Tiô riân ngăn dêi Khu xiâm ngăn pơkeăng pơlât, rêm hơnăm Việt Nam ai dâng 1,5 rơtuh ngế hdrêng châ rơneh mâ, tung mê, tiô riân dâng 40 rơpâu ngế vâi hdrêng tro mâu tơdroăng châi tamo sap ing tơxĭn, châ dâng 2,7%. Hên tơdroăng châi tamo rơ-iô môi tiah châi plâi nuih sap ing kơxĭn, Down, ‘na troăng hveăm tung ngoâ, mơheăm kâ sap ing tơxĭn (Thalassemia)… tâng ôh tá rĕng châ ‘nâi ƀă ôh tá teăm rĕng châ pơlât kô tơdjâk ó troh ăm ngế hdrêng.

Xua mê, hbrâ mơdât mâu tơdroăng châi tamo a kuăn ngá a vâi kơdrâi mơ-êa ai pơxúa khât tung tơdroăng mơdêk ki dâi lĕm dêi pơ’leăng mâ mơngế. Ƀok thái pơkeăng chuyên khoa I Niê Thị Lê Mai, Kơbong rơneh kuăn ngá, Hngêi pơkeăng kân Thiện Hạnh, kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi:

“Nôkố, tơdroăng ki chó chêng tơvê kŏng hoăng tơliê a kuăn ngá hên khât. Việt Nam, tiô riân ngăn dêi Khu xiâm ngăn pơkeăng pơlât, dâng 40.000 ngế hdrêng tro chó chêng tơvê kŏng ƀă hên tơdroăng tro ki ê sap ing tơxĭn, hmâ 33 ngế hdrêng kô ai 01 ngế hdrêng tro tơdroăng ki châ chăn ôh tá lĕm tro sap ing tơxĭn. Xua mê, kơxô̆ ngế hdrêng tro tơdroăng ôh tá lĕm tro a châ sap ing tơxĭn hên mê tơná mâu vâi kơdrâi drêng pơkâ vâ mơ-êa mê athế lăm khăm vâ mơnhên tối ivá vâ hbrâ mơdât mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn lĕm a kuăn ngá. Séa ngăn hdrối vâ rơneh cho hnoăng cheăng ki kal, vâ gum ăm rĕng ‘nâi mâu tơdroăng ki châ chăn ôh tá tơniăn lĕm a kuăn ngá sap ing tơxĭn môi tiah Down, Patau, lơ mâu tơdroăng chứng Edwards...

Pakĭng mê, tung pơla lăm ngăn mê châ ‘nâi mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn lĕm ‘na cấu trúc, pơtih ‘na plâi nuih, ngoâ, kơxêng rŏng, pơtok ƀă hên ki ê. Ing mê, vâ gum mâu ƀok thái pơkeăng chiâng pơkuâ ngăn ƀă séa ngăn tiô túa ki tơtro, kơdroh pro pá ‘na liăn ngân rơpŏng hngêi, pơlê pơla xua tơdroăng ki châ chăn tro mâu tơdroăng ôh tá tơniăn lĕm sap ing tơxĭn a kuăn ngá”.

Tiô mâu ki rơkê ‘na khăm pơlât, hên tơdroăng ki ôh tá tơniăn lĕm a kuăn ngá gá chiâng vâ hbrâ mơdât lơ rĕng châ ‘nâi tâng mâu vâi kơdrâi châ rak ngăn krâu ivá hdrối ƀă tung pơla mơ-êa. Khăm ngăn ivá hdrối vâ xo on veăng, tâk pơkeăng hbrâ mơdât pơreăng hdrối vâ mơ-êa, ‘mot tơ’nôm mâu kế kâ ki ai trếo kơhiâm, khăm kuăn ngá rêm hneăng ƀă pêi pro mâu tơdroăng ki séa ngăn mơheăm hdrối vâ rơneh cho mâu troăng hơlâ ki kal rak vế ivá ăm tá nôu ƀă kuăn.

