A Bàu Trắng, môi tung mâu tíu ki troh châ ô eăng dêi kơpong têa kơxĭ Bình Thuận hdrối nah, khu mơdro kâ ôh tá xê to tơmiât troh tơdroăng ki châ râng chêng khu tơmối troh ối pơtê tíu kố. Xua hlo ki tơ’lêi ai mâu tơmeăm khoăng ki tơtro klêi kơ’nâi tơ’mot 3 to kong pơlê cho Dak Nông, Bình Thuận ƀă Lâm Đồng, hên khu mơdró kâ ‘na kơvâ ôm hyô hiăng tăng troăng vâ tơdjêp troh tơdroăng ki pói rơhêng vâ châ pêi pro kêi mâu “ tíu ki pơklêp” ki ối tơprâ tơprŭng. Vâi hiăng tăng troăng tơ’mot tơmối lăm troh a Đà Lạt. Klêi mê, ing Đà Lạt pơtối troh a long Tà Đùng. Môi tíu ki troh mê pơrá chiâng môi troăng hơlâ ki vâ pêi pro, vâ châ ‘nâi. Pôa Nguyễn Văn Hùng, Kăn pơkuâ hnê ngăn Kơpong ki ôm hyô Bàu Trắng U&M tối ăm ngin ‘nâi, khu mơdró kâ kố hiăng thâ rĕng tơmiât tơchĕng ƀă hiăng ai mâu hvêa chêng prôk ki nhên:

“Ai môi tơdroăng ki hlo nhên păng ‘nâng ki Kŏng ti hiăng pêi pro mê cho roh ki tơrŭm pơla mâu khu ki ngăn ‘na kơvâ ôm hyô, ki rơhêng vâ tối cho khu ki ngăn ‘na tơmối prôk ôm hyô. Mơjiâng mâu tơdroăng cheăng ki kơjo kum vâ ga tơ’lêi hlâu drêng troh a Đà Lạt, chu troh a têa kơxĭ ƀă ing têa kơxĭ tâ troh a kơphô̆ ki hên reăng. Kơpong ôm hyô kố dế mơjiâng chiâng tơdroăng cheăng ki kơjo ôh tá xo liăn drêng mot tung kơpong tíu ôm hyô, ôh tá tê vĕ mot ngăn. Pakĭng mê, xuân ối ai hên mâu tơdroăng, mâu tơmeăm khoăng ki kơdroh yă ăm tơmối”.

Pakĭng mâu tơdroăng ki ‘ló hâk nâ, sôk suâ, ôm hyô Lâm Đồng pói rơhêng vâ châ mơnhông hên tâ nếo kơnôm ai tơdroăng ki rơtế tơveăng gum dêi khu kăn hnê ngăn ƀă ai mâu troăng hơlâ ki ó rơdêi. Xua păng ‘nâng ga, hên “tíu ki tơklâ” ki kal xuân tá hâi teăm pêi kêi đeăng dêi mâu tơdroăng cheăng tơná. Lâm Đồng xuân tá hâi teăm ai kế tơmeăm ki tơxâng vâ râng chêng tơmối ối pơtê ton hâi. Tơdroăng pêi cheăng-tê mơdró kâ a kơmăng xuân tá hâi teăm tơxông, tơtêk khât, tơdroăng ôm hyô ki rơxiâp ki xâu xuân tá hâi po ki lâi hên ôh. Ôm hyô ‘na kơvâ chiâk deăng, kơvâ ki pói tơngah mê xuân tá hâi teăm ai hên tơdroăng ki xông pơhlêh, xuân u ối tơvâ tơvân hên mâu tơdroăng ki tro tơdjâk, tơvâ tơvân hên.

