Ai môi túa tơlá trâ treăm chiâk deăng xuân u ối râk vế châ rơpâu rơxông kô tung kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo a Kon Tum tối krê [ă Tây Nguyên tối tơchoâm, pro tơdroăng ko ‘nhiê kong pêi chiâk rêm rôh troh rơnó tô mơdrăng. Vâ apơtê tơdroăng kố, chât hơnăm hdrối nah mâu kăn [ă kơvâ ngăn ‘na loăng kong mâu kong pơlê hiăng ‘no hên hnoăng hên tối, mơdât la hmôu pơtối ‘nhê kong mơjiâng chiâk deăng.

Mâu tơdroăng hơ’muăn ki khéa ‘na kuăn mơngế ko ‘nhiê kong ki pôa A Gong, krâ pơlê, cho kuăn ngo Rơteăng, ối a pơlê Đăk Kroong, cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum kơdrâ tot drêng nếo tơkâ luâ mâu troăng kơ’ve\ng kơ‘vong dêi pơlê, kong nôkố hlo môi mơngiơk drêh ngiât a rơnó mơdrăng khăng khoăng. Pôa A Gong ro tối, 9 hơnăm kố, kuăn pơlê a Đăk Kroong ôh tá ko ‘nhiê kong pêi chiâk môi tiah hdrối nah xếo. Nôkố kong hiăng châ rak ngăn krâu khât:

‘’ Nah ối pá puât tơvâ ki kố ki mê, mê thế mot tung kong. Má môi lăm pêi kơtro. Má péa ko loăng vâ pro hngêi. Mê cho tơdroăng ki xôi kân. Nôkố sap ai liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong xo kơxo# liăn ki mê x^ng xoăng dêi tơdroăng cheăng pêi tung rơpo\ng hngêi, nôkố xuân ai mâu rơpo\ng hiăng pêt loăng plâi, hiăng pêt báu klâng. Xua mê, troh nôkố oh tá hlo xếo kuăn pơlê ko muih kong pro chêk deăng’’.

Troh nôkố kơ’nâi 9 hơnăm pêi pro tiô pơkâ kơxo# 99, hâi lơ 24/9/2010 dêi Chin phuh ‘na luât pơkâ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong, hiăng ai lối 5.000 rơpo\ng kuăn pơlê, 567 khu rơpo\ng, kuăn pơlê [ă khu tơru\m cheăng dêi kong pơlê Kon Tum xo rak ngăn lối 200 rơpâu 900 ha kong. Rêm hơnăm tâng riân môi rơpo\ng kuăn pơlê châ xo 13 rơtuh liăn, kuăn pơlê 160 rơtuh liăn [ă khu tơru\m cheăng lối 500 rơtuh liăn. Kơxo# liăn ki mê kuăn pơlê xúa a tơdroăng ‘mâi mơnhông cheăng kâ rêh ối dêi kuăn pơlê ki pêi cheăng pêt kong.

Ki tơ-[rê dêi tơdroăng pêi pro tiô pơkâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong xuân cho tơdroăng ki tiâ tơdroăng kơ-êng ki kal ki u ối tung chât hơnăm kố a Kon Tum tối krê [ă kơpong Tây Nguyên tối tơchoâm, mê pro ti lâi vâ kuăn pơlê hmâ kâi rêh ing tơdroăng rak ngăn kong vâ răk ngăn kong rế khâu khât tâ?

A 9 to cheăm dêi 2 tơring Tu Mrông [ă Đăk Glei, mơngế Rơteăng akố dế rế kro mơdro\ng kơnôm ing pêt sâm Ngọc Linh [ă hên túa pơkeăng ki ê pá kơdâm kong. {ă yă tê tâng riân lối 150 rơtuh liăn tung môi kg sâm Ngọc Linh ối drêh môi tiah nôkố, ki xo ing kong pơlê xiâm rế thăm rế ai hên ngế kro mơdro\ng cho mơngế Rơteăng.