Kơnôm ing mâu tơdroăng ki tối tơbleăng tung rơ’jíu, um tơvi châ tơbleăng trâu rơdâ, hlê plĕng dêi kuăn pơlê ‘na rak ngăn ivá châ chăn tung pơla mơ-êa tơniăn krâu dế rế hía rế châ mơdêk. A mâu tíu khăm pơlât ‘na rơnêh kuăn, mâu vâi kơdrâi mơ-êa lăm troh khăm, tiâ mơnhên ƀă hbrâ rơnáu pêi pro mâu tơdroăng ki séa ngăn hdrối vâ rơnêh kuăn rế hía rế hên. Teăng ăm tơdroăng ki tơkôm drêng tâ tơdroăng ôh tá tơniăn lĕm nếo lăm troh a hngêi pơkeăng, hên mâu ngế mơ-êa hiăng hbrâ rơnáu lăm khăm ngăn kuăn ngá rêm hneăng tiô khế ƀok thái pơkeăng pơchân. Nâ Trần Cẩm Nhung a cheăm Ea Phê, kong pơlê Dak Lak ai tối:

“Á xuân hmâ lăm khăm ngăn kuăn ngá rêm hneăng tiô tơdroăng ki ƀok thái pơkeăng tơhrâ. Ôu kâ tŭm trếo piê, ôu mâu vitamin ki ƀok thái pơkeăng thế ƀă pâk séa ngăn mơheăm rêm hneăng vâ hbrâ mơdât tơdroăng ki chó chêng tơvê kŏng ƀă hên tơdroăng trâm ki ê a kuăn ngo sap ing tơxĭn. Tiô á, mâu tơdroăng ki mê cho kal khât mê á xuân hmâ séa ngăn đi đo ƀă tro tiô hâi khế tơhrâ dêi ƀok thái pơkeăng”.

Rơtế tơdjuôm túa tơmiât, nâ Nguyễn Thị Lan Vy a cheăm Krông Pač, kong pơlê Dak Lak tối tiah kố tơdroăng ki lăm khăm rêm hneăng ai pơxúa kal khât ƀă ivá dêi ngế nôu ƀă kuăn. Tiô nâ Vy, mơ-êa ƀă rơneh kuăn cho tơdroăng ki ro khât dêi mâu vâi kơdrâi. Môi ngế kuăn ngá ivá mo sêi ôh tá xê to tơdroăng rơhêng vâ dêi rêm rơpŏng hngêi mê ối cho hnoăng cheăng pôu râng dêi mâu nôu pâ. Xua mê, nâ đi đo pêi pro kơtăng tiô hâi khế ƀok thái pơleăng tơhrâ lăm khăm séa ngăn tŭm mâu tơdroăng ki ƀok thái pơkeăng pơchân. Nâ Nguyễn Thị Lan Vy ăm ‘nâi:

“Ƀă rôh apoăng mơ-êa á tô tuăn iâ mê á hmâ lăm khăm ngăn tiô ƀok thái pơkeăng pơchân ƀă pêi pro tŭm mâu tơdroăng ki pâk séa ngăn mơheăm vâ hbrâ mơdât tơdroăng ki ôh tá lĕm tro a kuăn ngá. Ƀok thái pơkeăng ối hnê túa ki ôu kâ vâ rak tơniăn ai tŭm trếo lĕm ăm kuăn ngá ƀă ăm ngế nôu tung pơla mơ-êa”.

Tiô mâu ƀok thái pơkeăng kơbong rơneh kuăn ngá, ‘na ki chó chêng, tơvê kŏng, hoăng tơliê ƀă hên ki ê a kuăn ngá cho trâm ing hên tơdroăng ki nhiễm sắc thể ôh tá lĕm, tơdroăng châi tú ing hdrông hdrê, tro virus tung pơla mơ-êa, ôh tá ai tŭm trếo lĕm lơ tơdjâk ing tơnêi tơníu tíu ối. Laga, ki hên mâu tơdroăng kố mơni kô châ hbrâ mơdât lơ rĕng châ ‘nâi. Riân ngăn dêi kơvâ ngăn pơkeăng pơlât ăm hlo dâng 70% kuăn ngá trâm tơdroăng ki châ chăn ôh tá lĕm tơniăn châ ‘nâi ing séa ngăn hdrối vâ rơneh.

