh klo êr" dja ăp nar jêng uĕh lơn.

      Lôch du nar pah kan, măng ngo, wa Lỳ mơ dơi gŭ nkoch bri n'hanh nău nkoch ntơm bah khay năm mhe dja: yôk rvoanh klo n'hanh âk blah lŏ ntung gung ta xã La Pán Tẩn mô dơi srih tăm da dê tă bah mô tŏng dak. Yor kơt nê̆, kônh wa mƀơk ndrôk, rpu jot lơh khuch djơh lĕ tôr lŏ n'hanh neh yôk. Ăp rnôk kơt nê̆, rnăk wa Lỳ ân tâm pă nuĭh hăn uănh njrăng, nkra tay, mât njrăng lŏ:

      (Bol nău njrăng uănh dŭt ŏ r'ah, yơn roh dŭt âk mông nar tă bah trong hăn ngai. Yơn lah, gay mât njrăng yôk rvoanh klo dja, rnăk gâp hôm nsrôih chop lŏ sre, bât tôr lŏ, nkra ăp ntŭk khuch khat tă bah mih têh, ndrôk lơh).

        Wa Lỳ an gĭt, geh du yôk rvoanh klo uĕh kơt aƀaơ, rnăk păng hŏ rlău mông nar khai hoang krit jêr, mô rnam mơ̆ mih, găng nar gay mât njrăng, nkra n'hanh mât ndray rup uĕh tât dŭt măt uănh, jêr geh bah yôk rvoanh klo dja. Ntơm bah kêng dŭt khay 5 ăp năm, păng ndrel rnăk wâl hŏ hăn kuar rvach n'hong dak bah tu n'hoch sĭt tât lŏ nklăp 5km, gay nchrăp ƀư neh, srih jeo ba, tăm ba.

        Păng hôm nkah, rlău 30 năm bah năp nơh, yôk rvoanh klo dơn lah du yôk ngăn tâm ban kơt ăp yôk êng ƀa ƀă dơm. Lôch tâm gŭ nsum, bar hê ur sai păng mơ hăn jŭr ta nê ƀư khai hoang… Rlău 2 khay ndrong bât, rlă lŭ neh, mô kơp nar măng, đah ăp ndơ dŏng ƀơch rgơm kơt kŭk, pel, ur sai păng hŏ njêng dơi du blah lŏ ta chông yôk.

        (Yôk  ta aơ lŭ dŭt âk ngăn jêng nău khai hoang dŭt jêr jŏt, nkre dŏng kŭk pel kuĭh nkre dŏng ti donh lŭ jêng geh nar dơn kuĭh geh 1 tât 2m² neh lŏ dơm. Yơn gay geh lŏ tăm ba sa jêng ur sai gâp hôm nsrôih ƀư đŏng).

        Tât aƀaơ, yôk rvoanh klo dja mô dơn an rnăk nsĭt geh ntơm bah 17 tât 20 bao ba ăp tơ̆ tăm, ma hôm lah ntŭk pâl nđaih wăch rgum âk mpưm dăch ngai hăn uănh pâl, joi gĭt, kơl rnăk wâl nsĭt geh tay tơm wăng sa.

        Gay tơm ba hao jêng uĕh, geh rnoh prêh tâm ban, rnăk wa Lỳ ân tĭng jăp trong ntĭm nti bah cán bộ ntrŭt nsôr tuch tăm, ntơm bah poh phân tât njrăng, n'gang tu ndrŭng chuh sa. Lơn lah, gay đăp mpăn tŏng dak tŏ an tơm ba, ăp tơ̆ tăm rnăk way gŭ kâp ndăng măng nar uănh dak hoch lăp tât lŏ. Nô Hờ A Chua, kon ndăm bah wa Lỳ an gĭt tay:

      (Lŏ ngai đah tơm dak, hôm geh âk rnăk dôl ŭch geh dak n'hoch lăp tât lŏ rnăk wâl he đŏng jêng geh nuĭh hăn kuar rvach n'hong dak lŏ, n'hoch sĭt tât lŏ. Du nar du hê nuĭh gŭ kâp, măng geh du hê nuĭh gŭ kâp đŏng).

        Wa Lỳ lah, păng dŭt rhơn yor lŏ bah rnăk he nơm jêng du ntŭk tât pâl nđaih ntoh lư bah nkuâl, bah n'gor. Yor kơt nê̆, rnăk mbra nsrôih mât yôk rvoanh klo gay nar lơn ma âk nuĭh tât hăn uănh pâl, joi gĭt. Păng ŭch rŏng n'gâng kan uănh khlay lơn đŏng gay mât njrăng, ƀư uĕh tay yôk rvoanh klo.