A tơnêi chiâk deăng ki kân rơdâ 22 ha a kơpong Dak Nông ton nah, mâu kơ’noăng kơxái yâu ƀok, pía kơtôu tơ’rêng, măng cụt, sầu riêng ƀă hên mâu hdrê kơchâi ki ê hiăng châ po văng, rak ngăn krâu khât. Khu ngăn ‘na chiâk deăng mê ôh tá xê bu vâ châ tê dêi kế tơmeăm. Tơdroăng ki vâi krâ-nhŏng o rơhêng vâ luâ tâ kơ mê, pro ti lâi ăm tơmối châ tơná lăm krí xo dêi tơmeăm, châ ngăn, châ hlo, châ pơtê pơto tung kơdrum chiâk deăng ki drêh ngiât lĕm, ƀă ‘nâi tơnôm ‘na cheăng chiâk deăng ki xúa kŏng ngê̆ chal nếo. Tuăn mơno ki mê hiăng châ tơmiât hên hơnăm. Laga troh nôkố xuân tá hâi teăm châ chiâng pêi pro. Jâ Bùi Thị Khánh Hoà, Ngế ngăn Kŏng ti Tơlo liăn cheăng chiâk deăng krúa lĕm a Dak Nông tối ăm ngin ‘nâi:

“Ăm phep vâ châ xo hên mâu kế tơmeăm ki chiâng mơjiâng a tơnêi, ki kơnía dêi tơdroăng pêi chiâk pêi deăng laga, tơdrêng ƀă tơdroăng ki mê, tâng ôh tá tê mơdró ‘na kế tơmeăm khoăng mê ôh tá ‘nâi vâ pro ki klâi. Ƀă Kŏng ti, môi rơnó pơtê leh kô chiâng vâ koh tơdah rơpâu ngế tơmối mot ôm hyô ‘na chiâk deăng ki ngiât lĕm, la ôh tá chiâng vâ mơ’no hlá đơn ki tê mơdró. Xua ga, a hlá mơnhên ki mơ’no liăn cheăng mê hiăng troh pơkâ ôh tá tê mơdró kâ, mê bu vâ po lân rơdâ ki rơkê plĕng, lĕm tro ‘na cheăng chiâk deăng krúa lĕm”.

Ôh tá xê krê to khu mơdró kâ dêi jâ Hoà. Ai hên túa ki ôm hyô ‘na chiâk deăng, ôm hyô ngăn ‘na loăng nhâ kong kế ki ê xuân dế trâm tơdroăng pá puât tiah mê. Tung pơla mê, kố cho túa cheăng ki chiâng vâ tơdjêp ki tơ’lêi hlâu pơla kong tơbăng ngo Đà Lạt, kơpong chiâk deăng Dak Nông ƀă mâu tíu ki pơtê a kĭng têa kơxĭ. Tâng châ lêi tah tro tơdroăng, kố xuân chiâng kế tơmeăm ki chiâng ai mơngiơk phá krê dêi Lâm Đồng ki nếo.

A kơpong peăng têa kơxĭ, mâu tơdroăng ki tôu tuăn mê xuân ôh tá xê iâ. Kơpong cheăng kâ Phú Quý dế rế hiá rế châ hên tơmối tí tăng vâ pôu, vâ troh lăm ngăn. La a chuăn, rơlốu mê xuân tá hâi teăm tŭm mâu tơdroăng ki vâ chiâng tíu ki pơtê pơto ki dâi lĕm khât. Klêi kơ’nâi prôk châ dâng 4 chôu a têa kơxĭ, mâu tơmối tá hâi châ ai tíu ki kâ koi, ối pơtê ki dâi lĕm khât drêng tơmối lăm ôm hyô a chuăn, rơlối. Pakĭng ki lĕm krip dêi mâu kong kế, nhâ loăng, Phú Quý tá hâi ai po kơchơ a kơmăng ƀă ôh tá hâi teăm tŭm mâu kế tơmeăm xah ôm hêi klêi kơ’nâi mâ hâi lu. Nâ Nguyễn Thị Thu Hương, lo ing Hà Nội, tối ăm ngin ‘nâi:

“Drêng prôk troh a kơno Phú Quý mê athế ai môi toăng hngêi ki vâ mot ối, tơkôm cho lĕm, kân rơdâ, krúa lĕm laga dế kố a Phú Quý xuân tá hâi teăm ai. Tơmối lăm troh pơtê ối a kố bu 2 hâi lơ 1 măng, lơ 2 măng tê. A mâu khế mơ’nui hơnăm, Phú Quý ai khía mơhot kân, mê mơdât khu plong tuk ôh tá chiâng kơtâu 10 hâi, xua mê, khoh chiâng trâm hên xahpá”.