Tơdroăng ki rĕng châ ‘nâi ôh tá xê gum ăm mâu ƀok thái pơkeăng séa ngăn tung pơla mơ-êa, tiâ mơnhên troăng pơlât tơtro mê ối cho rôh ki teăm pơlât ƀă mâu tơdroăng châi tamo chiâng vâ pơlât sap ing rôh pơxiâm mơ-êa. Khăm ngăn kuăn ngá rêm hneăng vâ rĕng châ ‘nâi mâu tơdroăng châi tamo ki rơ-iêo môi tiah khăng kơbrĕn, nŭm nheăn tung pơla mơ-êa, ing mê hbrâ mơdât tro mâu tơdroăng ki mơni kô trâm ‘na mâu tơdroăng ôh tá tơniăn, ‘mêi rơnêu túa rêh ối ăm tơtro vâ rak vế ivá tá nôu ƀă kuăn.

Rêm ngế o kŭn ki nếo rơneh ivá mo sêi cho tơdroăng ki hơniâp ro dêi rơpŏng hngêi ƀă xuân cho ivá tơniăn lĕm ăm tơdroăng ki mơhúa kân tơniăn lĕm dêi pơlê pơla. Hbrâ mơdât mâu tơdroăng ki ôh tá lĕm tro a kuăn ngá ing tơdroăng rak ngăn ivá hdrối vâ mơ-êa, khăm kuăn ngá rêm hneăng ƀă pêi pro tơdroăng séa ngăn hdrối vâ rơneh cho troăng hơlâ pêi pro tơƀrê vâ kơdroh kơxô̆ ngế hdrêng tro chó chêng, tơvê kŏng, hoăng tơliê sap ing tơxĭn. Kố xuân cho môi tung mâu tơdroăng pơkâ pêi xiâm ki kal tung tơdroăng cheăng rak ngăn ivá ngế nôu ƀă ngế hdrêng nôkố.

Chó lơ ôh tá chiâng mơngế ki ngế hdrêng ngế nôu dế mơ-êa cho môi tung mâu tơdroăng ki xiâm tơdjâk troh ivá mo lĕm lơ ôh ƀă ki tơbrê lĕm ‘na pơ’leăng mâ mơngế. Hên ngế chiâng vâ hbrâ mơdât ‘nâ hía rĕng châ ‘nâi châ tâng ngế kơdrâi châ khăm ngăn ivá tro tiô tơdroăng hdrối mơ-êa ƀă tung pơla dế mơ-êa. Vâ kum ăm mơngế ki hmâ rơ‘jíu hlê nhên tâ xiâm gá, mâu tơdroăng hbrâ mơdât ƀă mâu tơdroăng tối pơchân vâ tung pơla mơ-êa kuăn ngá mo lĕm, ngế chêh hlá tơbeăng ai tơpui tơno ƀă Ƀok thái pơkeăng Niê Thị Lệ Mai – pêi cheăng a Khoa Phụ sản, Hngêi pơkeăng kân hên kân Thiện Hạnh, kong pơlê Dak Lak.

-Ô ƀok thái pơkeăng, nôkố mâu tơdroăng ing xiâm ki mê ƀă hnoăng kal xiâm tơdroăng xía ki lâi kô pro chiâng chó lơ ôh tá chiâng mơngế a kuăn ngá dế ối tung klêa?

Ƀok thái pơkeăng Niê Thị Lệ Mai: Ai hên xiâm ki mê kô pro kuăn ngá chiâng chó lơ ôh tá chiâng mơngế sap ing ngế ối mơ-êa, tung mê, ai 4 tơdroăng ki xiâm, mê cho: Khu xiâm ki má môi tơdjâk troh ing mơheăm hdrông hdrê, nhiễm sắc thể ƀă kố cho xiâm ki hmâ trâm. A xiâm tơdroăng châ ‘nâi, lơ trâm mâu xing xah nhiểm sắc thể, pơtih môi tiah môi túa pơreăng Down, Môi túa pơreăng Edwards, lơ môi túa pơreăng Patau; cho mâu tơdroăng ki pơhlêh ‘na pơreăng xua ing gen, pơtih pơreăng Thalassemia (cho pơreăng tơprâ mơheăm ing ối ngá) lơ pơreăng hŏn kéa a tơngá. Xiâm tơdroăng xía rế tâk ƀă mơngế nôu hiăng hên hơnăm ƀă malối khu on veăng tung rơpŏng hngêi ki ai mâu  pơreăng tâ tú ing mơheăm hdrông hdrê. Xua mê tâng cho tung khu ki mê thế ai môi tơdroăng pơkâ vâ tăng khăm ngăn ngế nôu. 

