To lâi khế ki kố, rơpŏng nâ N.M.C hlo dêi kuăn kơdrâi cho muăn N.Q.T (8 hơnăm) a bêng Tân An, pơlê kong kơdrâm Ƀuôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak hlo muăn kân xŏn tâ hơnăm, tôu xuân kân tâ há. Tôu tuăn hlo mâu tơdroăng ki mơhno ăm hlo rĕng kêi chiâng droh dêi muăn, nâ djâ muăn lăm khăm a Khoa Nhi Tổng hợp Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên. Ai ngế ki hmâ ai kuăn rĕng kêi, xuân hiăng tâng ƀă pơchuât hên tơdroăng ‘na ivá kố la drêng châ tối kuăn kơdrâi nâ rĕng kêi chiâng droh, nâ C xuân hlo kơdrâ. Nâ C tối tiah kố rĕng kêi drêng muăn ối tơxĭn, tá hâi hlê nhên mâu tơdroăng, ki mơnhông ‘na sinh lĭ tung châ chăn mê mâu vâi muăn kô ôh ti ‘nâi túa rak ngăn, rak vế dêi ivá ai kuăn. Rơ-iêo tâ, kô tơ’lêi tro mâu ngế ki ‘mêi ‘nêk mơ’nêa pro pơlăm pơlôi, ah chiâng ai tơdroăng ki ôh tá tơniăn sĭng khéa. Nâ N.M.C tối:

“Kuăn kơdrâi á bu nếo 8 hơnăm, ối a hngêi hlo tôu muăn kân ƀă ki xŏn xuân hlo pơhlêh há mê á djâ muăn lăm khăm. Á ai môi ngế pú ai kuăn 9 hơnăm gá rĕng kêi la ôh ti ‘nâi, troh a rôh ki muăn ai khế mê á tâ xâu. Á xuân hiăng tâng hên tối ‘na tơdroăng ki rĕng kêi la ôh tá tơmiât kuăn á tro. Á hlo vâi hdrêng dế kŭn mê rĕng kân gá hơ-ui mê lăm khăm vâ rĕng pơlât ăm muăn. Drêng tâng ƀok thái pơkeăng tối, á chía kơdroh iâ ki tô tuăn ƀă tuăn mơno chía tơniăn tâ há, á xuân tối ăm rêm ngế ki ê nhôm dêi kuăn rĕng kân mê athế djâ muăn lăm khăm vâ ‘nâi ƀă pơlât ăm muăn”.

Nâ T.T.G a tơring MDrak, kong pơlê Dak Lak xuân djâ dêi kuăn kơdrâi 8 hơnăm lăm khăm xua rĕng kân. Tiô nâ G, muăn ai tơméa rơtế ƀă ngoh kơnốu kot mâ ôh tá tŭm khế mê châ chăn tơxĭn tâ mâu vâi pú rơtế tung hơnăm. Laga, tung pơla achê kố, hlo muăn tơ-ê, pơtối tối châi a tôu mê nâ djâ muăn lăm khăm. Nâ T.T.G tối:

“Hơnăm kố muăn nếo châ 8 hơnăm. Apoăng muăn tối châ á tâ tá tôu, drêng hum á xuân ôh tá tơmâng la klêi mê môi rôh mơhŭm ăm muăn, á hlo gá tơviah, môi pâ tôu gá kân, môi pâ ôh kŭn, á mơnúa tiê ngăn mê muăn tối châi. Á êng kuăn châi hôm hiăng ton, muăn tối kuăn châi hiăng to lâi hâi kố. Mâu rơpŏng ki rêh ối tâ tá á ai kuăn kơdrâi hơnăm kố hriâm lâm 3, muăn xuân rĕng kân, xuân tối châi tá péa pâ tôu, hlo kân piê la rơpŏng ôh tá djâ muăn lăm khăm”.

Rĕng kân cho tơdroăng ki tôu tuăn khât dế nôkố. Hdrêng châ mơnhên rĕng kân drêng hlo mâu tơdroăng ăm hlo mê hdrối tâ 9 hơnăm a muăn kơnốu ƀă hdrối tâ 8 hơnăm a muăn kơdrâi. Muăn kơnốu hmâ mơhno a ki xŏn kân rĕng, tíu nŭm kân, huăn xâk a dik bli, idrâp tơpui prông, châ chăn xú têa kơxô ƀă hên ki ê. A muăn kơdrâi, hmâ hlo môi tiah tôu kân, ai xâk a tíu nŭm, ai khế, ngiâ lo mon ƀă hên ki ê. Tiê̆n sih, ƀok thái pơkeăng Trần Thị Thúy Minh – Ngế pơkuâ khoa Nhi Tổng hợp Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên ăm ‘nâi:

“A kong pơlê Dak Lak tối krê ƀă lâp plâi tơnêi tối tơdjuôm, rĕng kân cho tơdroăng ki hmâ trâm a vâi hdrêng. Pêi pro túa pơkâ pơlât, khăm pơlât hmâ pơkâ dêi Khu xiâm ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât, Khoa Nhi Tổng hợp Hngêi pơkeăng kân Kơpong Tây Nguyên hiăng tơkŭm po mâu rôh khăm, hlo ƀă pơlât pơreăng rĕng kân a vâi hdrêng. A Dak Lak, pin tá hâi pro tơdroăng ki lăm ngăn tung lâp kong pơlê mê tá hâi ‘nâi nhên kơxô̆ ngế vâi hdrêng rĕng kân lơ ai mâu tơdroăng mơhno ăm hlo rĕng kân la tâng pơchông ƀă mâu tơdroăng ki châi tamo tơdjuôm mê rĕng kân ai kơxô̆ ngế chía hên ƀă cho tơdroăng tamo ‘na tuăn mơno trâm hên má môi tâng vâ pơchông ƀă mâu tamo nội tiêt a vâi hdrêng”.

Ƀă mâu vâi hdrêng ki rĕng kân, tâng châ ‘nâi ƀă pơlât teăm tơdrêng kô pro hrá tơdroăng ki rĕng kân, gum nôu pâ ôh ti xê to tơniăn tuăn ‘na ki xŏn, mê ối rak tơniăn tơdroăng hriâm tâp môi tiah mâu vâi pú ki rơtế tung hơnăm mê ối kơdroh ki ôh tá tơniăn ‘na tâm sinh lĭ a hdrêng, kơdroh mâu tơdroăng ki kô trâm ôh tá ‘nâi hdrối môi tiah rĕng ối ƀă kơnốu, chiâng rĕng mơ-êa, ah chiâng pro ai hên tơdroăng ki ‘nhiê tah kuăn ngá tung klêa.

Tiô Tiê̆n sih, ƀok thái pơkeăng Thị Thúy Minh, tâng rĕng kân ôh tá ‘nâi ƀă ôh tá rĕng châ pơlât teăm, ngế hdrêng ki mê kô rĕng xŏn tung pơla iâ khế la ah gá xuân rĕng tot. Xua mê, drêng kố hdrêng ki mê kô xŏn má môi tung lâm la xuân ‘nâi tâ tung xo ah hmôi. Tơdroăng ki ngế hdrêng hrá ‘nâi, drêng vâ tâi rôh ki xông kân, tơdroăng ki pơlât ƀă tơdroăng ki vâ pro tâk ki xŏn drêng hiăng kân kô ôh tá châ tiô púi vâ. Pakĭng mê, ngế hdrêng ki rĕng kân mê tơ’lêi pơhlêh hiâm mơno ƀă tơdroăng ki tung châ tá kân châ mơnhông tâi, hdrêng ki mê gá ối kŭn luâ râ vâ ‘nâi ƀă hbrâ ví ƀă mâu tơdroăng pơhlêh kố. Ngế hdrêng ki mê ah tro vâi ‘nêk lơ tro vâi mơ’nêa a hngêi trung hriâm xua hdrêng ki ê ƀă mâu vâi pú tung lâm.

Tơdroăng ki trâm dêi tơdroăng rĕng kân cho tơdroăng ăm hlo nhên la xuân ối ai hên nôu pâ tá hâi tơtrŏng troh tơdroăng kố. Xua mê, tâng ôh tá ai troăng hơlâ mơdât, pơlât mê rĕng kân kô chiâng tơdroăng ki ôh tá tơniăn dêi pơlê pơla. Xua gá ôh ti xê pơkâ troh ivá châ chăn mo sêi ƀă mơjiâng túa ki rơkê plĕng dêi ngế hdrêng, mê ối tơdjâk troh tơdroăng rak vế hdroâng hdrê.

Xua ti mê, tơdroăng rĕng châ ‘nâi kuăn ‘nĕng châ rĕng kêi, rĕng phô̆m xông kân ƀă thế rĕng tơmâng ngăn hnê teăm tơdrêng cho kal khât. Vâ mâu nôu pâ hlê nhên tâ ‘na châ rĕng kêi rĕng xông kân a vâi hdrêng, kơ’nâi kố cho tơdroăng tơpui tơno pơla Tiê̆n sih, ƀok thái pơkeăng Trần Thị Thúy Minh - Ngế pơkuâ Khoa Nhi Tổng hợp Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên.

-Ô ƀok thái pơkeăng! Xiâm ing lâi pro châ chăn rĕng kêi a vâi hdrêng?

Ƀok thái pơkeăng Minh: Ai hên tơdroăng pro hdrêng châ rĕng kêi. Mơni ki xiâm xua ing trung ương cho ing ngôa. Châ rĕng kêi xua ing trung ương (ngôa) xua nồng độ GnRH tâk hên pro mơhno lối hên râ hocmon tíu mơjiâng kuăn ‘nĕng ki pro rơhêng vâ. ‘Nâ hía xua ing mâu troăng nội tiết, thế ai tơdroăng tăng ngăn hên rôh hdrối ‘nôi mê nếo ‘nâi nhên. Tối mơgêi, kố cho tơdroăng pơreăng ki hmâ hlo ƀă ai hên tơdroăng ki mơhno ăm hlo ƀă tâng châ rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân mê pin ôh tá rĕng pơlât teăm tơdrêng ăm hdrêng kô tơdjâk ‘mêi troh ‘nhông xŏn dêi vâi hdrêng pro ‘nhông hdrêng ôh tá chiâng xŏn xếo xo ah hmôi ƀă mâu tơdroăng nội tiết nếo cho ‘na châ chăn ngế hdrêng. Xua mê, kô cho pơreăng ki kal thế rĕng tơmâng ƀă thế rĕng châ ‘nâi vâ ai troăng hơlâ teăm pơlât ăm hdrêng, malối cho vâ ăm châ hdrêng ối châ kân ối châ xŏn.

-Ƀok thái pơkeăng ăm ‘nâi hdrêng châ rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân hmâ hlo vâi ti lâi?

Ƀok thái pơkeăng Minh:  Ai hên tơdroăng ăm hlo dêi môi ngế hdrêng châ rĕng kêi mê cho châ rĕng kân ‘nhông rĕng xŏn  tâ mâu vâi pú tung rơxông mê cho ki xiâm apoăng ăm ‘nâi châ rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân. Môi ngế hdrêng ‘nhông rĕng xŏn, klêi mê tung châ hiăng ai mâu tơdroăng môi tiah mâu hiăng kân pơxiâm klăn tô a mâu vâi o kơdrâi, hŭn xah dik bli, a troăng nŭm a vâi o kơnốu... Mê cho mâu tơdroăng ki ăm hlo hiăng phô̆m xông kân. Vâ ‘nâi nhên ngế châ rĕng kêi kô khăm ngăn kơxêng dêi hdrêng kô cho rôh apoăng vâ ‘nâi nhên châ hdrêng hôm kâi kêi lơ ôh.

-Drêng châ ‘nâi hdrêng châ hiăng kêi, nôu pâ hdrêng thế pro ti lâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Minh: Ki apoăng, tâng nôu pâ ai hdrêng 8 hơnăm cho hdrêng kơdrâi ƀă hdrối 9 hơnăm a hdrêng kơnốu lơ mâu hdrêng ki achê mê hlo hnhông vâi rĕng xông tâ lơ tung châ hiăng cho hiăng kêi môi tiah mâu hiăng kân môi tiah hiăng kân tô, hŭn xah dik bli, tung châ, lơ châ vâi hiăng xúa, tâng vâi o kơdrâi kô hiăng ai khế...  tŭm tơdroăng ... Tŭm tơdroăng ki lâi tâng hlo nhôm hiăng tơviah nôu pâ thế djâ kuăn ‘nĕng lăm khăm a hngêi pơkeăng vâ châ ƀok thái pơkeăng khăm ƀă teăm pơlât. Tối ‘na pơreăng rĕng châ rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân kô ai hên tơdroăng khăm ôh tá xê bú môi hdrôh khăm xet nghiệm tê hiăng klêi lơ bú khăm ngăn môi hdrôh hiăng ‘nâi hdrêng châ hiăng kêi hiăng phô̆m xông kân. Tơdroăng khăm ngăn chêh ƀă hlá mơ-éa tơdroăng vâ ‘nâi hdrêng châ hiăng kêi hiăng châ Khu xiâm ngăn pơkeăng pơlât pơkâ ƀă Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên xuân pêi pro tro nhên mâu tơdroăng chêh hnê pơlât,  tiô dêi Khu xiâm ngăn pơkeăng pơlât  ‘na mâu rôh khăm ngăn, tối ăm ‘nâi pơreăng, ‘nâi nhên, tăng ngăn, xo pơkeăng ăm hdrêng ôu.

-Ƀok thái pơkeăng hôm ai hnê tối ti lâi ƀă mâu nôu pâ vâ hbrâ ví tơdroăng kuăn ‘nĕng châ rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân?

Ƀok thái pơkeăng Minh: Ai mâu ki ‘nâ hdrêng châ rĕng kêi xua tuăn ngôa tơmiât, xua ing trếo kơhiâm kô tơdjâk troh châ rĕng kêi a hdrêng pro hdrêng rĕng kêi rĕng phô̆m xông kân tâ tâng vâ pơchông ƀă sinh lý hdrêng cho mâu tíu chiâng hlo tung châ chăn hdrêng. Ai mâu tơdroăng ti tăng ‘nâi plĕng ăm hlo ƀă to lâi chât hơnăm dêi chal hdrối nah châ rĕng kêi dêi vâi hdrêng hên tâng tâng vâ pơchông ƀă mâu hơnăm achê kố ƀă ki xiâm xua tơdjâk ing tơdroăng rêh ối, hyôh kong prâi, kâ trếo kơhiâm ƀă tuăn tơchĕng tơmiât dêi ngế hdrêng. Tối hdrối mâu jâ pôa nôu pâ thế  hnê tối ‘na tuăn ngôa ăm hdrêng tro tiô hơnăm, mơhnhôk tơ’noăng ivá, xúa mâu hlá mơ-éa, hlá tơbeăng, um tơvi, tơdroăng ki tơtro ƀă hơnăm dêi hdrêng ƀă ai trếo kơhiâm tơtro ăm hdrêng vâ kum kuăn ‘nĕng tơná xông kân mo lĕm ƀă ai tuăn ngôa hlê plĕng xuân môi tiah tuăn tơmiât ‘na châ hiăng kêi drêng hiăng tro hơnăm.

-Mơnê kơ Ƀok thái pơkeăng Minh!