Krông Păč, kong pơlê Dak Lak, tơdroăng ki pơhlêh chêh ‘mot tơdroăng kal kơpong pêt tơkŭm po tơniăn. Pôa Trần Văn Thắng, Kăn pơkuâ Khu pêi cheăng tơrŭm Nông nghiệp Xanh Krông Pắc, ăm ‘nâi, hên hơnăm hdrối nah, khu pêi cheăng tơrŭm hiăng chêh pro túa pơkâ pêt tiô ki lĕm dêi VietGAP, tơdrêng amê hlối xúa tơdroăng ki chêh ‘mot ki kal tung điê̆n tưh vâ séa ngăn tung pơla pêi rak ngăn hdrê pêt, xúa pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong ƀă krí xo. Drêng mâu tơdroăng ki kal châ chêh ‘mot, tơdjêp ƀă tíu tăng ‘nâi xiâm kối, tơdroăng ki mơnhên ki dâi lĕm dêi tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ai tơ’nôm tíu pêt gá nhên tâ. Tung pơla chêh ‘mot mâu tơdroăng kal, hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt dế gum tíu pêi cheăng tơ’lêi hlâu tâ tung pơkuâ pêt ƀă châ tê tung kơchơ mơdró kong têa ê.

“Hâi khế ki hbru ăm mah kơxô̆ gá rĕng, bu tung pơla 2 khế mê hiăng châ pro 6 mah kơxô̆ mê ƀă ngin môi tiah mê gá rĕng khât tâng vâ pơchông ƀă hdrối. Ing mê, xuân rơhêng vâ Khu xiâm ngăn Chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi, mâu kơ koan ai tơdjâk troh ai mâu tơdroăng tơkŭm po pơkâ mơdêk lơ ai mâu tơdroăng ki mơdêk ‘na tê mơdró pơla péa tơnêi têa vâ pro tiah lâi châ kĭ pơkâ hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt vâ tê ngi kong têa ê rĕng tâ”.

Rơtế ƀă khu pêi cheăng tơrŭm, kăn pơkuâ tíu pêi cheăng xuân dế veăng ăm mâu tơdroăng kal troh rêm kơpong kơdrum. A cheăm Ea Knuêč, kong pơlê Dak Lak tơdroăng ki tơrŭm ƀă mâu tíu pêi cheăng kong ngê̆ gum kuăn pơlê rế hía rế tăng hlo tơdroăng kal ‘na pêt, pro ăm mah kơxô̆ tơdroăng ki tí tăng xiâm kối tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng. Ing mê, tung pơla pêt ôh tá xê to châ pơkuâ ngăn tơniăn tâ mê ối pro tơ’lêi hlâu vâ ngế ki roê xúa, khu ki roê xo châ ‘nâi mâu tơdroăng ki kal dêi tơmeăm. Jâ Hồ Thị Bích Kiều, Ngế pơkuâ Ƀơrô cheăng Kâ cheăm Ea Knuêč, ăm ‘nâi:

“Ngin tơrŭm tâi tâng ƀă mâu tíu pêi cheăng ki hmâ pêi to tơdroăng ki pơhlêh xúa kong ngê̆ vâ chêh ‘mot mâu tơdroăng ki kal ƀă ăm mâu kơdrum loăng mê ai mah kơxô̆ tí tăng xiâm kối, ƀă rêm hâi vâi krâ kuăn pơlê chêh ‘mot tâi tâng mâu tơdroăng cheăng dêi tơná tung mê. Rế mơnhên tơdroăng ki tơdrăng ƀă rế mơđah tơbleăng ăm mâu kong têa ê hlo mâu tơmeăm pêi lo dêi pin gá kơhiâm ƀă dâi lĕm môi tiah lâi”.

Ki khât gá ăm hlo, mah kơxô̆ kơpong pêt ôh tá xê to môi tơdroăng pro hlá mơ-éa kum ăm tơdroăng tê ngi kong têa ê. Kố ối cho tơmeăm vâ mơnhên kơpong pêt, séa ngăn tơdroăng pêi pêt, séa ngăn tơdroăng xúa phon rơvât, pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong ƀă kum ăm tơdroăng mơnhên xiâm kối drêng ai tơdroăng 'na ki dâi lĕm. Vâ tŏng gum kuăn pơlê pêi pro mâu tơdroăng pơkâ thế kố, kơmăi ki hnê mơhnhôk pêi chiâk dế thăm mơdêk hnê ‘na kih thuât, po rôh hriâm túa pêt ƀă tơdjêp ƀă rêm pâ tung tơdroăng ki kơnía. Pôa Nguyễn An Ninh, Phŏ pơkuâ Tíu xiâm Hnê mơhnhôk pêi chiâk kơpong Đông Nam Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ ƀă Tây Nguyên, ăm ‘nâi:

“Ngin hiăng tơkŭm hnê kuăn pơlê xuân môi tiah khu pêi cheăng tơrŭm tung tơdroăng ki pêi pro kơtăng mâu pơkâ pêt ƀă chêh ‘mot mâu tơdroăng tung điê̆n tưh, hlối xúa pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong tro pơkâ ƀă pêi châ tiô tơdroăng pơkâ thế. Ngin hiăng tơrŭm tung tơdroăng lăm ngăn, séa ngăn xuân môi tiah tơdroăng ki hnê hriâm ƀă tơdjêp ƀă khu mơdró kâ vâ mơdêk ki dâi lĕm dêi tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ƀă rak vế tơniăn mah kơxô̆, po rơdâ kơchơ tê mơdró ƀă tê ngi kong têa ê”.