Khu xiâm ki má péa, kô trâm mê cho tơdjâk troh Pơreăng tâ tú tung châ tung pơla ngế nôu mơ-êa. Pơtih ai mâu tơdroăng ki xiâm kô pro chiâng chó lơ ôh tá tá chiâng mơngế na kuăn ngá mê cho pơreăng Rubela, tâ vi rus Cytomegalo (cho túa virus ki pro chiâng tú),  Toxoplasma (cho môi túa kuăn pơreăng ki hmâ pro chiâng tâ tú a mâu kuăn kiâ mơheăm tô) lơ virus Zika. Mâu xiâm kuăn kiâ ki mê kô pro chiâng pơreăng tâ tú tung châ tơdjâk troh ngôa, mâ, hrá kân pro chiâng kôk.

Má pái, ki xiâm cho xúa ing hyôh kong prâi ƀă tơdroăng rêh ối môi tiah lơ ôu drôu, ƀiê̆r, ôu hât, ôu pâk chik ma tŭi, lơ ing mâu trếo ki ‘mêi troh ivá; Lơ ing ngế nôu ôh tá ai axit folic xuân pro kuăn ngá chiâng chó lơ ôh tá chiâng mơngế drêng dế mơ-êa kuăn. Mâu tơdroăng châi môi tiah nŭm nheăn ki ôh tá kâi pơlât prêi, lơ lối piê, tung châ ôh tá ai trếo kơhiâm xuân cho xiâm ki pro kuăn ngá tung klêa chiâng chó lơ ôh tá chiâng  kuăn mơngế.

Xiâm ki má pŭn, mê cho xua ing xiâm ki ôh tá chiâng tối, tơkéa vâ tối ôh tá ‘nâi nhên xiâm ing lâi”.

-Ô ƀok thái pơkeăng, ngế kơdrâi thế pêi pro mâu tơdroăng klâi hdrối mơ-êa ƀă tung pơla dế mơ-êa kuăn ngá vâ hbrâ mơdât, rĕng châ ‘nâi kuăn ngá ki mê chó lơ ôh tá chiâng mơngế?

Ƀok thái pơkeăng Niê Thị Lệ Mai: Ƀă mâu tơdroăng chó kơvê ôh tá chiâng mơngế a kuăn ngá pin kô chiâng hbrâ mơdât, pơtih: Tâng chó lơ ai tơdroăng ôh tá lĕm tung klŏng troăng veăn cho xúa ing ngế ki mê ôh tá tŭm axit folic. Vâ hbrâ mơdât kô tơ’nôm axit folic tiô tơdroăng hnê tối dêi Khu xiâm ngăn pơkeăng, tơ’nôm 400 troh 800 microgam/hâi ƀă tung pơla 1-3 khế hdrối vâ mơ-êa, ƀă tung pơla 3 khế drêng pin dế mơ-éa. Ƀă kô pro chiâng lơ ôh tá chiâng kuăn mơngế xua  pơ reăng Rubella, nôkố hiăng ai vaccine pâk hbrâ mơdât ƀă kô chiâng pâk vaccine hdrối vâ mơ-êa. Ƀă mâu ngế ki ai mâu tơdroăng châi hdrối tung châ kô chiâng vâ hbrâ mơdât pơreăng ƀă tơdroăng khăm hlối pơlât prêi, khăm pơlât nhên tro tơdroăng châi ki mê, pơtih ngế nôu mê ai pơreăng nŭm nheăn, lơ kơtêi kơtâu têi ƀă tơdroăng châi ki ê.

