Ƀĕng, ƀeăn, rơkê tung hếo loăng plâi sầu riêng a môi kơdrum hngêi a cheăm Nha Bích, pơlê kong kơdrâm Đồng Nai ahdrối nah, nôkố cho pơlê kong krâm Chơn Thành, kong pơlê Bình Phước, ngoh Võ Quốc Thành, 38 hơnăm, pơlê xiâm a Dak Lak ai tối ăm ngin ‘nâi, kố cho tơdroăng cheăng ki pêi lo liăn ngân dêi ngoh tung rơnó krí plâi sầu riêng. Ngoh hmâ râng kâ chăng tơgôu chôa ‘lâng a kơtôu plâi sầu riêng, hmâng ngăn nhên ki chuât tung dế dêi plâi mê vâ mơnhên tối plâi hiăng krâ lơ tá hâi, ai châ hên lơ iâ, hiăng tum lơ ối drêh, vâ ing mê, tối pơtâng ăm tơná kăn kơdrum loăng plâi mê pôe krí dêi plâi. Méluâ ti mê, túa cheăng ki kố ôh tá xê bố bố xuân chiâng pêi pro.

Ngoh Thành ai tối tiah kố, hơnăm ki pơxiâm pêi tơdroăng cheăng ki kố nah, tơdroăng ki pôe krí xo plâi tâng lơ tro pôe plâi kơbâng, plâi ki tá hâi teăm tum xuân hmâ trâm há. Rêm xoh tro xôi tiah mê, ngế ki mê athế ‘no dêi liăn krê tơná vâ chêl ăm ki tơná kăn kơdrum plâi lơ kăn ki rôe xo tâi tâng plâi tung kơdrum mê. Tơkâ luâ hên xoh tơdroăng ki tro pêi pro xôi, ngoh hiăng pơtâp, mơhriâm krâu kơhnâ khât ƀă tơkŭm hên tơdroăng vâ vêh mơnhên ki chuât dêi plâi. Ngoh Võ Quốc Thành ai tối tiah kố:

“Pin athế hlê plĕng dêi xêh klêi kơnâi tro xôi. Trâm mâu kăn kơdrum deăng plâi mê, malối, kơdrum ki krí hiăng vâ chê tâi, bu ối iâ mâu xiâm loăng ki ai plâi iâ êt, mê ngế ki hmâ lăm tơgôu hmâng a kơtôu plâi athế pêi chôa ‘lâng vâ tơgôu tơmâng ki chuât mê i nhên, tơmâng ăm i tơleăng khât ki chuât tung dế plâi mê. Ai tiah mê, nếo tro tiô tơdroăng ki tro păng ‘nâng, athế ví má môi tơdroăng ki tro krí, pôe plâi tá hâi teăm tum”.

Ôh tá xê to vâ tí tăng ‘nâi nhên idrâp chuât drêng tơgôu a kơtôu plâi ga chuât prông, prŏng lơ ôh tá chuât lơ chuât tơleăng, ngế ki mê ối athế hlê plĕng nhên tơrêm hdrê plâi sầu riêng ƀă ki krê dêi plâi dêi rêm pơlê cheăm. Rêm hdrê plâi sầu riêng ga xông kân, ai plâi, khế hơnăm pơrá phá dêi pó vâ mơnhên tơdroăng ki hiăng tum khât lơ ôh dêi plâi. Ngoh Bùi Duy Hạnh, 40 hơnăm, pơlê xiâm Nghệ An, cho ngế ki hiăng ai lối 10 hơnăm tung cheăng krí plâi sầu riêng, ƀă hiăng lăm prôk hên lâp lu troh a mâu pơlê cheăm, ai tối tiah kố:

“Tiô tơdroăng tiah hmâ, ing pơxiâm kơ’muăn plâi troh a plâi tum mê ah ai 90 hâi ƀă plâi sầu riêng Ri6 ƀă 120 hâi ƀă plâi sầu riêng Siam. Hiăng troh hâi ki mê plâi hiăng krâ, ngin nếo mot ngăn tung kơdrum vâ mơnúa ngăn plâi. Drêng ‘nâi tung dế plâi hiăng krâ, hiăng tum mê ngin kô pôe xo. Ƀă mâu ngế ki rơkê plĕng tơdroăng cheăng, tơdroăng ki mơnhên mê ối tơ’lêi hlâu tâ kơnôm ing tơdroăng ki hmâ dêi hnoăng cheăng, bu ngăn iâ xo hiăng ‘nâi plâi sầu riêng hiăng krâ lơ tá hâi krâ”.

