Tung hngêi trá xŏn, achê kơnoh on dế koh kân ƀlô blông a kơmăng dế, ngoh Y Wôn Knul, cho ngê̆ nhân hơnăm ối nếo, ối a ƀuôn Akŏ Dhông, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak dế rơngê rơngối chôa ‘lâng tơdroăng ki dó inâi Mdrong Dam. Ki xiâm dêi tơdroăng rơngê rơngối mê cho hơ’muăn tối ‘na xiâm kối, ki pơxiâm ai mâ dêi ngế rơtăm inâi Mdrong Dam-môi ngế ki khên tơnôu ki châ ô eăng tung rơngê rơngối dêi Rơđế: “Mdrong Dam cho kuăn dêi Apía Knhĭ ƀă Dam Bhu ki kro mơdrŏng. Kơdrâi Mdrong Dam cho Apía Sun ki lĕm tơƀom. Ki lĕm dêi Apía Sun hiăng pro mâu kăn pơkuâ tâ tá kơpong kố chiâng rêng ó. Cho ngế ki rơkê plĕng khât, châ ô eăng lâp lu, Mdrong Dam hmâ đi đo lăm lúa, po mơjiâng kân rơdâ pơlê cheăm a hên tíu...” Ing tơdroăng hơ’muăn tối kơ ngế rơtăm ki mê, tơkéa vâ tối, vêh mơhno tối nếo tơdroăng ki ai chal vâi krâ nah, mơhno tối, hơ’muăn tơno troh a ngế ki rơkê, khên tơnôu, cho mơmơngiơk dêi tơdroăng hơ’muăn tối, mơhno ‘na túa rêh ối, pêi cheăng a pơlê pơla, cheăm bêng chal mê nah, klêi mê, xuân ai “rơnó kâ plâ khế, ôu plâ hơnăm” tung khôi túa, vêa vong dêi hdrông Rơđế.

“Dế á ối tơxĭn nah, hmâ ối tung hngêi trá xŏn, lăm ulâi á xuân hmâ tâng idrâp chêng koăng, hmâng rơkong vâi krâ rơngê rơngối, hơ’muăn tối chal vâi krâ roh nah. Drêng á hiăng xông kân, pơxiâm hlê plĕng tơrêm ‘noăng chư, tơrêm tơdroăng ƀă tơdroăng rơngê rơngối mê păng ‘nâng cho tơdroăng ki mơhno tối kơnía git păng ‘nâng. Á xuân iá ‘nâng, ti lâi vâi krâ roh nah chiâng vâ rơngê rơngối, hơ’muăn tối môi tơdroăng ki xŏn, ki hơ’muăn ton tiah mê ôh tá kâi tâi. Tung tơdroăng ki hơ’muăn tối mê cho ai nhên tơdroăng, laga, ai túa ki hơ’muăn tối ƀă hên nâl ki tơdjếi, pơto pơtih, tơcho. Dế á hiăng xông kân, hiăng kêi, á thăm rế hlê plĕng, mê á thăm rế hâk git ‘na rơngê rơngối dêi kuăn ngo tơná”.

Tơrêm hdrông kuăn ngo, tơdroăng rơngê rơngối ai túa hơ’muăn pơrá phá, mơngế Rơdế tối cho Khan, mơngế Jarai tối cho Hri, mơngế M’Nông khĕn Ot Ndrong, mơngế Bơhnéa tối Ha‘mon. Laga, tíu ki tơdjuôm cho ki kal cho tơdroăng pơto pơtih dêi rơngê rơngối, gá ai drăng ki tơviah, kơnía git khât dêi hdrông kuăn ngo, rơtâ tá mâu hneăng tơplâ dêi mâu pâ pôa, ngoh pâ, vâi krâ nah hiăng ai hnoăng tơplâ kân, rak vế pơlê pơla, tơplâ ƀă mâu khu ‘mêi. Mâu ngế ki ai hnoăng châ pơto pơtih ôh tá xê tối môi ngế, mê cho vâ teăng mâ ăm tơdroăng púi vâ dêi tâi tâng kuăn pơlê, tung mâu roh tơplâ xua tơdroăng ki lĕm tro, rơkê kơnía. Jâ Ƀuôn Krông Tuyết Nhung - Phŏ Yăo sư - Tiê̆n sih, ngế ki tí tăng hriăn plĕng ‘na túa lĕm tro Tây Nguyên tối ăm ngin ‘nâi:

“Rêm tơdroăng rơngê rơngối mê cho môi tơdroăng hơ’muăn tơdjâk troh hên tơdroăng ki vâ tối. Ai mâu tơdroăng rơngê rơngối ki ‘nâ  hơ’muăn tối ai tơdjâk troh ‘na tơplâ tơplong, tơdroăng tơrŭm môi  hiâm môi mơno dêi hdrông kuăn ngo. Ai mâu tơdroăng ki ‘nâ hơ’muăn tối ‘na khôi túa xo on veăng, mơjiâng rơpŏng hngêi, ai tơdroăng ki ‘nâ hơ’muăn tối ‘na tơdroăng pêi cheăng kâ, ‘nâ hía tối ‘na loi tĭng khu xeăng. Ƀă malối, parŏng hơ’muăn mê cho môi tiah um méa ki kơchuâ krih tơviah, môi tiah pin hlo ƀă mâ ki ai tơdjâk troh tơdroăng rêh ối pơlê pơla mâu hdrông kuăn ngo a Tây Nguyên”.