Jâ Y Xuôi, kuăn ngo Rơteăng, cho Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Kon Tum hâk phiu tôi, túa pêi cheăng mê tơtro [ă khôi túa tơlá, ki rơkê lơ ôh ‘na pêi chiâk deăng [ă ki mơhno le\m tro dêi mơngế Tây Nguyên cho hmâ [ă kong. 

‘’Á pêt sâm tơkéa vâ tối rak ngăn kong. Mê ai kong kô ai têa. Ai têa mê ai tơdroăng cheăng kâ. Ai cheăng kâ mê nếo mơnhông mơdêk rak ngăn kring tơniăn pơlê pơka [ă tơniăn tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo akố. Ki nhên gá ôh tá ai môi khu ki lâi châ hriăn vâ pro pơxúa mot amê vâ ko ‘nhiê kong’’.

Pôa Nguyễn Thành Chung, Ngế xiâm pơkuâ ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung Khu rak ngăn kong Đăk Tô ăm ‘nâi, túa pêi cheăng pêt loăng pơkeăng kơdâm kong ai pro pơxúa, kuăn pơlê ki rak ngăn châ xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong hlối pro kro mơdro\ng ing kong:

‘’Vâ tơniăn ‘na tơdroăng pêt sâm thế pêt pá kơdâm loăng kong thế rak kong. Ing mê, vâi kô châ rak ngăn kong [ă kô rế mơdêk pêt kong. Xua mê, tơdroăng vâ ko muih kong pêi chiâk chiâng ôh tá châ. Vâi hiăng hlê ple\ng tơdroăng ki xâu lơ hía kong ah hlối hía sâm. Mê môi tơdroăng ki pơxúa ê nếo. Ki á tối ôh tá xê to môi tơdroăng mê cho pro pơxúa hên tơdroăng’’.

{ă lối 61 rơpâu ha kong. Kon Tum cho kong pơlê ai tơnêi kong ki kân má môi tâng vâ pơchông [ă mâu kong pơlê tung kơpong Tây Nguyên. Pêi pro tiô pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong, 9 hơnăm hdrối nah Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn [ă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng nâp [ă mơhá vâ chê 1.500 rơtal liăn ăm 96 ngế xiâm pơkuâ rak ngăn kong.

Cho kong pơlê ki ai tơdroăng cheăng kâ, rêh ối  trâm hên xapá môi tiah Kon Tum, mê kơxo# liăn châ xo rêm hơnăm ai 163 rơtal liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong ki hên má môi.

Ai drêng ôh tá tu\m liăn vâ pơkuâ gak ngăn kong, nôkố rêm hơnăm ai tơ’nôm dâng 7 rơtal liăn ing [a\ng 9.500 ha kong châ mơhá liăn hnoăng gak ngăn [a\ mơnhông pêt kong, pôa Đào Xuân Thủy, Kăn pơkuâ kơdrum ilâng kong }ư\ Mang Mrái tối ăm ‘nâi:

‘’Tíu ngin kố tâi tâng kơxo# liăn ăm mơ’no mơhá rêm hơnăm xua mê cho pá há tung tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong. Troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng rak ngăn kong pro ăm tíu pêi cheăng hbrâ tơ’lêi tâ tung tơdroăng po rơdâ tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong, ki rơhêng vâ tối cho tung tơdroăng séa ngăn, mơ’no liăn ăm mâu tơdroăng pơkuâ séa ngăn.

Tơdjâk le\m má môi mê ngin mơnhên tơdroăng mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong, ngin pơcháu ăm kuăn pơlê a thôn pơlê veăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong. Mê cho kơxo# liăn pêi lo cho hên [a\ mâu rơpo\ng tung thôn pơlê ki ối trâm pá puât’’.

