Mơhno\ng vâ xêh troh a tíu tơplâ drêng xiâm 24 hơnăm, pôa Cao Ngọc Tành a pơlê kong kơdrâm Đồng Hới, kong pơlê Quảng Bình hiăng rêh ối tơkâ luâ mâu khế hơnăm ki rơ-iô ó khât dêi rôh tơplâ xâ nah. Mot tung rôh hiăng châ 73 hơnăm, pôa xuân dế pâ môi tiah chôu vế mâu rôh ki kơ’nêh [om ki hrá pơtôu, tâng ối a tíu ki mơhno tơbleăng rơxế tơkâ luâ ki xiâm a troăng 12A, troăng ki tơkâ luâ Cổng Trời Cha Lo, tơring Minh Hóa, Quảng Bình.

Pôa Cao Ngọc Tành a kong pơlê Quảng Bình hơ’muăn tối mâu rôh ki ‘nhiê tah [om, min ki hrá pơtôu

Tơdroăng ki pâ nhuo#m mâu troăng prôk troh a tíu tơplâ hngế tung hiâm mơno dêi pôa. Tơdroăng ki chôu pâ ôh tá la lâi kâi piu má môi [ă pôa Tành cho hâi lơ 14 khế 11 hơnăm 1972, a km 14+20 troăng 20 Quyết Thắng, ối tung tơring Bố Trạch, kong pơlê Quảng Bình. Hâi ki mê nah, pôa châ hlo tơ-[ai plâ ‘nhiê, tơhnah tơhnâp ngo, troăng tro mơdât ôh tá chiâng prôk, 8 ngế pú dêi pôa hiăng hlâ tung kong kế ngo ngối Trường Sơn.

Jâ Trần Thị Thanh Hương ki veăng rak vế troăng 128 a kong têa Lếo

Pôa Cao Ngọc Tành chôu vế, ai hâi xâ kơ’nêh [om hên h^n pro lối rơpâu met kho#i tơnêi hmốu tơhnâp kơđu troăng prôk. Laga, tíu cheăng châ tối tơbleăng athế ăm rơxế prôk tung pơla 2 chôu. Tơdrêng amê, pôa Tành rơtế [ă mâu vâi pú lo troăng rế pêi rế hơdruê, piu lôi tơdroăng ki rơ-iô:

‘’Ngế ki veăng tơdrêng tung tâi tâng mâu troăng prôk. Rôh tơplâ a Quảng Bình tung pơla xâ Mih to\ng xo tơnêi têa cho to o tê. {ă tuăn hiâm mơ-eăm tơplâ khên tơnôu, xua mê tâi tâng veăng tơku\m tung tơdroăng ki rak tơniăn po, rak troăng chiân răng pháu tíu tơplâ peăng hdroh. Drêng mê, tâi tâng mâu troăng cho vâ rak vế troăng, tâi tâng xua Khu ngăn ‘na plâ xâ. Ai mâu vâi pú drêng hiăng hlâ tung kơdâm tơnêi la pro tơ’lêi hlâu ăm tơdroăng ki po troăng vâ ăm tâi tâng mâu rơxế châ tơkâ luâ’’.

Lối 300 ngế droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng tung lâp tơnêi têa hiăng ai mâ veăng a rôh trâm mâ

Hơnăm 1965, ngế kơdrâi ki mơhno\ng pleăng dêi tơdroăng cheăng Trần Thị Thanh Hương a pơlê kong kân Đà Nẵng pleăng dêi tơdroăng cheăng veăng rak ngăn troăng 128 a kong têa Lếo ối tung đoân 559, kong pơlê Hà Tĩnh. Jâ Hương gâk ngăn plâ hâi plâ măng, rak tơniăn ăm rơxế châ prôk tơkâ luâ tung tâi tâng mâu tơdroăng pơkâ.

