A cheăm Ia Ly, kong pơlê Gia Lai, ngoh Phan Xuân Dương cho kuăn pơlê pêi chiâk deăng rơkê kơhnâ. Ngoh tối ăm ngin 'nâi, ƀă tơdroăng pêi pêt kơphế, phon rơvât, pơkeăng xôh kơdê oâ hdrong ƀă têa tôh cho mâu kơxô̆ liăn 'no hên ƀă kô kơdĭng tơniăn, tâng xúa 3 tro: tro túa tơmeăm, tro hâi khế, tro tơdroăng kal vâ dêi loăng plâi; pakĭng mê, kô chiâng xúa tơmeăm ki ai hlâu vâ teăng ăm phon rơvât, tơmeăm ki kal athế rôe.

Tiô troăng hơlâ kố, rơpŏng ngoh Dương pơhlêh mâu xiâm priât ki ôh tá dâi tung mâu kơdrum, tơmeăm ki pro phon cho ing kông, hnông, hlá, nhâ vâ mơ-ŭm ƀă trếo vi sinh, mơjiâng chiâng phon hưh cơ rak ngăn kơdrum kơphế. Pơhlêh tơdroăng ki kơnôm to a mâu tơmeăm ki rôe a kơchơ, ngoh xúa tơmeăm ki pêi lo ing chiâk deăng vâ mơjiâng tơ'nôm trếo kơhiâm ăm tơnêi, veăng gum kơdroh kơxô̆ liăn 'no hrê. Ki hlo tơƀrê hlo ahdrối má môi cho kơxô̆ liăn 'no ăm phon rơvât, têa châu, on tơhrik, pơkeăng ki rak ngăn loăng pêt hiăng kơdroh hên.

"Hdrối nah á xôh phon tơvât ƀă têa châ môi kơthung tơnô, môi kơthung tơnô tiah mê kơnâ 200.000 liăn. Mê nôkố á pro phon ing kông hnông hlá nhâ mê á bu tâi dâng 60.000 liăn tê. Hlo tơƀrê khât, gá krúa ăm ivá kuăn mơngế, tơniăn ăm hyôh kong prâi, tơnêi tơníu”.

Ƀă ngế ki pêi chiâk - pôa Nguyễn Trung Đoàn a cheăm Kon Gang, kong pơlê Gia Lai, tơnêi kal ai trếo hưh cơ, kal ai mâu kuăn kiâ, oâ hdrong ki ai pơxúa. Tơnêi ôh tá hơpok lĕm tâng rơvât phon hoă hok hên. Hơ'lêh túa pêi cheăng ing rak ngăn loăng chiâng rak ngăn tơnêi kal tro tiô hâi khế, la drêng hlê plĕng nhên hnoăng dêi tơnêi ƀă kơdrum loăng, mơngế pêt kơphế kô hbrâ rơnáu hên tơdroăng cheăng tâ tung kơdroh mơ’no hrê kơxô̆ liăn ki ôh tá kal:

“Hdrối nah á xúa phon hoă hok hên, la mâu hơnăm achê pơla kố krê to ƀă pơkeăng kơdê ôa rơbông hngêi á ôh tá xúa, nôkố rơpŏng á hiăng pơhlêh xúa phon hưh cơ hên tâ".

Vâ kloăng kơphế dâi lĕm, kal tơdâng tơ'mô, tơdâng, rơkê sap ing hâi apoăng pêi pêt, rak ngăn, krí xo troh uâ pơliê. Ing mâu khu ki pêt túa pêi tiô troăng krá tơniăn ton dế rế hía rế châ khu pêi cheăng tơrŭm pêi chiâk deăng a kong pơlê tơrŭm cheăng. Rơtế amê, mâu khu pêi cheăng tơrŭm tơtrŏng tơdjêp troh tơdroăng ki uâ pơliê, mơdêk ki dâi lĕm dêi kloăng kơphế. Pôa Phạm Văn Kha, Kăn hnê ngăn Hô̆i đong kuan trĭ Khu pêi cheăng tơrŭm Nông nghiệp Tam Điệp Xanh, cheăm Kon Gang, kong pơlê Gia Lai ăm ‘nâi:

“Mâu nhŏng tung khu pêi cheăng tơrŭm môi hơnăm cho pŭn xôh lăm hriâm ƀă hnê kuăn pơlê nhŏng o tung khu pêi cheăng tơrŭm mơnhông pêt kơphế tiô troăng krá tơniăn athế rak ngăn tơnêi. Ƀă rak ngăn hdrê loăng pêt vâ pro ti lâi ôh tá xúa mâu pơkeăng hoă hok ki mơdât bu xúa to phon vi sinh mê nếo pêi rak ngăn tơnêi pro ti lâi thế ai oâ hdrong ki pơxúa la athế tơniăn vâ ăm loăng pêt ƀă tơnêi hơpok lĕm”.