       Rnăk gâp ŭch rŏng xã uănh khlay ntop kơl gay nău kan tuch tăm đăp mpăn, mĭn uănh mhâm geh trong ƀư nê nơh gay tăm dơi hôm du tơ̆ tay đŏng?).

        Aƀaơ, tâm ăp khay nđaih lŏ an ntrăm dak lăp tâm ban kơt ăp khay dŭm êr, nkual yôk rvoanh klo wăch rgum hang rbăn tơ̆ năch tât hăn uănh pâl, nchreng saơ ăp nar. Gay ăp nău kan hăn joi gĭt dơh soih, đăp mpăn; lôch tâm ban ŭch đah ăp rnăk geh lŏ, tâm nê geh rnăk wa Lù Thị Lỳ, n'gâng kan xã La Pán Tẩn hŏ dâk sŏk prăk, lôch nê tâm pă tay an ăp rnăk geh lŏ; hôm ƀa ƀă dŏng gay nkra, pơk hvi tay trong hăn tât yôk rvoanh klo. Nô Hờ A Thành, Công chức văn hóa xã La Pán Tẩn an gĭt:

      (Ăp rnăk nta trong dơh kan nsum đah xã gay mât njrăng uĕh lŏ ntung gung, kuaih mbluh uĕh n'hong dak lŏ, kuĭh, bât tôr lŏ...gay an păng nâp uĕh).

        Năm 2007, bri dak uĕh măt uănh lŏ ntung gung ta Mù Cang Chải, n'gor Yên Bái dơi Bộ Văn hóa - Thể thao n'hanh Pâl nđaih kơp dơn ngăn lah bri dak uĕh măt uănh gưl neh dak. Tât nar 31/12/2019, Thủ tướng Chính phủ n'gluh nău n'glêh an mbrô 1954 mpeh nău dăp gưl ntŭk têl  ơm yău gưl neh dak mha êng (tâl 10) đah 7 ntŭk têl ơm yău, tâm nê geh bri dak uĕh măt uănh lŏ ntung gung Mù Cang Chải.

        Wa Nguyễn Tiến Bình, Kruanh jrô kan Văn hóa nkuâl Mù Cang Chải an gĭt: Ndrel đah yôk rvoanh klo ta La Pán Tẩn, tâm rlău 7.000 ha lŏ ntung gung ta aơ hôm dŭt âk ntŭk uĕh an năch pâl nđaih. Nkuâl Mù Cang Chải aƀaơ dôl an rgum ƀư ăp kôp ăp trong mât  njrăng kơt ơm nkual tơm bah ntŭk têl ơm yău  gưl neh dak mha êng bri dak rup uĕh măt uănh lŏ ntung gung Mù Cang Chải; uănh khlay nkra têh uĕh tay rup uĕh măt uănh nkual têl ơm yău; nkre đah mât lễ hội văn hoá ơm yău kơt:  nsĭt ba n'hao rhe, hội Gầu tào, ntŭp bliăr, pănh na...njêng du Mù Cang Chải uĕh n'hanh gân djăng đah năch dăch ngai:

       (Mpôl hên n'hao dăng pah kan nkoch trêng n'hao nău gĭt êng, dơn êng nău kan an ăp rơh kơn ƀon lan tâm nău mât ndray n'hanh mpư n'hao rnoh khlay drăp ndơ ơm yău ntlơi an tay; mât tĭng ƀư jăp ăp nău gĭt blău way ơm tâm ƀon lan mpeh mât chăm ba lŏ ntung gung, nkre, mât ndray, mpư n'hao ăp rnoh khlay văn hoá way ơm tâm ƀon lan nkre đah văn hoá mât chăm lŏ ntung gung gay njêng luh ăp ndơ geh ƀư pâl nđaih dêh bên n'hanh geh nău dơi jŏ jong âk).

       Ma mpang ti jăp gơih n'hanh nđơr nău kan blău ƀư mhe, ƀon lan Mông ta Mù Cang Chải, tâm nê geh rnăk wa Lù Thị Lỳ hŏ tor koch  yôk jêng "păng rup" lŏ ntung gung uĕh reh. Gay hôm, đah ăp nuĭh hŏ du tơ̆ tât jâng, hăn rlău ta ăp `meng lŏ uĕh nê, mbra mô dơi chuêl n'hanh hôm ŭch plơ̆ tay âk tơ̆ đŏng..../.

  Nuĭh rblang: Điểu Thân