Ai drêng ‘nâ ‘nhiê min pro troăng, vâi ôh tá xâu hlâ tah [om ki tá hâi teăm pơtôu xo trếo pơtôu ‘nhiê troăng. Troh hơnăm 1967, jâ Hương chiâng vêh dêi a tơnêi têa, veăng po troăng ăm rơxế kơtâu, gak ngăn, rak tơniăn troăng prôk a troăng 12 [ă 15 troăng 20 Quyết Thắng. Jâ tối, khu xâ plâ ó khât, ôh tá châ koi tơniăn. Jâ Hương hiăng tro [om plâ ‘nhiê, la troăng ki xiâm mê xuân ối châ rak tơniăn:

‘’Tá hâi châ 17 hơnăm, ngin hiăng lăm pleăng dêi tơdroăng cheăng, prôk 1 khế 15 hơnăm troh a kong têa pú. Rôh ki mê nah tơpá khât ôh tá ai klâi kâ. Mâu ngế ki prôk hdrối vâi ko loăng klêi mê po troăng, po troăng troh dâng lâi rơmuâ mâ troh dâng mê vâ ăm rơxế prôk. Veăng po troăng, [om min ‘nhiê đi đo hâi măng môi tiah kơtâ í ‘măn a kối loăng kơtrá ôh tá ‘nâi hlâ rêh tiah lâi. Troh hơnăm 1967 vêh dêi a tơnêi têa veăng po troăng 15 [ă 20. Ôh ti xê to po troăng mê ối veăng pe\ng tơ-[ai, pơtroh phái [ă pro hên tơdroăng cheăng ki ê. Rôh mê nah tơhnâp klôh, nâ tro rong. La hâk tơngăm cho môi rôh tơplâ a troăng 128 Lếo [ă troăng Trường Sơn, troăng Hồ Chí Minh’’.

Tơdroăng sôk ro tung hâi trâm mâ

A Dak Lak, Khu ngăn mâu tơdroăng ki mơjiâng Trường Sơn – troăng Hồ Chí Minh kong pơlê Dak Lak xuân hiăng tơku\m po trâm mâ 350 ngế kăn teăng mâ ăm mâu mố đo#i hơnăm hiăng krâ Trường Sơn, mâu khu lêng [ă kuăn pơlê dêi Sư đoàn 470 nôkố dế rêh ối a kong pơlê. A rôh trâm mâ, mâu kăn hiăng rơtế [ă dêi rơpó hơ’muăn tối mâu khế ki tơplâ tơplong a Trường Sơn tơtro [ă tơdroăng ki ai mâ dêi Đoàn 559 [ă kơ’nâi kố hiăng chiâng Hâi mơjiâng dêi Mố đo#i Trường Sơn.

Ai mâ a khế 5 hơnăm 1959, Đoân châ krâ inâi Đoàn 559. Sap ing môi tíu cheăng ki pơto chơ tơmeăm, Đoân 559 pơxiâm mơjiâng môi khu lêng mố đo#i tơru\m chiâng: pơto tơmeăm, lêng chêng, lêng hrik [om min, hbrâ mơdât a rơvâ plêng, droh rơtăm mơhno\ng pleăng dêi tơdroăng cheăng, kuăn pơlê rak troăng, ko\ng nhân ngăn troăng prôk, rak tơniăn troăng ki pơto chơ tơmeăm ôh tá la lâi pơtê mơnhông mơdêk sap ing peăng mâ hâi lo Trường Sơn troh a peăng mâ hâi lu Trường Sơn, sap ing khu ki kum cheăng kân peăng kơnho\ng mot tung mâu tíu tơplâ peăng hdroh, Lếo, Kul, veăng kum pro ăm kăch măng peăng hdroh sap ing chal ki rak vế khu lêng tơplâ xâ Mih – Ngu\i, tơleăng le\m tâi tâng peăng hdroh. Đăi tă Đặng Đình Đường, cho kăn pơkuâ sư đoan 470, kăn pho\ hnê ngăn Khu mơjiâng Trường Sơn - Troăng Hồ Chí Minh kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi:

‘’Tâng ôh tá ai troăng 559 mê ôh tá la lâi rơxế thap yap, mố đo#i, kế kâ châ chơ sap ing peăng kơnho\ng mot tung mâu tíu tơplâ peăng hdroh, maluâ pin châ tơleăng le\m peăng hdroh mê kơnôm troăng prôk ki kố. Troăng 559 cho troăng kum kal khât ăm tơdroăng cheăng la ngiâ, cho tíu ki kân ki khên tơnôu’’.