Drêng tơnêi châ rak ngăn tro tơdroăng, loăng kơphế ai ivá xông kân lĕm dâi tâ, kuăn pơlê pêi chiâk deăng ai tơ'nôm liăn ngân ki tơkâ, kơdroh kơxô̆ liăn 'no hrê rôe mâu phon, pơkeăng, mơdêk ki dâi lĕm dêi plâi ƀă pêi pro tro tâ mâu tơdroăng pơkâ ki rế hía rế hên dêi kơchơ mơdró kal vâ rôe. Kố xuân cho troăng prôk vâ kơvâ kơphế Gia Lai mơnhông mơdêk trâu hơngế, mơdêk ki kơnâ.

Ô vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ! Kơdroh kơxô̆ liăn mơ’no la ôh tá kơdroh ki dâi lĕm mê cho ki xiâm kum mơngế pêt kơphế châ tơniăn tung pơla yă tê chu rơpâ ƀă kong prâi pơhlêh. Tiah mê, ki lâi cho tơdroăng ki kal vâi krâ nhŏng o kô chiâng ‘mâi hơ'lêh túa pêi? Tơdroăng tôh têa kơdĭng lơ tơdroăng rak ki tơdâng tơ'mô 'na phon rơvât kô pro pơxúa tơƀrê môi tiah lâi? Tơdrêng kố, pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ rơtế tơmâng tơdroăng tơpui tơno pơla ngế chêh hlá tơbeăng ƀă pôa Võ Văn Kế, Kăn ƀô̆ kih thuât Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê Gia Lai vâ tí tăng 'nâi mâu troăng hơlâ kih thuât ki tơƀrê, ai pơxúa má môi!

-Tung pêi pêt kơphế a Gia Lai nôkố mê mâu kơxô̆ liăn ki lâi kuăn pơlê chiâng vâ 'mâi rơnêu kơdroh la xuân ối rak tơniăn ki dâi lĕm dêi kơdrum loăng, ô pôa?

Pôa Võ Văn Kế: Tung pêi pêt kơphế, tơdroăng 'no liăn rôe phon rơvât, tơmeăm khoăng ki ê mê nôkố, drêng ai tơdroăng ki hơ'lêh dêi hyôh kong prâi, kô tâk hên 'na kơxô̆ liăn rôe têa châu, on tơhrik tôh têa. Kuăn pơlê hmâ pêi tiô khôi hmâ hdrối mê hía nah, tơkéa vâ tối kơxô̆ têa tôh vâi tôh lối hên, mơ'nhiê têa hên ó. Tung pơla hyôh kong prâi rế hiá rế tô mơdrăng ó tiah kố mê rơnó tô ton sap ing khế 3 troh khế 5 kong tô mơdrăng khăng khoăng ó, yă on tơhrik to kơnâ, mơhá ăm khu ki veăng pêi to kơnâ, ing mê chiâng tơdjâk troh pêi lo liăn, riân ngăn kơxô̆ liăn pêi lo klêi chêl tâi tâng mâu hnoăng cheăng, rôe ki kố ki mê ga hên ó. Ngin mơjiâng mâu túa cheăng ki vâ kum ăm vâi krâ – nhŏng o kơdroh kơxô̆ liăn rôe phon rơvât kố, kơxô̆ liăn 'na têa tôh kố. Khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng hiăng tơbleăng hên túa pơkâ vâ kơdroh kơxô̆ liăn yă rôe têa châu, on tơhrik tôh têa, kơxô̆ rôh ki lăm tôh, tôh têa hên lơ iâ. Pơtih sap ing nah kuăn pơlê hmâ tôh dâng 400 troh 450 lit ăm 1 xiâm loăng kơphế mê nôkố ngin 'mâi hơ'lêh ing kơmăi tôh ki rơkê kơdĭng, hnê ăm vâi bu tôh dâng ing 200 troh 250 lit. Kô chiâng kơtăn hâi ki vâ tôh, ki ton pơla péa rôh tôh kô chiâng pro mơdon iâ la xuân ối châ rak tơniăn, xiâm loăng xuân chiâng xông kân ƀă xông rơdêi lĕm.

-Ô pôa, ƀă tơdroăng xúa phon rơvât mê vâi krâ nhŏng o kal xúa mâu túa kih thuât ki lâi vâ kơdĭng liăn, pôi tá mơ’nhê tơmeăm, la xuân ai tŭm trếo kơhiâm ăm loăng kơphế?

Pôa Võ Văn Kế: Ƀă phon rơvât, ngin hnê tối ăm vâi krâ nhŏng o má môi cho rơvât phon tiô tơdroăng kal vâ ‘na trếo kơhiâm dêi loăng pêt tiô rêm hneăng, kô chiâng 'mâi hơ'lêh kơxô̆ rơvât rêm hneăng pơrá phá dêi pó. Má péa nếo, hnê tối xúa mâu phon hưh cơ vâ pro ăm tơnêi hơpok lĕm ƀă rak ăm tơnêi dâi lĕm, rak ăm tơnêi ai têa tung rơnó tô mơdrăng, tung pơla hyôh kong prâi hơ'lêh tiah dế nôkố. Kum ăm mâu kuăn oâ, nhâ ki ai pơxúa pơtối chiâng, xuân ối rak tơniăn ăm loăng pêt. Ki ê nếo, tơmâng ngăn 'na ki dâi lĕm dêi kloăng plâi, la ngiâ kô tơdjâk troh tí tăng 'nâi xiâm rêi dêi kloăng plâi vâ rak tơniăn ăm mơngế ki rôe xúa. Ngin xuân dế pêi mâu tơdroăng, tơdrêng mê, mâu tơdroăng klêi kơ'nâi riân kơxô̆ liăn 'no pêi pêt, rak ngăn, krí xo mê kơxô̆ liăn ki pơxúa ăm tơná kuăn pơlê tâng vâ pơchông ƀă tiah hmâ hdrối mê hía nah châ sap ing 30 - 40%, mê cho tơdroăng ki chiâng vâ pêi pro ƀă kơdroh kơxô̆ liăn ‘no hrê rôe kế tơmeăm tung pêi pêt mơjiâng.

