A kơbong Ung bướu, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, mâu ngế ki tro pơreăng ŭm a tôu ki hên mot pơlât tung hngêi pơkeăng hiăng a hneăng ki rơ-iêo, hlối pro hên pơhlêh chiâng rơ-iêo, tâ troh a hên tíu tung châ chăn ƀă châi heăng ton. Ai mâu ngế ki ‘nâ drêng ‘nâi ai ki po pom a nuih hiăng pơlât xêh ƀă túa pơlât chal krâ, môi tiah: pâk, pik hlá loăng vâ ăm ki po pom gá chiâng ôi tâ mê iâ chiâng pro pơreăng rế râ tâ, pá vâ pơlât prêi.

Môi tiah jâ H’Bliak Niê (54 hơnăm) a cheăm Ea Knuếc, kong pơlê Dak Lak. Hiăng chía ton, jâ H’Bliak jâ tâ tơviah a kơpong nuih, hmâ châi drêng pêi cheăng hngăm la ôh tá vâ lăm hngêi pơkeăng khăm drêng troh tâ ai ki po pom a nuih, rế châi ó, chêng ôh tá chiâng prôk, rơpŏng nếo djâ jâ lăm a hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên khăm. Klêi kơ’nâi pâk ngăn mâu mơheăm ƀă séa ngăn ivá, mâu ƀok thái pơkeăng tối jâ tro pơreăng ŭm a tôu, hiăng a hneăng má 3 ƀă hiăng prôk troh tung kơxêng. Pôa Y Ngơi Ayun, dôh jâ H’Bliak ăm ‘nâi:

 “A hngêi nôu á châi chêng, ôh tá chiâng prôk lăm. Drêng djâ nôu lăm a hngêi pơkeăng séa ngăn ivá ƀok thái pơkeăng tối nôu á tro pơreăng ŭm a tôu hneăng má 3, hiăng tơdjâk troh kơxêng. Xua hngêi ngin kơtiê mê rơpŏng hrá djâ nôu á lăm a hngêi pơkeăng, chiâng pro ăm pơreăng chiâng rế râ tâ”.

Môi ngế ki ê cho jâ Nai Hker (48 hơnăm) a cheăm Ea H’leo, kong pơlê Dak Lak. Drêng ‘nâi ai ki po pom a nuih, jâ ôh tá vâ lăm hngêi pơkeăng khăm ngăn mê hmâng rơkong mâu ngế ki hiăng krâ tung pơlê, kêi reăng plâi rơhung pêi liê pik a kơpong ki ai po pom vâ ăm ki po pom mê gá liê. La klêi kơ’nâi to khế, ki po pom ôh tá hía mê rế êi kân, tơlêa, châi heăng ó, chiâng hơbáu. Drêng lăm a hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên vâ khăm, mâu ƀok thái pơkeăng tối hiăng ŭm a tôu roh ki dế vâ râ, kơpong kéa ki tro rong ó xua pik hlá ki ôh tá krúa lĕm. Pôa Y Đức Êban, mâi jâ Nai Hker tối:

“Drêng kơdrâi á ‘nâi ai ki po pom, rơpŏng hmôu pơ tơchĕng cho ki po pom tiah hmâ xo ôh tá tôu tuăn mê chiâng kêi reăng plâi hung pêi liê vâ pik. Klêi pik kơpong nuih tro tơlêa, êi kân. Rôh kố rơpŏng djâ lăm a hngêi pơkeăng nêo ‘nâi ŭm a tôu hneăng ki má 3. Nôkố kơdrâi á hiăng xă trĭ châ 7 xôh ƀă xuân dế châ séa ngăn ivá a hngêi pơkeăng”.

Tiô ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa II Bùi Quốc Hương – Phŏ pơkuâ Tíu cheăng Ung bướu, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, ôh tá môi tiah mâu tơdroăng châi tamo ki ê ăm ‘nâi nhên sap ing apoăng, ŭm tôu hmâ ôh tá kơbố ‘nâi ƀă iâ ăm ‘nâi. A hneăng ki apoăng, ki po pom gá kŭn ƀă tá hâi pro châi lơ pơhlêh ki rơhêng vâ tối mê hên mâu vâi kơdrâi ôh tá ‘nâi. Mê xuân cho tơdroăng tiah lâi hên ngế tro drêng ‘nâi hiăng a hneăng má 4 lơ bu ‘nâi drêng ki po pom hiăng kân, tơdjâk troh lâp lup tung châ ƀă pro chiâng rơ-iêo troh a kơxêng, xôu, kliâm, ngoâ pro ăm châ chăn ngế ki tro chiâng hrế, tơbrêi tơbrŏng, rơlâi rơlo, ôh tá lŏn kâ kế, kơdroh hê̆ miễn dĭch ƀă tơ’lêi tro chiâng ai hơbáu. Ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa II Bùi Quốc Hương ăm ‘nâi.