Kế tơmeăm kum ăm mâu ngế tung khu ki xơpá tung hâi trâm mâ

Tối tơbleăng a rôh trâm mâ, Đăi tă – Ngế khên tơnôu tung pêi cheăng Lê Xuân Bá, kăn hnê ngăn Khu mơjiâng troăng Trường Sơn – Troăng Hồ Chí Minh kong pơlê Dak Lak tối nhên: mâu mố đo#i hơnăm hiăng krâ Trường Sơn nah hiăng pêi mâu tơdroăng ki kal, pro chiâng mâu rôh [lêi trâng sap ing troăng Trường Sơn ki khên tơnôu, kum pro chiâng mâu rôh khên tơnôu dêi rôh tơplâ xâ Mih dêi hdroâng mơngế.

Mơdêk khôi túa ton nah dêi Mố đo#i Trường Sơn, tung rôh mơjiâng [ă rak vế Tơnêi têa, hên kăn [o#, lêng kơhnâ pêi cheăng, rơkê ple\ng chiâng mâu ngế ki djâ troăng ahdrối tung mơnhông mơdêk cheăng kâ a kong pơlê.

‘’Hâi kố tâi tâng mâu ngoh, nâ pơrá vêh troh a kố, vêh a kố sôk ro khât vâ chôu pâ tơdroăng ki ton nah ki vâi po troăng Trường Sơn ki pá puât môi tiah lâi. Hơnăm kố Khu xuân mơ-eăm vâ mâu ngoh, nâ ki tro trếo ‘mêi dioxine, rơpo\ng kơtiê mê kố nah kong khu pơkuâ ngăn kong pơlê bruô 14 hnoăng tơmeăm. Khu Trường Sơn nôkố a mâu pơlê, cheăm ai lối 100 ngế ngoh pêi cheăng kâ rơkê, lăm troh a thôn pơlê nôkố mê hlo mâu vâi ngoh, nâ maluâ hơnăm hiăng hên, ivá ôh tá pá hdro la ối kơhnâ pêi cheăng kâ vâ pro kro mdro\ng ăm rơpo\ng hngêi [ă veăng kum mơjiâng kong pơlê’’.

Tung péa rôh tơplâ xâ Pơhlăng, Mih to\ng xo tơnêi têa, lối rơpâu ngế droh rơtăm ki pleăng dêi hnoăng cheăng veăng pơtroh pháu hơnêa, răng [om trếo pơreăng, kế kâ, [ă ‘nhiê tah mâu [om, min, kum ăm rôh tơplâ [ă tơplâ. Lối chât rơpâu ngế kăn [o#, droh rơtăm pleăng dêi tơdroăng cheăng hiăng hlâ [ă tro rong, lối rơpâu ngế ki tro tâ trếo ‘mêi dioxine.

Đảng [ă Tơnêi têa pin đi đo kum tơmâng khât [ă mâu ngế ki ai hnoăng [ă kăch măng, [ă khu droh rơtăm ki pleăng dêi hnoăng cheăng veăng tơplâ.

Pôa Vũ Trọng Kim, kăn hnê ngăn Khu droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng Việt Nam tối nhên:

‘’Tơdroăng ki hlâ rêh khên tơnôu dêi droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng rơtế [ă mâu khu lêng ki ê cho tơdroăng ki khên tơnôu [ă hlâ rêh kân k^n dêi droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng [ă khu lêng ki ê. Tơbâ 60 hơnăm hâi po troăng Trường Sơn, troăng Hồ Chí Minh hiăng tơku\m chôu nhăng, pleăng reăng troh a mâu ilâng kiâ mố đo#i dêi mâu ngoh khên tơnôu hiăng hlâ po troăng Trường Sơn. Mâu tơdroăng pêi tiah mê, pro tiah lâi mâu rơxông hơnăm ối nếo hâi kố ‘nâi khôi túa [ă pơtối mơdêk troăng hơlâ khên tơnôu kăch măng.

Vêh [ă tơdroăng rêh ối tiah hmâ, mâu droh rơtăm pleăng dêi hnoăng cheăng nah veăng po troăng Trường Sơn khên tơnôu, pơtối veăng tung mâu tơdroăng cheăng pơlê pơla tơdjuôm ivá mơjiâng pơlê cheăm rế hía rế kro mơdro\ng.

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng