Ivá khŏm mơ-eăm vâ pêi cheăng ƀă pêt loăng pơkeăng a kơpong tơnêi ki ôh tá hơpok lĕm a bêng An Bình, kong pơlê Gia Lai, nâ Nguyễn Thị Thu Trang hdrối nah cheăng kâ ôh tá châ tơtêk xua ôh tá ai liăn hên, ki rơkê plĕng xuân tá hâi hên ƀă xơpá vâ mơhnhôk kuăn pơlê pơhlêh túa pêi pêt. La rơhêng vâ ai tơmeăm sap ing pơkeăng kong pơlê hiăng hnan thế nâ vêh pơxiâm pêi pro nếo. Hơnăm 2022, nâ mơjiâng Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Dược thảo Lila, ‘no vâ chê 300 rơtuh liăn tíu uâ pơliê pro chế tơpoăng ing kơxêt pâng ling, đinh lăng, yâu tằm, kơxái plâi ‘nhŏl. Tơdrêng amê, nâ hlối tơrŭm ƀă kuăn pơlê pêi chiâk pêt lối 8 hectar kơpong pêt mâu hdrê loăng.

Tiô nâ Trang tối, xơpá kân má môi nôkố cho pơhlêh túa pêi pêt, rak tơniăn ki lĕm dêi pơkeăng ƀă pro tơƀrê ‘na cheăng kâ vâ kuăn pơlê hmiân tuăn pêi. Malối, drêng ai đơn vâi vâ roê tơmeăm, khu mơdró kâ ôh tá liăn vâ po rơdâ kơpong pêt, pêi châ tiô tơdroăng púi vâ dêi kơchơ mơdró. Nâ Nguyễn Thị Thu Trang ai tối:

“Má môi cho tơxup tơbriât ‘na yă tê, xua vâ mơjiâng pro môi inâi loăng nhâ pơkeăng châ tiô tơdroăng pơkâ mê thế ai túa pêt mơjiâng pro gá tơniăn khât, xua mê yă tê ôh tá chiâng vâ pơchông ƀă mâu túa pơkeăng tê roê hên hĭn ing Sinuâ lơ pơkeăng ki ôh tá xê khât. Pakĭng mê, drêng châ tơdjêp tíu tê rôe la trâm pá ‘na tơdroăng pêt, kal po rơdâ túa pêt vâ mơjiâng pro tiô tơdroăng púi rơhêng vâ ‘na khu ki roê mê kal ai liăn”.

Ôh tá xê to mơnhông kơpong pêt a tơnêi pêi chiâk deăng, Gia Lai ối tơmiât vâ mơnhông ki ai hlâu dêi pơkeăng pêt tung kơdâm loăng. Khế 9/2026, Vi ƀan hnê ngăn kong pơlê kĭ Tơdroăng pơkâ rak vế ƀă pêt pơkeăng tung kơdâm loăng pơla hơnăm 2026 – 2030, tơmiât troh hơnăm 2050. Tiah mê, troh hơnăm 2030, kong pơlê pơkâ pêi rak vế ƀă pêt dâng 31.000 ha pơkeăng, kơjo pêt mâu hdrê loăng ki ai yă kơnâ, tơtro ƀă kong kế nhâ loăng; tơdrêng amê hlối hdró kơpong pêt ƀă uâ pơliê, tê ƀă rak vế kong.

Kố xuân cho rôh tơ’lêi hlâu vâ tơ’mot khu mơdró kâ ‘no liăn, mơjiâng mâu kơpong pêt ki kân tro ƀă uâ pơliê. Grup pơkuâ Trường Sinh dế pro hlá mơ-éa ‘no liăn pêt lối rơpâu ha pơkeăng pá xôp loăng a Gia Lai. Jâ Nguyễn Thị Thu Hà, Kăn pơkuâ Tơdroăng tơkêa bro dêi khu mơdró kâ, ăm ‘nâi pơkâ troăng ôh tá xê to pơtê a lâk xo, uâ pơliê pơkeăng mê ối pêt hên tơmeăm ki ai yă kơnâ.

“Ngin kô ôh tá pơtê a lâk xo mê athế pêt, uâ pơliê nhên tâ mâu tơmeăm môi tiah pơkeăng, pêt loăng pơkeăng vâ mơjiâng pro pơkeăng lơ kế kâ rak vế ivá châ chăn chiâng vâ hơ’lâk tung mâu tơmeăm ki ê. Ôh tá xê to mâu kế tơmeăm ki xúa ôu, ngin kô pro phom kơlôn, pik rơnuâ, rak ngăn ivá châ chăn”.

Ƀă ƀăng tơnêi pêi chiâk deăng kân rơdâ, hyôh kong prâi tơniăn ƀă ƀăng tơnêi kong kân, Gia Lai tơ’lêi hlâu ƀă pêt loăng pơkeăng, sap ing đinh lăng, reăng hòe, klô̆ng trĭng, kía a tơnêi pêi chiâk troh pêt pôm rĭng rí tung kơdâm loăng. Laga, túa pêt nôkố xuân ối iâ tâng vâ pơchông ƀă ki ai hlâu. Riân troh khế 10/2026, tung lâp kong pơlê ai dâng 925ha pơkeăng, tung mê lối 654 ha pêt a tơnêi pêi chiâk vâ chê 271 ha pêt tung kơdâm loăng kong ki chiâng xêh. Pêt ối tơprâ tơprŭng, tơrŭm tê, roê, uâ pơliê tá hâi hên, tíu tê tá hâi tơniăn.

A rôh hôp mơdêk pêi chiâk deăng kŏng ngê̆ rơxông nếo ƀă pêt loăng pơkeăng a Gia Lai nếo achê kố, Phŏ yăo sư, Tiê̆n sih Đỗ Hữu Hà, Viê̆n Mơjiâng pro pơkeăng ing pôm nhâ, hlá loăng, Khu xiâm ngăn pơkeăng pơlât tối tiah kố, vâ châ ai ki dâi lĕm ƀă tơ’lêi châ tơrŭm tíu tê, ki ahdrối tâ athế tơkŭm po mâu kơpong pêt ki kân rơdâ, pêt chiâng dâi lĕm. Mâu khu ki hriăn ‘na khoa hok ƀă khu tê mơdró pơkeăng kal rơtế prôk ƀă kuăn pơlê sap ing rah xo hdrê pêt, tíu ki roê hdrê, mơjiâng kơpong pêt troh hnê kih thuât rak ngăn, lâk xo athế rơkê. Phŏ yăo sư, Tiê̆n sih Đỗ Hữu Hà tối:

“Tiô á tơmiât, nôkố ƀă troăng hơlâ tŏng gum dêi Đảng ƀă Tơnêi têa mơ’no, tơdroăng ki pêt ƀă pêt hên mâu tơmeăm athế tiô tơdroăng pơkâ ‘na ki kơnía. Tung tơdroăng kơnía mê ai hên troăng prôk; sap ing rah xo hdrê, túa hnê ‘na kih thuât pêt, uâ pơliê, môi tiah kong ngê̆ pro ăm ngiât, kong ngê̆ uâ pro ƀă mâu kŏng ngê̆ ki ai tơdjâk troh pêt chiâng tơmeăm. Ƀă mơnhông pêt hên tơmeăm sap ing pơkeăng, ngin ôh tá xê to tơmâng ngăn troh ki dâi lĕm mê ối troh tơdroăng ki mơnhên ‘na mâu tơdjâk ƀă ki tơniăn”.

Ki păng ‘nâng a Gia Lai ăm hlo, vâ pêt pơkeăng tơniăn ton, ngế pêt, khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ kal rơtế tơleăng tơdroăng ki dâi lĕm, kơxô̆ liăn ‘no ƀă tíu tê. Mâu tơrŭm cheăng a kong pơlê xuân kal châ tŏng gum ƀă kong ngê̆ uâ pơliê, tơbleăng ‘na kơchơ mơdró ƀă troăng hơlâ tŏng gum tơtro. Tiah mê tơdroăng ki vâ pơkeăng tung tơnêi têa dế po rôh tơ’lêi hlâu ki klâi? Khu mơdró kâ ƀă khu pêi cheăng tơrŭm kô châ tŏng gum môi tiah lâi vâ mơjiâng kơpong pêt, uâ pơliê trâu rơdâ ƀă po rơdâ tíu tê? Nguyễn Thảo, ngế chêh hlá tơbeăng ai êng, tơpui tơno ƀă pôa Phan Thanh Thiên, Kăn hnê ngăn Hô̆i đong Mơnhông pêi Chiâk deăng ƀă Pêt pơkeăng tơnêi têa.

-Ô pôa, kơvâ mơjiâng pơkeăng Việt Nam nôkố ai mâu tơdroăng ki ai hlâu ƀă xơpá klâi? Cheăng mơjiâng Hô̆i đong Khu mơdró kâ Pêi chiâk deăng pêt pơkeăng Việt Nam kô veăng gum khu mơdró kâ mơnhông kơvâ cheăng kố môi tiah lâi?

Pôa Phan Thanh Thiên: Việt Nam cho tơnêi têa ai hlâu ‘na mơnhông pêi chiâk deăng pêt pơkeăng hên, laga nôkố ki hên tơmeăm xuân ối tung tơdroăng ki tê tá hâi uâ pơliê mơdiê, cheăng uâ pơliê trâu rơdâ mâu tơmeăm ai yă kơnâ xuân ối iâ. Tơdroăng ki kal vâ pêt tung tơnêi têa dêi kơvâ pơkeăng Việt Nam rêm hơnăm kal sap ing 60.000 troh 80.000 tâ̆n. Kố cho kơchơ mơdró tung tơnêi têa gá hên la tá hâi châ tí tăng tơƀrê. Tâng tŏng gum mâu khu mơdró kâ mơdêk hnoăng cheăng mơjiâng kơpong pêt ƀă mơnhông uâ pơliê trâu rơdâ vâ tê tơmeăm ăm kơvâ pơkeăng Việt Nam kố kô cho môi ivá ki kân.