Mâu rơkong ki tơpui tối mê ăm hlo, tơdroăng ki tơmối pói rơhêng vâ ôh tá xê ai thăm tơ’nôm hên mâu tíu ki vâ lăm pôu ngăn. Tơdroăng ki vâi rak mê cho pro ti lâi tơdroăng prôk lăm ga tơ’lêi hlâu tâ, châ lăm pôu ngăn hên tâ, hên tơdroăng ki tê mơdró kâ tâ. Ƀă vâi púi rơhêng vâ ối ton tâ nếo a tíu mê. Tiô Tiê̆n sih Phan Bảo Giang, Hngêi trung Đăi hok Kinh tế-Tài chính Pơlê kong kân Hồ Chí Minh ăm ‘nâi, tơdroăng ki Lâm Đồng kal tơdrêng kố, ôh tá xê mơ’no tơ’nôm liăn mơjiâng pro troăng prôk. Ki kal luâ tâ kơ mê, cho môi hnoăng cheăng ki mơnhông vâ môi tuăn, môi inâi tơdjuôm, môi tơdroăng hơ’muăn tối ki tơdjuôm a kơpong tơnêi tíu nếo.

“Pin ai mâu tíu ki xiâm ngăn ‘na kơvâ ôm hyô ki châ ô eăng, athế tơchĕng tơmiât hên tâ ‘na hnoăng cheăng mơjiâng môi troăng hơlâ ki môi tuăn tung pơla dế kố dế ai gok gâ, hên hĕng kế tơmeăm. Á tơmiât tiah kố, mâu tơdroăng hơ’muăn tối ‘na tơdjuôm ivá, tơdjuôm môi tuăn dế kố cho kal păng ‘nâng khât. Rêm pơlê cheăm ing Dak Nông, Lâm Đồng tá troh a Bình Thuận ton nah rêm pâ ga pơrá ai mâu túa cheăng (style) pơrá phá dêi pó, tâng nôkố tung môi hneăng ki pơhlêh kân ó tiah mê ai tơdroăng ki môi hiâm, môi tuăn, ngin loi tơngah tiah kố, rêm tơdroăng ki pá puât kô châ tơkâ luâ”.

Môi tơdroăng ki pơkâ vê hdró dế chôa ‘lâng vâ pêi pro kêi, mâu troăng prôk mê tơdjêp pơla kơpong kong ngo ƀă têa kơxĭ dế chôa ‘lâng châ mơ’no liăn cheăng. Mâu khu mơdró kâ xuân pơxiâm tơrŭm cheăng dêi pó vâ mơjiâng mâu kế tơmeăm ki tơdjêp, tơrŭm pơla tung mâu kơpong. Mê cho mâu tơdroăng ki vâ mơhno ăm hlo, mâu “tơmeăm  pơklêp” dế vâ tăng troăng ki cheăng kâ dêi tơná. Laga, tâng vâ pro mâu tơmeăm khoăng ki mê kâi châ tơbriât mơ’no tê, Lâm Đồng xuân pơkal kơdo mơ-eăm hên luâ tâ ki mê nếo. Kal ai troăng hơlâ ki mơnhên ngăn ton xŏn la ngiâ. Môi troăng hơlâ ki vêh ngăn nhên tâ. Ƀă ki málối, tơdroăng ki rơtế prôk ƀă khu kăn hnê ngăn, khu mơdró kâ ƀă pơlê pơla.