Tung pơla dế mơ-êa, ngế kơdrâi hiăng mơ-êa thế lăm khăm pái khế môi hdrôh. Lăm khăm tro tiô khế vâ ƀok thái pơkeăng ngăn tối ăm ‘nâi tối ăm ‘nâi tŭm tơdroăng ‘na ngế nôu mê hôm ai mâu tơdroăng châi ki lâi tung châ, hôm ai xiâm tơdroăng xía ki klâi. Má péa, pêi pro tro mâu tơdroăng, pơtih siêu âm ngăn kuăn ngá tung klêa vâ rĕng châ ’nâi. Nôkố, tiô mâu tơdroăng tối tơbleăng ăm hlo tơdroăng siêu âm vâ ngăn kuăn ngá kum rĕng châ ‘nâi mâu tơdroăng ki tơviah ing apoăng. Siêu âm vê kơlo ki ôh tá hleăng a kéa kung kui a pơla mơ-êa dế 11 măng tĭng troh 13 măng tĭng 6 hâi; siêu âm ngăn um kuăn ngá dế dế 18 măng tĭng troh 22 măng tĭng vâ châ ‘nâi mâu tơdroăng kuăn ngá tro chó lơ ôh tá chiâng mơngế. Pakĭng mê, hlối khăm ngăn mơheăm vâ ‘nâi xiâm ki xía lơ ôh tá chiâng mơngế. Pơla 12 măng tĭng mê kô ai xet nghiê̆m Double Test vâ tối xiâm ki xía, lơ Triple Test ở quý 2 dêi kuăn ngá tung klêa. Nôkố, ai môi tơdroăng khăm ngăn ki rơkê tâ mê cho Xet nghiê̆m NIPT. Xét nghiệm xo mơheăm ngế nôu vâ tối ‘na AND tự do ing klo pâu kuăn, ing kuăn ngá prôk troh a mơheăm ngế nôu vâ tối xiâm ki xía lơ chiâng chó ‘na hía lơ ôh tá chiâng kuăn mơngế. Kơxô̆ ki châ ‘nâi xuân hên há ƀă kô chiâng pro ing apoăng, sap 9 măng tĭng tơngi ngiâ kô chiâng khăm ngăn mơheăm mê. Tung pơla khăm ngăn, ƀok thái pơkeăng kô hnê tơ’nôm a rôh mơ êa 22 măng tĭng, ƀă a rôh 32 măng tĭng  vâ pin ai troăng vâ ngăn tơtro ăm kuăn ngá”.

-Ô ƀok thái pơkeăng, vâ ai kuăn ngá mo lĕm ƀă drêng kot mâ ah o ngá mơ xêi, ngế kơdrâi thế tơtrŏng mâu tơdroăng ki lâi hdrối mơ-êa ƀă tung pơla dế mơ-êa?

Ƀok thái pơkeăng Niê Thị Lệ Mai: Má môi, hdrối vâ mơ-êa, ngế kơdrâi thế lăm khăm ‘nôi. Klêi lăm khăm kô tâng ƀok thái pơkeăng tối xiâm ki xía dêi ngế nôu ki ai tơdroăng châi hdrối tung châ lơ ôh tá ai tơdroăng châi tung, tâng ai tơdroăng kô hơ’lêh mâu tơdroăng châi hdrối tung châ, pơtih lơ ai pơreăng nŭm nheăn ‘lo. Hlối lăm khăm a rôh ki mê ƀok thái pơkeăng kô tối hnoăng kal ki ôh tá hmâ hlo ‘na tơdroăng tâ tú ing mơheăm hdrông hdrê dêi rơpŏng hngêi vâ kuăn ngá tung klêa mơ lĕm.

Drêng hiăng mơ-êa, thế lăm khăm hlối, khăm pái khế môi hdroh vâ pêi pro tro tơdroăng khăm tăng ngăn a hdrối ‘na siêu âm, xét nghiệm vâ rĕng châ ‘nâi tâng kuăn ngá tung klêa lơ chó, ‘nâ hía lơ ôh tá chiâng kuăn mơngế. Pêi pro tro tơdroăng ôu kâ trếo kơhiâm ăm tơtro, ví pêi, lơ ối achê mâu trếo ‘mêi ƀă ví ôu mâu pơkeăng ki ôh tá tơniăn tung pơla dế mơ-êa.

-Hôm, mơnê kơ ƀok thái pơkeăng !