Ai hên túa lĕm tro ing tơdroăng rơngê rơngối Tây Nguyên, ai hên mâu tíu ki krih tơviah ƀă kơxô̆ ƀai rơngê rơngối xŏn, hơ’muăn ton hâi ton măng. Tiô tối tơbleăng dêi Viê̆n Khoa hok xah hô̆i Việt Nam, Tơdroăng tơkêa bro Séa ngăn, tí tăng ‘nâi plĕng, rak ngăn, tơplôu tơbleăng ƀă chêh in hlá mơ-éa ‘na rơngê rơngối Tây Nguyên tung pơla hơnăm 2001-2008 hiăng kêi chêh lối 800 ƀai rơngê rơngối, tung mê, vâ chê 5.700 to ƀâng ka-set ki hiăng thâu xo, rêm to ƀâng thâu ton 90 phut. Tơdrêng amê, xuân ối hên ƀai rơngê rơngối hâi châ tăng ‘nâi plĕng, hâi chêh tŭm tâi. Sap ing hơnăm 2014, rơngê rơngối Tây Nguyên hiăng châ Khu xiâm ngăn Túa lĕm tro, Tơ’noăng Ivá ƀă Ôm hyô chêh ‘mot tung Inâi tơmeăm khoăng túa lĕm tro kơnía git dêi Tơnêi têa.

Vâ pơtối rak vế ki kơnía git dêi tơmeăm khoăng mê, pơla hdrối kố nah, Khu xiâm ngăn Túa lĕm tro mâu Hdrông kuăn ngo Việt Nam, Khu xiâm ngăn Túa lĕm tro, Tơ’noăng Ivá ƀă Ôm hyô po lâm ki mơdêk hnê túa lĕm tro kơnía git dêi hdrông kuăn ngo Rơđế. Veăng hriâm lâm hnê ai lối 100 ngê̆ nhân, mơngế ki hriâm cho mâu ngế dế rak vế, hơmuăn tối ƀă hnê ăm rơxông nếo mâu tơdroăng kơnía túa lĕm tro ton nah dêi kuăn ngo Rơđế a Dak Lak.

Tung 3 hâi mơhriâm, mâu ki hriâm châ mâu ngế rơkê, mâu khu tí tăng ‘nâi plĕng túa lĕm tro ƀă ngê̆ nhân hnê ăm vâ hlê túa lĕm tro tơdroăng pêi pro, rơngê rơngối tơdjâk troh mâu túa tơmeăm ki lĕm tro kơnía git dêi mơngế Rơđế hiăng châ chêh ‘mot tung inâi tơmeăm khoăng túa lĕm tro kơnía git dêi Tơnêi têa môi tiah rơngê rơngối (Klei Khan), Rơkong tơpui tơdjếi (Klei Duê), rơhdruê tiâ pro tơhmâ (Eirei) ƀă tơdroăng vâ tô chêng, rêi têng nêng, hlŭm rơvŏng tiô tơdrá ton nah drêng mơđah ăm pú hên ngăn.

Pôa Lê Thanh Hòa, Ngế pơkuâ ngăn ‘na Túa lĕm tro mâu hdrông kuăn ngo Việt Nam ăm ‘nâi, kố cho lâm ki má pái châ tơkŭm po tung hơnăm kố tiô pơkâ dêi Khu xiâm ngăn túa lĕm tro, Tơ’noăng Ivá ƀă Ôm hyô. (Péa to lâm mơhriâm hdrối mê hiăng tơkŭm po a Lào Cai ƀă Cần Thơ). Tơdroăng mê vâ pơtối rak vế ki kơnía lĕm tro ton nah dêi mơngế Rơđế, hlối pro hlâu vâ pơtối rak vế tơmeăm khoăng kơnía ton nah ƀă mơnhông ôm hyô tung kuăn pơlê hnối mơnhông cheăng kâ - pơlê pơla a kong pơlê.

“Ngin tơngah khât ‘nâng klêi po lâm mơhriâm kô ah, kô ai rôh châ tơbleăng pơ-eăng lâp lu, môi tơdroăng mơhnhôk xuân môi tiah  ƀă mâu ngê̆ nhân kô tơbleăng hnê ăm mâu kuăn ‘nĕng, chaú chái  rơxông nếo ‘nâi túa lĕm tro, vêa vong ton nah, mâu tơdroăng rơngê rơngối, môi tơdroăng hơ’muăn, mâu tơdroăng êng tiâ pro tơhmâ pro ti lâi vâ ăm mâu rơxông ối nếo pơtối rak vế túa lĕm tro dêi jâ pôa pin nah, hlối châ pơtối rak túa lĕm tro hdrông kuăn ngo”.

Tung tơdroăng rêh ối chal nếo nôkố, mâu tơdroăng kơdo mơ-eăm hnê, pơtối rak vế rơngê rơngối dế veăng ‘no hnoăng pro ăm tơmeăm khoăng kơnía git mê châ pơtối rak vế tung rêh ối chal nếo kố, tơbleăng ăm mâu rơxông ối nếo ‘nâi hlê vâ chiâng xiâm ki mơnhông tơƀrê túa lĕm tro, ôm hyô tung kuăn pơlê a Tây Nguyên.