Rơtế ƀă tŏng gum kih thuât, kơvâ pêi chiâk deăng Dak Lak dế mơdêk kơxô̆ ki chêh 'măn tung kơmăi, chêh 'măn mâu tơdroăng 'na mah kơxô̆ kơpong pêt ƀă tíu ki tâ tung kơthung, rế hía rế tơdjêp ƀă tơdroăng ki vâ 'nâi xiâm kối dêi kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng. Troăng hơlâ kố tơtro ƀă hiâm mơno Pơkâ 57 dêi Khu xiâm kal kí. Tung mê, kơxô̆ châ ngăn cho ki xiâm vâ mơdêk ki tơƀrê pơkuâ, tơkŭm pêi cheăng ƀă mơdêk ivá tơxup tơbriât mâu pơkâ kơchơ mơdró. Pôa Bùi Hồng Quý, Kăn pơkuâ Khu ngăn chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi kong pơlê Dak Lak, ăm 'nâi:

“Khu xuân dế tơkŭm cho mơhnhôk kuăn pơlê ƀă tơbleăng mâu troăng hơlâ vâ pin tơniăn ki dâi lĕm dêi kế tơmeăm ƀă túa ki mê cho mơnhên nhên ki mah kơxô̆ kơpong pêt, pơkâ inâi mâu loăng plâi ki xiâm vâ mơjiâng ki tơ'lêi hlâu a mâu tíu pêi cheăng hbrâ vâ pin mot tung tơdroăng tê ngi kong têa ê kơchơ mơdró dêi lâp plâi tơnêi."

Ing tơdroăng dêi tơrêm khu pêi cheăng tơrŭm, tơdroăng kơxô̆ kơpong pêt dế po troăng tơmiât pêi nếo tung pơkuâ pêi chiâk deăng a Dak Lak. Laga, ăm mah nếo bu cho rôh apoăng; ki kal tâ cho rak ki dâi lĕm, chêh 'măn mâu tơdroăng đi đo ƀă tơdjêp pêi pêt ƀă tơdroăng kal vâ dêi kơchơ. Drêng kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu pêi cheăng tơrŭm, khu mơdró kâ ƀă kơ koan pơkuâ rơtế veăng, tơdroăng chêh 'măn tung kơmăi kô ôh tá xê to kum mơnhên xiâm kối mê ối veăng kum mơjiâng inâi, mơdêk ki kơnía ƀă ivá tơxup tơbriât dêi tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng.

Tung pơla kong pơlê Dak Lak dế mơdêk rơdêi tê tơmeăm ki pêi lo ing chiâk deăng ngi kong têa ê, tơdroăng ki hbru mah kơxô̆ kơpong pêt ƀă tíu ki kơxuô tâ tung tơdrong, kơthung cho hnoăng cheăng kal khât. Tiah mê mâu mah kơxô̆ kố ai pơxúa môi tiah lâi ƀă tơdroăng ki tê ngi kong têa? Túa pơkâ, hlá mơ-éa chêh pro ƀă mâu tơdroăng ki pơchân xiâm ăm vâi krâ kuăn pơlê pêi chiâk, khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ cho klâi? Ngế chêh hlá tơbeăng ki chêh ‘na Tơdroăng rơtế prôk ƀă mơngế pêi chiâk hiăng ai rôh tơpui tơno ƀă pôa Tô Văn Huấn, chuyên viên dêi Khu xiâm Pêt tơmeăm ƀă Rak vế pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong tâ tá tơdroăng kố.

-Ô pôa, tung pơla Dak Lak dế mơdêk rơdêi tơdroăng ki tê mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng xiâm ngi kong têa ê, mê tơdroăng ki hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt ƀă tíu kơxuô tâ tung kơthung ai pơxúa môi tiah lâi ƀă mâu tơdroăng ki tê ngi kong têa ê, tiah lâi châ ngăn cho tơdroăng ki kal ƀă kơvâ tơmeăm?