VCCI mơjiâng Hô̆i đong Khu mơdró kâ Pêi chiâk deăng Pêt pơkeăng Việt Nam ƀă hên tơdroăng ki kal tung la ngiâ. Hô̆i đong ai tíu ki tŏng gum ăm khu mơdró kâ mơnhông ‘na pêi chiâk deăng ƀă pêt pơkeăng; mơjiâng tơdroăng tơrŭm tơdjêp, tơmâng ngăn ƀă tơbleăng troăng hơlâ tŏng gum dêi Tơnêi têa. Tơdrêng amê, Hô̆i đong mơjiâng ƀâng tơdjêp tíu tê ƀă roê, hnê ‘na khoa hok – kŏng ngê̆, tơdjêp khu ki vâ tê tơmeăm ngi kong têa ê ƀă mâu khu mơdró kâ kal vâ, mơdêk tơrŭm cheăng tung tơnêi têa ƀă kong têa ê vâ gum khu mơdró kâ mơjiâng pro pơkeăng uâ pơliê vâ tê ngi kong têa ê.

-Vâ mơnhông kơpong pêt pơkeăng xúa tung tơdroăng uâ pơliê, mâu khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ kal pêi pro mâu tơdroăng pơkâ thế klâi? VCCI ai tơmiât tŏng gum tiah lâi, tung mê ai kong pơlê Gia Lai, ô pôa?

Pôa Phan Thanh Thiên: Kơpong pêt athế châ tiô pơkâ GACP, GMP mê nếo ‘mot tung tơdroăng ki mơjiâng pro pơkeăng ƀă tơmeăm xúa ‘na rak vế ivá. Vâ ai kơpong pêt kân, VCCI kal ‘no liăn ƀă tŏng gum mâu khu pêi cheăng tơrŭm, khu mơdró kâ pêt châ tiô pơkâ GACP, tung mê mơnhên Gia Lai cho tíu pêt pơkeăng ki xiâm. Hnoăng cheăng dêi VCCI cho tơdjêp tê ƀă roê ăm khu mơdró kâ pêi chiâk deăng pêt pơkeăng tung lâp tơnêi têa; hnê ăm khoa hok, tŏng gum tê mơdró ƀă tơpui kâ pơla khu ki pơkuâ ngăn ƀă khu mơdró kâ vâ lêi tah mâu tơdroăng ki xơpá, tí tăng liăn ngân. Tung pơla hơnăm 2026 – 2031, VCCI mơ’no mâu tơdroăng pơkâ pêi vâ ăm kơvâ pêi chiâk deăng xúa kơmăi kơmok chal nếo ƀă pơkeăng Việt Nam mơnhông tiô troăng nếo, rế hía rế chiâng kơvâ pêi chiâk deăng xiâm.

-Ƀă mâu tơdroăng tơkêa pơxiâm pêi cheăng ƀă khu mơdró kâ ‘no liăn pêi cheăng tung kơvâ pêi chiâk deăng pêt pơkeăng, Hô̆i đong kô rơtế prôk môi tiah lâi? Pôa ai pơkâ thế klâi ‘na troăng hơlâ vâ thăm mơdêk kơvâ cheăng kố chiâng rế mơnhông?

Pôa Phan Thanh Thiên: Hô̆i đong pơxiâm ai mâ cho vâ mơdêk kơvâ pêt pơkeăng ƀă pêi chiâk deăng Việt Nam mơnhông trâu rơdâ tâ, rơkê plĕng tâ, pơxúa ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng ƀă khu mơdró kâ. Hô̆i đong pơkâ pêi rơtế prôk, tŏng gum mâu tơdroăng tơkêa pơxiâm pêi cheăng ‘na pêi chiâk deăng pêt pơkeăng, tơdjêp ‘no liăn cheăng ƀă ô eăng mâu khu mơdró kâ veăng gum kơhnâ rơkê ăm kơvâ. VCCI tơngah Hô̆i đong kô pro ăm rơkong tơpui tơdjuôm, tơdjêp khu mơdró kâ mơnhông krá tơniăn ƀă tê mơdró mâu pơkeăng ki dâi lĕm ăm mâu hngêi kơmăi mơjiâng pro pơkeăng tung lâp tơnêi têa. Pơkâ thế mâu kơ koan pơkuâ ngăn tơnêi têa ai troăng hơlâ tŏng gum tơtro vâ mơhnhôk khu mơdró kâ ‘no liăn ăm kơpong pêt pơkeăng. Tơdroăng ki mơnhông cheăng kâ pêt pơkeăng kal châ rĕng tơbleăng vâ pro ivá mơnhông ăm Việt Nam.

-Hôm, mơnê kơ pôa!