“Tâng ŭm a tôu rĕng lăm a hngêi pơkeăng, hngêi pơkeăng kô ai mâu túa ki khăm ngăn, xup um, siêu âm, xup MRI ƀă châ khăm xua mâu ƀok thái pơkeăng chuyên khoa. Laga tâng ối a hngêi hmôu pơ-ôu pơlât xêh mâu hlá nhâ mê gá chiâng tơlêa rế pro pơreăng chiâng rế rĕng tâ, tâ tú troh lâp lu tung châ, rôh ki mê ôh tá chiâng pêi klâi xếo. Ŭm a tôu tâng pơlât ôh tá tro kô pro gá chiâng tâ tú troh a kéa, athế poê kơpong ki lo po pom hên xôh. Pơreăng kố tâng rĕng ‘nâi pơlât kô prêi. Ai mâu ngế cheăng ‘na khăm pơlât dêi Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên pơlât pơreăng ŭm a tôu sap ing hơnăm 1989 troh nôkố, nâ hiăng pơtê cheăng ƀă hiăng pơlât prêi, xuân ối lĕm tiah hmâ”.

Drêng hiăng mo tung hneăng ki râ, cheăng pơlât ôh ti xê xơpá mê ối mơdoh hên hâi khế liăn ngân hlối tơdjâk ó troh ki lĕm, rêh ăm ngế ki tro. Môi tung mâu tơdroăng ki rơ-iêo dêi ŭm a tôu cho ki ôh tá ‘nâi hdrối, hên vâi kơdrâi tro pơreăng ôh tá ai tơdroăng ki nhôm râ. Tơdroăng kố môi tiah ƀă tơdroăng ki ngế ki lâi xuân chiâng tro pơreăng. Ôh ti xê pá rĕng ‘nâi a hneăng ki apoăng, ôh tá tơniăn dêi ŭm a tôu xuân hên túa. Ai ngế ki ‘nâ lo po pom la hrá kân tung hên hơnăm, la xuân ai ngế ki ‘nâ lo po pom gá rĕng kân tung pơla iâ khế. Tơdroăng ki phá tơ-ê kố pro ăm cheăng pơlât ôh tá ai môi túa pơlât tơdjuôm ăm tâi tâng mâu ngế ki tro pơreăng. Xua mê, tơdroăng ki kal má môi vâi kơdrâi kal hlê plĕng lăm khăm tiô ƀok thái pơkeăng pơchân xuân môi tiah ki kal má môi séa ngăn ŭm a tôu. Rĕng ‘nâi ƀă hbrâ mơdât kô pro ăm mâu nâ o rak vế ivá, tơniăn lĕm tung rêh ối.

Mâu tơdroăng ăm hlo ƀă tơdroăng hbrâ mơdât ŭm tôu

Ŭm tôu cho pơreăng ki hmâ hmo hên ƀă pro hlâ mơngế má môi a vâi kơdrâi tung lâp tơnêi têa. Gá ôh ti xê to tơdjâk ó troh ivá ƀă châ chăn mê ối tơdjâk ó troh tuăn tơmiât ƀă tơdroăng rêh ối dêi vâi kơdrâi. Vâ hlê nhên tâ ‘na pơreăng ŭm tôu, troăng hơlâ pơlât ƀă hbrâ mơdât, khu chêh ‘na tơdroăng mê ai kơ-êng ƀok thái pơkeăng chuyên khoa II Bùi Quốc Hương- Phŏ Pơkuâ ngăn Tíu xiâm pơlât Ung bướu, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên. 

 -Ô ƀok thái pơkeăng, tơdroăng tro tâ pơreăng ŭm tôu nôkố môi tiah lâi ƀă ki lâi xiâm pro chiâng ai pơreăng mê?

Ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa Bùi Quốc Hùng: A Việt Nam xuân môi môi tiah tung lâp plâi tơnêi, tiô riân achê kố, ŭm tôu xuân dế ối má môi kơxô̆ mơngế tro. Riân tơdâng môi hơnăm tung lâp plâi tơnêi ai dâng 2,2 rơtuh ngế tro. Việt Nam xuân ối má môi kơxô̆ mơngế tro ŭm tôu a vâi kơdrâi. Rêm hơnăm ai dâng 24 - 25.000 ngế nếo tro, hâi tơ’nôm tâi tâng. Kơxô̆ mâu kơdrâi tro pơreăng ŭm tôu châ Khu ngăn pơkeăng lâp plâi tơnêi ƀă mâu ngế rơkê cheăng khoa hok tăng ‘nâi plĕng hên, troh nôkố ai hên kế tơmeăm kơmăi ki vâ châ ‘nâi ƀă pơlât prêi ŭm tôu.

