Di tơnkah ngai deh Củ tịc Hồ Chí Minh 19/5, làng bol ală jơi bơtiàn Tây Nguyên sơlơ cih kah rlau tai jơnau Wa Hồ dê bơto, pơn jat tai bơtơl tai mpồl tam klăc dờng gùt jơi bơtiàn, bơnàng jă kơnhăp kơ̆ nàng ù tiah brê bơnơm dờng ơning ơnàng in bơtàu tơnguh kơnhăp jŏ.

Tàm tiah brê bơnơm dờng ơning ơnàng đah mat tơngai Lik Trường Sơn, ƀòn Đak Asel, sàh Sơn Lang, càr Gia Lai neh là pôs đồng kăc màng jơh nùs dòn song bơh làng bol kòn cau Bahar dê tàm ală nam tam lơh. Tàm hìu rông bơh ƀòn dê tŭ do, rùp Wa Hồ geh yồng tềng tiah dờng màng ngan rlau jơh. Kềng đah đơm là sră pơyoa Wa Hồ dê pơyoa Pơrjum dờng ală jơi bơtiàn dồ ết nă cau tiah đah Jum dà lơgar nam 1946. At sră pơyoa tàm tê, kra ƀòn Đinh Hmunh đơs wơl jơnau Wa Hồ dê bơto ai rơnàng kơnòm să tàm ƀòn in: “Kòn cau Yoan halà Thổ, Mường halà Mán, Jrai halà Rơđê, Sơdàng halà Bahnar mờ ală jơi bơtiàn dồ ết nă cau ndai, ndrờm là oh kòn kòn sau Việt Nam, ndrờm là oh mi pròc mhàm bal lơm; “Dà dờng digơlan soăt, bơnơm digơlan siar, mơya nùs nhơm tam klăc bơh bol he dê ờ tŭ lơi tơrmù ƀà ờ”.

Kra ƀòn ồng Đinh Hmunh pà gĭt, cih kah jơnau bơto Wa Hồ dê, nùs nhơm tam klăc dờng tus tŭ do kung gam geh làng bol Đak Asel sền gàr bơh broă bơto bơtê oh kòn kòn sau bơsram sră, lơh broă mờ sền gàr niam ƀòn lơgar. “Làng bol kờñ uă ngan Wa Hồ. Añ bơto oh kòn kòn sau in pal bơsram sră niam, gĭt iăt mờ lơh jat jơnau Wa Hồ dê bơto”.

Rê đah tiah đah Jum Tây Nguyên, tàm ƀòn Pa, sàh Cư Prao, càr Dăk Lăk, làng bol kòn cau Rơđê ală ngai do sùm ngoh rơngăc kah wơl Wa Hồ. Tàm ală nam tam lơh, bơta pin dờn tàm Đảng, tàm Wa Hồ neh dong làng bol tiah do tam klăc bal sền gàr ƀòn lơgar. Ồng Y Tuân Ksơr, Ƀí thư Ci ƀộ ƀòn Pa pà gĭt, tơnơ̆ ngai tơngklàs, nùs nhơm hơ̆ pơn jat tai geh sền gàr nàng bal mờ gơ̆p bơtàu tơnguh lơh sa, sền gròi ai oh kòn kòn sau in bơsram sră. “Làng bol kah ưn ngài Wa Hồ, tơngkah bal pal tam klăc bal, sền gròi lơh broă sa, lơh jat niam gùng dà broă lơh bơh Đảng, adat boh lam bơh Dà lơgar dê. Kơnờm bơta sền gròi bơh Đảng, Dà lơgar, ƀòn lơgar neh geh gùng che ồs đèng, gùng lòt, hìu bơsram, hìu sơnơm, rài kis làng bol ngai sơlơ tam gơl niam”.

Tàm tiah lồi đah Jum Tây Nguyên, làng bol kòn cau M’Nông ơm tàm sàh Lơngăp lơngai tiah Quảng Trực, càr Lâm Đồng kung lời ai Wa Hồ in nùs nhơm jrô ơnàng uă ngan. Kra ƀòn ồng Điểu Đi, ơm tàm bon Bu Păng 2, sàh Quảng Trực pà gĭt, tàm ală nam tam lơh cui rơcai, làng bol ală jơi bơtiàn tàm tiah do kung gam tam klăc bal dùl nùs, ròng mpồn kwang bàng, sền gàr kăc màng. Tŭ do, tàm ală tam gơl bơh tiah pôs đồng kăc màng nam lài, nùs nhơm dùl nùs mờ Wa Hồ kung gam geh làng bol sền gàr, mblàng yal wơl ai oh kòn kòn sau tơnơ̆ do in. “Jat Đảng, jat Wa Hồ, lài do làng bol bal mờ gơ̆p tam lơh gàr ù, gàr ƀòn. Tŭ do ring lơngai rao den tơrgùm lơh sa, bơt bơtàu ƀòn lơgar. Rài kis tŭ do tam gơl uă ngan”.

Gơwèt mờ mò Linh Nga Niê K’đăm, kòn ùr ƀák sìh Y Ngông Niê K’đăm, lài do là Củ tịc Mpồl duh broă jơi bơtiàn bơh Quôk hội dê, kah wơl bè Wa Hồ ờ gŏ di là ală bơta dờng màng lơm mờ là bơta jơh nùs bơh ală bơta dềt rơhền ngan rlau jơh. Tàm tơngai bơsram tàm Hìu bơsram Kwang bàng jơi bơtiàn tiah kơh bơnơm Dà lơgar tàm tiah đah Tô Dà lơgar, mò uă dơ̆ geh tìp Wa Hồ. Mò kah sùm rùp hin Wa Hồ tus tàm tiah hìu ơm bal cau bơsram dê còp kơnòm bơsram jơi bơtiàn dồ ết nă cau, nting tơnkah ùr pơgru sền gàr pì bềl ai ală sau in nàng ờ gơtìp kiăt, toh kiăt; lòt tus tàm hìu bềp tơngkah ală ùr trŭ gơm phan sa in ƀañ lời piang tơr ồ uă rơngòt ală sau ờ tơl piang sào. “Wa Hồ lùp ală sau sa hờm sơl, tàp pràn să jan sơl. Wa Hồ nting tơngkah pal sa hờm nàng bơsram jak, tàp pràn să jan nàng pràn să, tơnơ̆ do rê lơh kwang bàng niam ai Tây Nguyên in”.

Ngan là bơh bơta kờñ gơboh mờ bơta rềp mềr hơ̆, bồ tơngoh tam klăc dờng bơh Wa Hồ dê neh gơ gơs bơnàng jă nùs nhơm kơnhăp jŏ, tam klăc ală jơi bơtiàn Tây Nguyên, gơ gơs bơta pràn nàng Tây Nguyên in sơr lèt gan kal ke tơnơ̆ ngai dà lơgar tơrgùm dùl.

Jat ồng Ksor Phước, lài do là Ƀộ trưởng, Cau kong kơnòl Anih duh broă Jơi bơtiàn bơh Cíñ phủ dê, tơnơ̆ nam 1975, uă ƀòn lơgar Tây Nguyên làm lơh broă sa ntrờn làm bă tiah, rài kis kal ke. Mơya kơnòm nùs nhơm tam klăc bal, bal mờ ală gùng dà broă lơh, broă dong kờl bơh Đảng mờ Dà lơgar dê, muh mat Tây Nguyên neh tam gơl pràn kơl dang. “Làng bol kòn cau Jrai, Bahnar, bơh dùl mpồl bơtiàn bơrngơl gơla uă ngan neh lơh geh bơh 8 tus 10 tấn kòi dùl lồ, dờng màng ngan. Làng bol jơi bơtiàn dồ ết nă cau he hơ̆, bàr pe hìu bơnhă neh geh rơndeh ôtô is. Cồng nha lơh geh bơh Đảng mờ Dà lơgar dê là do”.

Tàm ală dơ̆ lòt còp mờ lơh broă tàm Tây Nguyên, Tổng Ƀí thư, Củ tịc lơgar ồng Tô Lâm đơs sùm jơnau sồr ai làng bol lơh anih tờm, sền gròi rài kis làng bol ală jơi bơtiàn, lơh jat niam bơta kwơ niam chài nàng lơh geh bơta gơn kơnờm bơtàu tơnguh mờ lơh kơ̆ kơl jăp mpồl tam klăc dờng gùt làng bol dê. “Tơl jơnau kờñ gơguh tai, tơl rơndăp broă lơh bơcri priă lơh pal geh sền sơwì mờ khà tamgơl niam rài kis phan bơna mờ nùs nhơm, bơta lơngăp lơngai bơh làng bol dê, ngan là làng bol ală jơi bơtiàn dồ ết nă cau, tiah sar lơgar ngài. Bơtàu tơnguh lơh sa pơgồp bal mờ sền gàr tiah ơm kis, gàr brê, gàr dà, gàr ù tiah kis gơs jŏ jòng bơh mpồl bơtiàn dê. Bal mờ hơ̆, pal sền dờng màng sền, ngui niam niam chài Tây Nguyên mờ niam chài dà lềng là phan bơna kwơ màng ngan rlau jơh, là bơta pràn tàm dơlam is bơh bơtàu tơnguh, tă pơgồp ngan ngồn tàm bơtàu tơnguh lơh sa- mpồl bơtiàn mờ lơh kơl jăp mpồl tam klăc dờng gùt làng bol”.

Nhai 5 rê tàm tiah brê bơnơm dờng ơning ơnàng. Tàm ală hìu rông, tàm săp ntas cing mồng mpông dờng tàm ƀòn lơgar, jơnau Wa Hồ dê bơto bè tam klăc dờng kung gam geh ală kra ƀòn tơngkah wơl ai oh kòn kòn sau in. Mờ kung  bơh bơta tam klăc bal hơ̆, Tây Nguyên tŭ do gam tam gơl pah ngai, hờm ram rlau tai, ring lơngai rlau tai, kơ̆ wền rlau tai tàm mpồl tam klăc dờng ală jơi bơtiàn Việt Nam dê.