Cheăng tơgôu hmâng kơtôu plâi sầu riêng cho hnoăng cheăng ki krê phá xêh, ôh tá xê ai lâm hnê lơ tơdroăng ki pơkâ thế, hnê tối ahdrối ga ti lâi ti lâ. Rêm túa cheăng mê pơrá châ hnê tối ing tơdroăng ki ai păng ‘nâng. Ki tơ’lêi hlâu rơkê tung tơdroăng cheăng mê, ga ối kơnôm ing tơdroăng ki rơkê krê xêh ƀă ki ƀĕng ƀeăn dêi tuăn hmâng; ai mơngế bu kal 3 khế lăm séa ngăn hiăng chiâng “hmâ rơkê tung tơgôu hmâng plâi”, la xuân ai mâu ‘nâ ton ing 2 troh 3 hơnăm nếo rơkê, nếo khên râng chăng. Ngoh Huỳnh Văn Khanh, 36 hơnăm, pơlê a Vĩnh Long, hơniâp ro rối:

“Bú kal nhŏng o ai tuăn i hiâm ki kơdo mơ-eăm, mâu ngế ki hiăng hmâ pêi pro ahdrối kô vâ hnê ăm mâu vâi kơ’nâi, ing tơdroăng ki ngăn kơtôu plâi, tơdroăng ki preăng lơ tĕng dêi ilá kơtôu plâi ta troh a tơxui plâi. Ai mâu ‘nâ ki cheăng râ pê plâi klêh a’nâi hmâ tiô á pêi pro to lâi rơnó mê kô ‘nâi pôe krí. Mé luâ ti mê, tơdroăng cheăng ki kố, ga kal ai hên ngế ki rơkê khât, pơkal athế ai tơdroăng ki kâi chân ƀă hlê plĕng nhên khât vâ pêi pro dêi hnoăng cheăng ki kố”.

Tung môi roh krí plâi mê, tơdroăng ki tơrŭm cheăng mê athế nhên, to hơto-mê cho ai ngế ki hmâ pôe hmâ hếo a tơkâng loăng a’ngêi, ƀă ngế ki râ pê plâi klêh a’nâi xuân cho tơdroăng ki pêi pro tro khâp dêi pó, rơkê khât. Mơngế ki pôe plâi hếo a ‘ngêi, tung pơla mê, ngế ki ối a kơdâm a’nâi mê athế xúa kơxâk ki vâ pê ăm plâi klêh tro tung kơxâk, ngăn tiô kơ tơkâng loăng a ‘ngêi lơ a ‘nâi, ing mê vâ kơ tơniăn ăm tơdroăng ki plâi kô klêh tro tung kơxâk ƀă rak ăm ilá kơtôu plâi sầu riêng ôh tá tro kơ’mêp kơ’mâp.

Tơdroăng pêi lo liăn dêi mơngế cheăng tơgôu hmâng kơtôu plâi mê ga tiô kơ rêm khu ngế. Môi ngế ki hmâ tơgôu, pôe krí plâi rơkê mê kô pêi lo ing 50 troh 60 rơtuh liăn rêm khế. Tung pơla mê, khu ki veăng râ chuôp xo plâi klêh a’nâi mê, vâi hmâ pê ƀă kơxak kô châ dâng 15 rơtuh liăn 1 khế.

Méluâ châ liăn troh a rơtuh rêm hâi, hnoăng cheăng ki mê ga hngăm, xua ga pro tôu tuăn ó khât ăm mơngế ki cheăng. Tiô mâu ngế ki tí tăng hmâ rôe plâi tung kơdrum deăng tối, kơlo ki tro xôi ing tơdroăng pôe krí plâi kố, bu ăm phep khu ki pêi tơdroăng cheăng mê xôi iâ, dâng 2% (tơkéa vâ tối dâng 20kilô plâi kơbâng tâng vâ riân tung rêm tâ̆n plâi sầu riêng). Tâng luâ tâ kơlo ki mê, ngế ki pôe krí plâi mê athế no dêi liăn krê tơná chêl ăm tâi tâng kơxô̆ plâi ki tro pôe ối kơbâng, yă chêl mê riân tiô yă a hngêi kơchơ. Mê cho kơxô̆ ki kô chiâng troh a chât rơtuh liăn tâng tro pro xôi tơdroăng ki tơgôu hmâng kơtôu plâi ôh tá tro tơdroăng. Xua ti mê, pá rŏng kơxô̆ liăn ki châ hên mê, cho tuăn i hiâm tơkŭm tơmiât, tơchĕng, tơkŭm pêi pro krâu rơhí rơhó khât, pôu râng hngăm dêi hnoăng cheăng pêi ing tơrêm roh pôe krí plâi.

Rơnó pôe krí plâi sầu riêng ki ahdrối tâ cho a kơpong pêa mâ hâi Lu pá Hdroh, pơtối mê, troh a kơpong peăng mâ hâi Lo pá Hdroh, ki mơ’nui rơnó cho a Tây Nguyên. Ƀă tơnêi deăng ki kân rơdâ tung lâp tơnêi têa ƀă hâi khế ki krí xo plâi mê ôh tá tơdrêng môi xoh, mê mâu ngế ki tơgôu hmâng kơtôu plâi sầu riêng pơrá ai tơdroăng cheăng pêi plâ hơnăm.