Châ tơ-[rê tâ kơ mê nếo, troh nôkố kong pơlê Kon Tum hiăng ai hên kơxo# liăn vâ mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong [a\ 36 hngêi kơmăi on tơhrik [a\ 13 tíu mơjiâng pro kơmăi kơmok. Kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong hiăng tơniăn ăm tơdroăng pơkuâ, rak ngăn lối 360.600 ha kong, châ vâ chê 64% tâi tâng [a\ng kong dêi kong pơlê. Kong pơlê xuân hiăng pêi pro tơdroăng mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong ing tai khoăn hngêi arak liăn ăm lối 2.700 tung tâi tâng kơxo# 5.546 rơpo\ng ngế krê, kuăn pơlê rế ôh tá mơdoh chôu rế tơdrăng há tung pêi pro troăng hơlâ.

Pôa Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum, tối ăm ‘nâi, mâu khu pơkuâ kong nôkố hiăng ai liăn vâ rak ngăn kong:

‘’Mâu khu pơkuâ kong cho khu pú hên, mê ai mâu Ko\ng ti rak ngăn kong, mâu Khu pơkuâ kong tât khía, kong vâ pro tơmeăm khoăng hiăng ai kơxo# liăn tơniăn, krá tơniăn vâ mâu tơdroăng pêi cheăng dêi tơná. Tơdroăng rêh ối dêi kăn [o#, kuăn pơlê dêi mâu tíu cheăng cho khu pơkuâ kong hiăng châ tơniăn rế hía rế tơtêk. Xua mê, kăn [o# ko\ng nhân dêi mâu Ko\ng ti kố xuân kơhnâ veăng rak ngăn kong. Kơnôm ai kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong tơniăn mê nôkố kuăn pơlê hâk vâ veăng tung tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong, tơdroăng rêh ối dêi vâi rế hía rế châ tơniăn’’.

Châ tơ-[rê tung 9 hơnăm pêi pro hiăng châ mơnhên, troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng rak ngăn kong cho troăng hơlâ mêa vâ kong pơlê Kon Tum rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong. Rơtế [a\ mơhnhôk mâu khu râ pơlê pơla vâ rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong krá tơniăn, kơdroh ki hngăm ăm tơnêi têa, mê troăng hơlâ kố cho tơtro [a\ troăng mơnhông nếo a Việt Nam [a\ troăng mơnhông tơdjuôm dêi lâp plâi tơnêi tung rak ngăn kong [a\ mơnhông pêt kong.

Môi tiah hiăng tối, Kon Tum dế mot hơ’leh rơnó, ing rơnó tô mot rơnó mêi, cho kong prâi tơ’lêi vâ po rơdâ pêt kong. Ngin ai tơpui [a\ pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum ‘na mâu tơdroăng kal tơtro\ng [a\ mâu tơring [a\ pơlê pơla veăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong.

-Ahdrối koh hmât kơ pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn rak kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng mơdoh chôu ăm roh tơpui tơno kố? Ô pôa, tung pái khế pơtối dêi hơnăm 2020, ngế pơkuâ kong [a\ Vi [an mâu cheăm, pơlê kân kal tơku\m kêi đeăng hnoăng cheăng xiâm klâi vâ kum pêi pro châ tơ-[rê troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong?

-Tiâ: Mot a pái khế pơtối hơnăm 2020 [a\ mâu ngế pơkuâ kong [a\ Vi [an mâu cheăm, pơlê kân ai pêi pro pơcháu pơkuâ rak ngăn kong tơku\m pêi pro mâu hnoăng xiâm kơ’nâi kố.

Mơnhên [a\ mơhá kơxo# liăn rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong ăm rơpo\ng, mơngế krê, pơlê pơla thôn pơlê tơdah rak ngăn kong tiô pơkâ kơxo# 156 dêi Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tu\m têk, teăm tơdrêng, tro tiô pơkâ.

Pêi pro tơdroăng mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong ing tai khoan hngêi arak liăn lơ tíu chêl liăn đie#n tưh ăm rơpo\ng, ngế krê, khu rơpo\ng, kuăn pơlê ki tơdah xo [a\ng kong rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong.