-Ô pôa, tiah mê tung tơdroăng tôh têa ai mâu troăng hơlâ ki lâi kum kuăn pơlê tôh chiâng kơdĭng têa, on tơhrik ƀă têa châu xuân môi tiah hnoăng pêi cheăng, malối tung rơnó tô mơdrăng la xuân ối châ tơniăn ăm loăng kơphế chiâng dâi lĕm?

Pôa Võ Văn Kế: Ƀă têa ki vâ xúa tung rơnó tô mơdrăng mê nôkố xuân cho tơdroăng ki ối trâm pá puât. Mâu kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng ki ‘nâ vâi hbrâ rơnáu xêh 'nâi kơdĭng têa vâ tôh, la ngin xuân ối hnê tối 'na túa ki tôh kơdĭng, xúa kơmăi tôh têa ple plek lơ tôh kơdĭng ƀă ƀéc, ôh tá xê tôh ăm têa hiu hên môi tiah hdrối nah xếo. Ngin mơjiâng túa ki ai mâu nhâ, hlá pê ki vâ rak têa ăm xiâm loăng, ví tơdroăng ki rĕng xĭng, mơ'nhê têa tôh tung rơnó mơdrăng ƀă ví tơnêi kró, tơhnah tơhnâp tung rơnó mêi. Ki nhên tơdroăng mê ngin hiăng pêi pro hên túa ki mơnúa, châ hlo ai pơxúa troh hâi kố. Ƀă môi tơdroăng nếo, mâu nhâ, hlá pê pro pin tôh têa ăm kơdrum kơtăn chía ton hâi. Pơtih ôh tá ai nhâ loăng ki hdrê hdrêng, hlá pê, tơnêi khăng lĭng tâi tâng mê tung rơnó mơdrăng kân, roh tôh athế kơtăn dêi rơpó dâng 20 hâi athế tôh môi hdroh, la drêng ngin hiăng mơnúa pro ai mâu nhâ hdrê hdrêng, hlá pê, mê roh tôh kô chiâng ton tâ, kơtăn dêi pó ing 35 - 40 hâi pơla péa rôh tôh têa. Mê cho môi troăng hơlâ ki vâ kơdroh tôh têa ƀă kơdĭng têa kum ăm kuăn pơlê pêi chiâk deăng 'na kơxô̆ rôh tôh ƀă loăng plâi xuân ối xông kân, dâi lĕm tiah hmâ tung pơla rơnó mơdrăng.

-Ô pôa, mơngế ki pêt loăng kơphế kal ai tơdroăng ki rơhêng vâ châ hnê tối 'na kih thuât, châ hlê plĕng mâu túa pơkâ mơhnhôk pêi chiâk deăng lơ veăng pêi châ xúa ing mâu tơdroăng tŏng kum mê kô chiâng tơpui tơno tiô túa ki lâi?

Pôa Võ Văn Kế: Drêng 'mot tơkŭm khu râ kăn pơkuâ ối péa râ mê nôkố mâu cheăm pơrá ai Tôh hnê mơhnhôk ‘na pêi chiâk pêi deăng pơlê pơla. Ƀă Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê rêm hơnăm ngin ai tơbleăng ƀă pêi hên túa pơkâ tơdjâ pêi pro mơnúa a mâu cheăm, bêng tơrŭm tá ing Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê tơrŭm ƀă Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng pơlê pơla ƀă Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng dêi cheăm - bêng, mê cho tơdjêp khu tơrŭm dêi ngin pêi cheăng tơniăn tro khât, kuăn pơlê ki pêi chiâk deăng xuân phiu ro khât. Rêm hơnăm ngin tơkŭm po lối hrĭng lâm 'na hnê kih thuât ƀă tá mâu lâm po a cheăm - bêng tiô tơdroăng ki kuăn pơlê kal vâ, tíu xiâm ngin xuân lăm troh a pơlê vâ hnê mâu kih thuât ăm vâi, drêng kuăn pơlê kal vâ ƀă a cheăm bêng kal vâ.

-Hôm mơnê kơ pôa!

Vâ hmâng ƀai 11 pó po ngăn akố

https://vov4.vov.vn/xodang/pei-chiak-nha-nong/pet-kophe-kra-tonian-ton-532339.vov4