Ŭm tôu tối krê ƀă tro pơreăng ŭm tung châ tối tơdjuôm ki xiâm hâi ‘nâi nhên la ai mâu tơdroăng ki tơ’lêi chôa pro ing hơngế pơreăng chiâng ŭm tôu. Má môi cho tung rêh ối, pơtih ôh tá vâ pơtâp ivá ‘nâ iâ pơtâp ivá, kâ hên têa rơmâ, vâi kơdrâi lối piê, ôu hât, ôu drôu ƀiê̆r. Pakĭng mê, ai hên ngế tro pơreăng ŭm tôu tơdjâk troh hrá xo kơnốu, hrá ai kuăn, ôh tá vâ ăm kuăn âu tôu nôu. Mâu ki ‘nâ tro pơreăng ŭm tung châ tơdjâk ing tơdroăng tâ tú tiô mơheăm tiô hdrông hdrê. Mế cho mâu tơdroăng ki tơ’lêi tro tâ tú. ‘Na xiâm ing lâi chiâng tâ pơreăng mê hâi ‘nâi ôh:

-Pro ti lâi vâ rĕng châ ‘nâi drêng hiăng tro pơreăng ŭm tôu?

Ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa II Bùi Quốc Hùng: Ŭm tôu cho môi tung mâu túa pơreăng pro ŭm ki chiâng hbrâ mơdât, tăng ngăn ƀă pơlât tro ƀă tơdroăng, drêng tâ ai ki klâi tung châ gá po pom hmâng vâ hdrối nah ôh tá ai, nôkố thế lăm khăm tơdrêng hlối vâ rĕng châ ‘nâi. Ôh tá chiâng hmôu pơlât ƀă ôh tá chiâng pơlât a pôa pơchâu, pơkeăng loăng lơ hmếo pơchâm cứu. Málối tung ŭm tôu kô tơdjâk troh tung klêa kliâm, rêm khế vâi kơdrâi klêi ai khế, dâng 7-10 hâi mê tôu rơpâ, drêng mê vâi kơdrâi lăm khăm hdrối ăm tơná, tâng hlo ai po pom tơviah, tơxui tô pro mot tung tá, kéa a tơxui tô pơ’lêh, to ăm lo tơxui tô, lơ hlo lo têa tơviah thế lăm pôu hngêi pơkeăng vâ khăm, pro xét nghiệm ki kal. Troh a hngêi pơkeăng kih thuât khăm ngăn ăm rĕng ‘nâi hôm ai pơreăng.

Vâ rĕng châ ‘nâi hôm ŭm tôu ai 3 tơdroăng hnê tối: Má môi cho khăm dêi tôu. Má 2 Khăm ngăn tiô rơnó 3 khế lơ tơdrốu khế 1 hơnăm. ai 2 tơdroăng xup X-Quang ƀă ai ngế ki ê khăm ngăn ƀă xup MRI, khăm tiô rơnó 1 hơnăm iâ gá 1 rôh vâ rĕng châ ’nâi tâ.

Drêng pơreăng hiăng a rôh ki hrá rak ngăn ki mơdêk, pơlât xiâm apoăng ôh tá chiâng pơlât prêi hlối. Tung tơdroăng pơreăng ŭm tôu, vâi hmâ rĕng pơlât amê, a kơpong, hơngế cho lân rế kân. A tíu mê, a kơpong ai pâ lơ tâ, xạ trị, lân kâ rế kân bú xúa pơkeăng ôu vâ kơdroh châi tê.

Vâ hbrâ mơdât ŭm tôu, pôi tá ăm tơná châ piê hngăm luâ râ, kơdroh kâ rơmâ, vâi kơdrâi pôi ta ôu hât, pôi ôu drôu ƀă thế kơhnâ pơtâp ivá, pôi tá hrá xo konốu, ăm kuăn âu hlối klêi rơneh kuăn ngá. Hdrối nah ŭm tôu tối krê ƀă ŭm tung châ tối tơdjuôm hmâ trâm a mâu hiăng kân hơnăm hiăng hên. Um tôu hmâ trâm a mâu ngế sap 40 hơnăm troh 50 hơnăm nếo tro. Xua mê, Khu ngăn ‘na ŭm tung châ Lâp plâi tơnêi hnê thế vâi kơdrâi 40 hơnăm tơngi klêi thế kơhnâ lăm khăm dêi ivá tiô rơnó pái khế môi hdroh, tơdrốu khế môi hdroh.

-Mơnê mâu tơdroăng hnê tối ki ai pơxúa dêi pơkeăng.