Thăm séa ngăn, mơnhên ngăn kong, teăm tơdrêng hơ’leh, pơxâu phak mâu ngế pro xôi luât kong, vâ kum gak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tung kong pơlê.

Tơbleăng ki châ tơ-[rê pơkuâ, rak ngăn kong, mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong 6 khế apoăng hơnăm 2020 pơtroh a Khu pơkuâ kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong kong pơlê.

-Mê cho hnoăng cheăng xiâm kal pêi pro tơtro dêi khu pơkuâ rak ngăn kong [a\ Vi [an mâu cheăm, pơlê kân tung pái khế pơtối dêi hơnăm 2020. {a\ tung lâp tơnêi têa hơnăm kố, vâ troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong pơtối mơnhông châ tơ-[rê, tiô Khu pơkuâ kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum xuân môi tiah mâu khu pơkuâ rak ngăn kong kal pêi pro tơtro mâu tơdroăng xiâm nhên ki lâi?

-Tiâ: Tiô á tung hơnăm 2020 Khu pơkuâ kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum xuân môi tiah mâu khu pơkuâ rak ngăn kong kal pêi pro tro mâu tơdroăng xiâm kơ’nâi kố:

Má môi, pơtối mơdêk ivá pêi cheăng, hlê ple\ng ăm kuăn pơlê tung tơdroăng pơkuâ, rak ngăn kong; xúa kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tung mơnhông tơdroăng rêh ối; pơtối pêi pro tro tơdroăng pơtâng tối, tơbleăng troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng gak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tung tơdroăng pơkuâ, rak ngăn kong [a\ hên troăng pêi ki phá tơ-ê dêi pó.

Thăm séa ngăn tơdroăng pơkuâ, xúa kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong dêi mâu khu pơkuâ kong cho khu pú hên, mâu Vi [an cheăm, pơlê kân vâ teăm tơdrêng tung hơ’leh tơdroăng ki ôh tá tro, vâ mơdêk châ tơ-[rê kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tung pơkuâ rak ngăn kong.

Tơdroăng má pái pơtối pêi pro tơdroăng pơkuâ, xúa kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tro tiô pơkâ a kơxo# 156 hâi lơ 16/11/2018 dêi Chin phuh [a\ mâu pơkâ nôkố ki ê ai tơdjâk.

Tơdroăng má pu\n, mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong hơnăm 2019 tu\m, teăm tơdrêng kum tung tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong; pêi pro xo hdrối kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong hơnăm 2020 tiô pơkâ.

Má pơtăm đi đo mơhnhôk, hnê mơhno mâu tíu cheăng xúa kơxo# liăn mơhá rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong nâp tu\m kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong [a\ liăn rơkâ hrá nâp tiô pơkâ.

Má tơdrốu, mâu khu pơkuâ kong cho khu pú hên ai pêi pro tơdroăng tơdah [a\ng pơkuâ rak ngăn kong pêi pro kơtăng tơdroăng mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong ing tai  khoăn hngêi arak liăn lơ ing kơmăi đie#n tưh ăm rơpo\ng hngêi, khu ngế krê, khu rơpo\ng, kuăn pơlê tung thôn tơdah [a\ng kong vâ rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong.

Má tơpah, cho mâu tíu cheăng cho mâu ngế pơkuâ kong thăm tơdah [a\ng kong rak ngăn ăm rơpo\ng, ngế krê, khu rơpo\ng, kuăn pơlê tung thôn; xúa kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong tro tiô pơkâ vâ mơdêk châ tơ-[rê troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong hiăng pơcháu ăm mâu rơpo\ng, ngế krê. Ki mâu rơpo\ng, ngế krê hiăng tơdah [a\ng kong vâ rak ngăn laga ôh tá pôu râng hnoăng cheăng, [a\ng kong xuân tro ko ‘nhê mê kô séa ngăn hnoăng [a\ ai troăng pơxâu phak tơtro.

-Mơnê kô pôa Hồ Thanh Hoàng!

Nguyễn Khoa Điềm chêh

Gương - A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng