A Kơbong pơlât vâi hdrêng, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, tung pơla achê kố ai mâu vâi hdrêng lăm khăm xua chư̆ng rô̆i loăn tâm lý, nâl tơpui rế hía rế hên. Rêm hâi kơbong pơlât tơdah xo, pơlât ăm 6 troh 7 ngế. Mâu ngế ki troh khăm kố cho vâi hdrêng ai môi tung mâu tơdroăng mơhno, môi tiah: hrá ‘nâi tơpui, iâ tơpui lơ hmâ kơnhiê mâ, têk dêi kơxah, ngu ngĕng ko, rơbok, tơkêk ƀă hên ki ê. Séa ngăn sap ing tơxĭn ăm hlo pakĭng ki tâ tú ing hdrông hdrê, túa châi tamo, tuăn mơno ôh tá tơniăn môi tiah: Khăng kơbrĕn a kơxái hveăn ki vâ tơpui; ngoâ, kơ koan ki mơhno ‘na nâl tơpui trâm tơdro ăng (ngoâ tro khăng kơbrĕn sap ing tơxĭn, ngoâ ôh tá lĕm tro, tơdroăng ki trâm klêi kơ’nâi lo mơheăm tung ngoâ, êi kơtôu ngoâ ƀă hên ki ê), ngế hdrêng tro rô̆i loăn phôh tư̆ tih, ngế hdrêng trâm ki tơdjâk sap ing tuăn mơno ƀă hên ki ê mê chía hên vâi hdrêng hrá ‘nâi tơpui xua ing tíu rêh ối tá hâi tơtro. Ngế hdrêng châ nôu pâ hâk phĕng luâ râ lơ ôh tá vâ tơmâng ngăn troh, ngăn phôn râng kŏng, tơvi hên luâ, iâ tơpui tơno ƀă mâu ngế ki ê râ tâ tá ƀă hên ki ê.

Ki hên môi tiah muăn N.Q.T, 6 hơnăm, ối a bêng Buôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak dế pơlât a Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên xua hrá ‘nâi tơpui. Rơpŏng hngêi ăm ‘nâi nôu pâ lăm pêi cheăng hơngế mê ăm muăn ối dêi ƀă jâ pôa rak ngăn. Hdrối mê, muăn hiăng tơpui tiô rêm to chư la tá hâi chiâng tơpui hleăng tŭm. Tung pơla chê kố T. lăm hriâm a lâm iâ tơpui ƀă dêi pú ƀă ôh tá vâ tơmâng hriâm ƀai mê rơpŏng djâ muăn troh a hngêi pơkeăng vâ hmâng ƀok thái pơkeăng tối tơbleăng ƀă pơlât. Jâ Nguyễn Thị Vân, jâ muăn T. ai tối:

“Cháú hiăng châ 3 hơnăm la tá hâi ‘nâi tơpui klâi ôh, vâ ôu kâ xuân mơhno xo. Nôu pâ tơvâ lăm pêi cheăng hngế, cháu ối a hngêi ƀă má jâ pôa gá. Jâ pôa mê xuân tơvâ tơdroăng cheăng tung hngêi mê ăm cháu ngăn tơvi mê nếo po ƀai hơdruê kong ê ăm cháu tơmâng, ƀă ngăn. Ôh tá po ngăn tơdroăng tơpui ƀă nâl Xuăn, kơ-êng troh nâl Xuăn ôh tá hlê klâi ôh mê lăm. Ƀok thái pơkeăng tối cháu tro rô̆i loăn nâl tơpui”.

Môi tiah ngế ki ê nếo cho muăn T.T.H (4 hơnăm) a cheăm Čư̆ Kuiñ, kong pơlê Dak Lak, muăn ‘nâi tơpui iâ tê, ôh tá chiâng akop nâl tơpui ôh, kơxô̆ nâl tơpui bu iâ tê ƀă hmâ kơmlom tung ton hâi khế. Troh drêng 4 hơnăm, muăn xuân ôh tá hleăng, pá vâ hlê, hmâ lôi hên chư. Maluâ muăn ối dêi ƀă rơpŏng hngêi tơpui tơno, tó hâk, ngu ngĕng, kon ko ƀă ‘nâi mâu tơdroăng ki ƀriê drêng châ nôu pâ rơpŏng hngêi ăm la rơpŏng xuân ối tôu tuăn xua muăn hrá ‘nâi tơpui tâ tâng vâ pơchông ƀă mâu vâi pú rơtế hơnăm ki ê. Nâ Trần Thị Thắm, nôu muăn H. ăm ‘nâi:

“Drêng muăn châ môi hơnăm môi poê muăn xuân tơpui 1 péa nâl la troh muăn châ 4 hơnăm muăn ôh tá chiâng tơpui hên ôh. Muăn bu ối to tung hngêi ngăn tơvi, phôn râng kŏng. Lo pa gong muăn kơxiâp vâi, ôh tá vâ xah ƀă, thăm xiăn dêi pú”.

Tiô Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh-Kơbong pơlât vâi hdrêng, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên, nôkố, phôn râng kŏng, kơmăi tĭnh ƀảng, tơvi dế châ mâu nôu pâ vâi hdrêng ăm dêi hngêi ngăn hên luâ râ, ƀă hên tơdroăng môi tiah lôi dêi ‘nân ối môi tíu, ôh tá ối dêi ƀă nôu pâ, pơlông ăm kuăn kâ ôu. Xua tơdroăng mê hiăng pro chiâng môi tơdroăng ki hmâ ‘mêi ƀă pro ăm vâi hdrêng “hlik ngăn kơ phôn râng kŏng, tơvi, pro chiâng chứng rô̆i loăn hrá ‘nâi tơpui la hên nôi pâ ôh tá hlo lơ ngăn mê cho tơdroăng ki hrá tiah hmâ ‘na hâi khế, troh drêng mâu rô̆i loăn tâm lĭ, nâl tơpui mơhno ăm nhên, ngế hdrêng hrá ‘nâi tơpui tâ tâng vâ pơchông ƀă mâu vâi pú rơtế môi hơnăm nếo djâ lăm khăm. Ƀok thái pơkeăng Phan Thị Hồng Hạnh ăm ‘nâi:

“Tơdroăng ki rơpŏng hngêi hrá djâ muăn lăm khăm kô pro chiâng tơdroăng, ngế hdrêng ôh tá vâ tơpui tơno ƀă kơbố ki ê ôh tá vâ ăm ƀok thái pơkeăng khăm chiâng tơdjâk troh tơdroăng ki hriâm tâp xuân môi tiah ‘na tâm lĭ ƀă tơdroăng trâm tung xo ah hmôi gá chiâng rế hên tâ. Ƀă mâu vâi muăn ki hrá ‘nâi tơpui mê xo ah hmôi mơni kô trâm ‘na mâu tơdroăng ki châi tamo môi tiah ôh tá vâ tơmâng, ối xêh môi ngế, ôh tá tơpui ƀă kơbố, tơchĕng tơmiât hên tơdroăng”.

Xuân tiô ƀok thái pơkeăng Hạnh, tơdroăng ki ngế hdrêng hrá ‘nâi tơpui gá râ mê hên nôu pâ tá hâi hlê. Apoăng cho tơdjâk troh tơpui tơno, hdrêng trâm pá drêng ối achê ƀă mâu ngế ki ê. Ôh tá hlê lơ pá vâ hlê rơkong tơpui dêi mâu ngế ki ê; iâ xúa tung tơdroăng xúa nâl tơpui vâ tơpui ăm ngế ki ê ‘nâi môi tiah tơná vâ, ing mê chiâng tơdjâk troh cheăng tơrŭm ƀă pú ƀă tơrŭm cheăng ƀă mâu vâi hdrêng ki tâ tá. Má péa, cho tơdjâk troh cheăng hriâm tâp, pơchuât, chêh, tơmâng thái cô hnê. Hdrêng hriâm ôh tá mot tung ngoâ, ing mê tơdjâk troh tuăn mơno ƀă tơdroăng tơpui tơno môi tiah hdrêng ôh tá khên tơnôu, tôu tuăn, ƀă tơ’lêi tro heng xiăn pâm ngế ki ê.

Tung pơla ki pơlât ăm hdrêng, nôu pâ kal tơpui tơno đi đo ƀă ngế hdrêng, pơchuât hlá mơ-éa ăm ngế hdrêng tơmâng, mơhnhôk ngế hdrêng tơkŭm dêi ƀă pú, tung kế xúa ki lâi ‘lo mê nôu pâ rơhêng vâ tối troh. Athế tơpui tối troh mâu kế tơmeăm ki hlo ‘na ngiâ, lơ mâu tơdroăng ki dế trâm. Ôh tá pơklât thế ngế hdrêng athế tơpui la athế tơpui tối mâu rơkong ki mơhnhôk ngế hdrêng hriâm tơpui, mơhnhôk ngế hdrêng pêi pro ƀă pêi mâu tơdroăng ki lĕm tro vâ gum ngế hdrêng khên tơnôu tung tơpui. Tơdrêng amê hlối hnê ăm ngế hdrêng mâu rơkong tơpui ki tơ’lêi tơpui, tơ’lêi hlê. Pôi tá ăm ngế hdrêng ngăn tivi, phôn râng kŏng hên luâ râ, kal séa ngăn hâi chôu ƀă tơdroăng ki hdrêng ngăn. Nôu pâ athế rơtế ngăn ƀă hdrêng mâu tơdroăng môi tiah phim pim pum, hơdruê xuăng vâi hdrêng ƀă mâu rơkong tơpui, mâu kế tơmeăm, tung mâu phim vâ gum ăm ngế hdrêng rĕng ‘nâi, tơpui tiô ƀối.

Drêng hlo hdrêng ôh tá tơniăn mâu tơdroăng ăm hlo a vâi hdrêng ai mâu tơdroăng ki hrá ‘nâi tơpui, mâu nôu pâ kal djâ hdrêng mê troh a tíu khăm pơlât chuyên khoa Nhi vâ mâu ƀok thái pơkeăng séa ngăn ƀă mơnhên tối. Ngăn tiô kơlo ki hrá ‘nâi tơpui ƀă hơnăm dêi vâi hdrêng mâu ƀok thái pơkeăng kô pơlât ăm tơtro vâ pơhlêh tơdroăng ki hrá ‘nâi tơpui a vâi hdrêng.

Ô vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ!

Tơdroăng hrá chiâng tơpui a vâi hdrêng ôh ti xê to tơdroăng ‘na rơkong tơpui mê ối xua ing mâu tơdroăng klê plĕng tuăn mơ no ƀă ivá dêi vâi hdrêng. Vâ hlê ‘na tơdroăng mê khu chêh hlá tơbeăng ngin hiăng tơpui tơno ƀă ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa tâm lý Phan Thị hồng Hạnh - Khoa Nhi tổng hợp, Hngêi pơkeăng kân kơpong Tây Nguyên. Pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ kô tơmâng.

-Xiâm ing lâi pro rĕng lơ hrá chiâng tơpui a vâi hdrêng mê, ô ƀok thái pơkeăng?

-Ƀok thái pơkeăng Hạnh tiâ: Hdrêng hrá chiâng tơpui ai hên tơdroăng ki xiâm gá, pơtih tung ngôa hdrêng ai tơdroăng klêk tuăn, ôh tâ ’nâi tâng, xua mê ngế hdrêng kô hrá hlê tŭm idrâp chuât drêng tơpui mâ khoh pro hdrêng hrá chiâng tơpui, vâ tối cho môi ngế hdrêng tuăn ôh tá tâng mê kô ôh tá chiâng tơpui. Pơtối mê, ngế hdrêng ‘mêi tung tuăn ngôa ‘na tơdroăng ôh tá vâ tơpui, tơdjâk troh tơdroăng ôh tá vâ tơpui ƀă vâi xuân môi tiah ôh tá ‘nâi hên nâl tơpui. Lơ môi ngế hdrêng tro hoăng tơliê rơkong, tơdjâk troh tơdroăng vâ tơpui ăm chuât, mâu tơdroăng ki ai xêh ing kot mâ mê cho hdrêng tro Down, nhiễm sắc thể, hdrêng ‘mêi tung ngôa, hrá chiâng tơpui hrá xông kân, iâ vâ xah. Pakĭng mê, ối ai mâu tơdroăng xiâm ki ê mê cho nôu pâ iâ tơmâng ngăn kuăn ‘nĕng, nôu pâ tơvâ hên tơdroăng cheăng, oh tá ai chôu vâ rak ngăn, vâ lông tơpui ƀă kuăn ‘nĕng; vâi hdrêng hmâ ngăn phôn râng kŏng hên, lơ ngăn tơvi hên; vâi hdrêng kơnốu hmâ hlo hrá chiâng tơpui tâ vâi hdrêng kơdrâi; mâu tơdroăng ki ê môi tiah ivá, ngế nôu ôh tá tơniăn tuăn ngôa, lơ tơchĕng tơmiât hên tơdroăng tung pơla mơ-êa kuăn ngá, ai tơdroăng châi ki ê tung pơla mơ-êa ‘nâ hía rĕng mơhum kuăn ngá drêng hâi tŭm khế, ‘nâ kuăn ngá mê hiâ ôh tá hngăm… xuân tơdjâk troh tơdroăng hdrêng hrá chiâng tơpui.

-Tơmeăm điê̆n tưh tơdjâk troh tơdroăng hrá chiâng tơpui a vâi hdrêng mê ti lâi ô ƀok thái pơkeăng?

- Ƀok thái pơkeăng Hạnh tiâ: Hdrối nah vâi ai kuăn hên, ngoh xah ƀă o, ngế kân xah ƀă ngế kŭn, vâi hdrêng tung pơlê xah ƀă dêi rơpó. Kuăn châ xah, tơpui ƀă hên ngế. Laga, nôkố nôu pâ tơvâ hên tơdroăng cheăng pêi; hên drêng ‘nâ tung pơlê hngêi achê dêi rơpó la xuân ôh ta ‘nâi dêi rơpó, mâu kuăn ‘nĕng xah phôn râng kŏng, ngăn tơvi hên tâ. Hên rơpŏng hngêi vâi hdrêng ngăn môi hâi 4-5 chôu hlối, drêng vâi ngăn plâ hâi mê, xuân thế ai phôn ngăn ‘nôi mê vâi nếo vâ kâ hmê. Xua mê, tơdroăng ki hdrêng hrá chiâng tơpui rế ó tâ xua iâ châ tơpui ƀă mơngế ki ê.

-Ki ăm hlo tâ a hdrêng ki hrá chiâng tơpui gá tiah lâi, ô ƀok thái pơkeăng?

-Ƀok thái pơkeăng Hạnh tiâ: Hdrêng hrá chiâng tơpui tơkéa vâ tối hdrêng ki mê drêng ngôa gá ôh tá chiâng lĕm tơ‘mô ƀă vâi hdrêng ki môi rơxông ƀă gá. Ki ăm hlo hdrối cho hdrêng hrá tơpui ƀă ôh tá vâ ƀă mơngế ki ê; pơtih hdrêng 6 khế iâ ăm hlo, ôh tá vâ tơmâng ngăn môh mâ ngiâ mâu ki kân; hdrêng 12 khế ôh tá xo ngăn kŏng vâ mơhno kŏng lơ hdrêng ôh tá ai tơdroăng ki vâ tơpui lơ mâu tơdroăng ki hlâu hlĕng, hâi hlo ga vâ pơtâp tơpui apoăng; hdrêng 18 khế thế chiâng tơpui pá xôp 10 nâl, lơ drêng nôu thế kuăn xo tơmeăm ki ối kĭng pin la ôh ta hlo hlê  ƀă ôh tá ‘nâi tơmeăm ki thế xo mê cho tơmeăm ki ối pá kĭn pin… ; hdrêng 24 khế thế chiâng tơpui pá xôp 50 nâl lơ hdrêng hâi chiâng vâ tơpui tơkŭm 2 to nâl (pơtih, krếo ô jâ, ô nôu…); dâng 3 hơnăm hdrêng ôh tá chiâng tơpui tơkŭm nâl lơ tơkŭm hên 3 nâl troh 5 tâ vâ tơpui ƀă hdrêng 4-5 hơnăm ôh tá ‘nâi tiâ mâu tơdroăng ki kơ êng, ki klâi, alâi, ti lâi, lơ pá tung tơdroăng vâ tơpui hên môi tiah hơ’muăn, vâ tơpui môi môi tơdroăng vâ xôi.

-Hnoăng pêi pro dêi mâu nôu pâ drêng châ ‘nâi thế rĕng tơmâng pơlât ăm hdrêng hrá chiâng tơpui?

-Ƀok thái pơkeăng Hạnh tiâ: Nôu pâ ai hnoăng kal kân ‘nâng tung tơdroăng ăm hdrêng rĕng chiâng tơpui. Ôh tá ai ngế ki lâi hnê kuăn tơ’mô ƀă nôu pâ, ‘nâi kuăn tơná ối ulâi, rĕng kân lơ hrá kân rĕng chiâng tơpui lơ ôh ƀă má péa nếo nôu pâ cho ngế ki ai chôu rơtế ƀă kuăn, ing tơdroăng chĕm ăm kâ kế, lông koi, xah tơpui ƀă tŭm tơdroăng mê vâ tơmâng ngăn hdrêng. Nôu pâ cho mơngế ki rơtế ƀă kuăn, xah hêi ƀă vâ kuăn rĕng hlê tâ, rĕng chiâng tơpui tâ. Ƀă xuân cho ngế ki pơkâ troh tơdroăng rĕng tơmâng hnê ăm hdrêng ki hrá chiâng tơpui. Tung pơla ki rôh ki kal vâ tơmâng ‘nâi hdrêng hôm hrá tơpui cho rôh hdrối 3 hơnăm. Hên ngế troh khăm ƀă xuân rĕng troh akố, hmâ hlo 18 troh 20 khế, mê tơdroăng pơlât kô hlo tơƀrê. Xua pơla rôh ki mê hdrêng hâi hlê pêi pro ki klâi ƀă pơla kố ngôa hdrêng hâi kêi to lâi tơdroăng nôu pâ hnê ăm hdrêng pơtâp tơpui  cho ối tơ ‘lêi tâ, hdrêng hlối rĕng pâ kô tơbrê tâ há.

-Mơnê kơ ƀok thái pơkeăng ‘na tơdroăng tơpui tơno hâi kố! 

Vâ hmâng ƀai 12 pó po ngăn akố:

https://vov4.vov.vn/xodang/iva-suc-khoe/hnoang-dei-vaccine-opv-tung-hbra-modat-poreang-khang-tobren-cho-cheng-tove-kong-520251.vov4