Pôa Tô Văn Huấn: Hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt cho môi tung mâu tơdroăng ki kal, khĕn cho ki apoăng vâ pin pêi châ tiô tơdroăng rơhêng vâ dêi mâu kong têa ki roê ‘mot. Kố xuân cho rôh tơ’lêi hlâu vâ kuăn pơlê pêi chiâk xuân môi tiah mâu khu tơrŭm pin hlê plĕng ai tơdjâk troh mâu pơkâ thế dêi mâu kong têa roê ‘mot. Xua tiah mê râ pin kô ai mâu tơdroăng tơbleăng, malối cho xúa mâu túa pơkâ, mâu tơmeăm ki pin tê ngi kong têa ê vâ pêi pro châ tiô tơdroăng rơhêng vâ ‘na tơniăn krúa, ‘na tăng ‘nâi xiâm kối. Kố xuân cho péa tơdroăng ki kal tung tơdroăng ki pin rơhêng vâ pêi châ tiô kơchơ tê mơdró ngi kong têa ê vâ.

-Tiah mê vâ châ hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt lơ mah kơxô̆ tíu kơxuô tâ tung kơthung vâ tê ngi kong têa ê, kuăn pơlê, khu pêi cheăng tơrŭm ƀă khu mơdró kâ kal hbrâ rơnáu mâu tơdroăng klâi? Tơdroăng ki chêh inâi châ pêi pro môi tiah lâi, ô pôa?

Pôa Tô Văn Huấn: Tơdroăng ki hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt hiăng châ pro tơ’lêi hlâu kơnô ing Pơkâ 36 dêi Chin phuh. Kố cho tơdroăng ki tơ’lêi hlâu vâ kuăn pơlê chêh inâi hbru mah kơxô̆ kơpong pêt. Laga, drêng chêh inâi xúa tung tơdroăng ki vâ tê ngi kong têa ê, kuăn pơlê kal tơmâng ngăn troh mâu tơdroăng ki kal. Tung mê, ki kal má môi cho xúa túa pêt rak ngăn tơniăn tơmeăm pêi lo. Má péa, tâi tâng túa chêh inâi hbru mah kơxô̆ kơpong pêt châ tơbleăng a hlá tơbeăng điê̆n tưh, ing Cổng Dịch vụ công tơnêi têa. Kố cho tơdroăng ki kal gum pro tơdrăng tơdroăng ki hbru ăm mah kơxô̆ kơpong pêt ƀă tíu ki tí tăng xiâm kối tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng. ‘Na kih thuât, vâi krâ kuăn pơlê athế xúa túa pêt tơniăn tơmeăm khoăng, tơdrêng amê hlối chêh ‘mot tŭm hồ sơ tung pơla pêt ƀă krí. Drêng tối tơbleăng tung điê̆n tưh, tơbleăng tơdroăng kal troh kơdrum pêt athế tŭm. Pơkâ kố veăng gum pro tơ’lêi hlâu ‘na hlá mơ-éa chêh pro, hâi khế hbru ăm mah kơxô̆ iâ gá rĕng tâ.

-Klêi kơ'nâi châ hbru ăm mah kơxô̆, tơdroăng ki rak vế mah ai pơxúa môi tiah lâi? Ngế ki pêi pêt kal thế pêi pro tiô mâu tơdroăng ki klâi vâ mah kơxô̆ châ rak vế tơniăn, ô pôa?

Pôa Tô Văn Huấn: Drêng hiăng châ hbru ăm mah kơxô̆, ki kal cho thế rak vế mah kơxô̆ tơniăn. Rêm hơnăm, mơngế ki pêi pêt thế rak vế pêi pro tro tơdroăng ki hiăng chêh tối ƀă châ kơ koan ki ai tơdjâk mơnhên.

Vâi krâ nhŏng o thế tơtrŏng, tâng mơjiâng xêh túa pơkâ pêt la tá hâi rak tơniăn tơdroăng ki rơkê plĕng mê kô ôh tá tơxâng tơdroăng ki ăm mah kơxô̆. Xua mê, kuăn pơlê thế tơpui ƀă kơ koan ki ai tơdjâk troh, malối cho kơ koan ki ngăn ‘na kơvâ chiâk deăng dêi cheăm, vâ châ tối tơbleăng ƀă hnê mơhno kih thuât hdrối vâ pêi pro.

Pakĭng mê, tung pơla pêi pêt, ƀă tơrêm hdrê loăng pêt, tơdroăng ki xúa trếo pơkeăng, malối cho pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong, thế pêi pro tro tiô pơkâ. Rêm hơnăm, vâi krâ nhŏng o thế rak vế hlá mơ-éa ki tơdjâk troh tơdroăng pêi pêt, krí xo ƀă malối cho chêh tối dêi tơmeăm pêi lo. Tơmeăm pêi lo ki khât gá thế tơtro ƀă tơmeăm ki hiăng chêh tối hdrối ƀă tơmeăm ki tê ăm khu mơdró kâ lơ khu mơdró kâ ki tê ngi kong têa ê.

-Hôm mơnê kơ pôa 'na mâu tơdroăng ki nếo tối mê âi!

Vâ hmâng ngăn ƀai 12 pó ngăn akố

https://vov4.vov.vn/xodang/pei-chiak-nha-nong/kodroh-koxo-lian-ba-monhong-pet-tonian-loang-kophe-532930.vov4