Sap ing hơnăm 2023, Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê Khánh Hòa tơrŭm ƀă kơvâ pêi chiâk deăng tơring Khánh Vĩnh (ton) tơbleăng túa păn pu pái, pro kơpong pêt tơmeăm tơdjêp ƀă pro ôm hyô ngăn nhâ loăng kuăn kiâ. Péa rơpŏng kuăn pơlê a cheăm Khánh Trung ƀă cheăm Khánh Phú veăng túa pơkâ hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng ƀă tâi tâng 105 to pu pái kăn.

Tơdroăng tơkêa bro châ Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kong pơlê Khánh Hòa tŏng kum 70% hdrê pú pái, kế tơmeăm ƀă kăn ƀô̆ ki rơkê lăm troh a kơdroăng, hnê kih thuât. A cheăm Trung Khánh Vĩnh, rơpŏng pôa Triệu Đức Phấn, kuăn ngo Tày, châ tŏng kum 63 to hdrê pú pái, ki hên cho pú pái kăn.

Hdrối nah, rơpŏng pôa Phấn pêt plâi krui kơxái tung ƀăng deăng lối 2 ha. Drêng veăng tung túa pơkâ, pôa hơ'lêh păn pu pái ai kuăn, xúa kơdrum nhâ ki chiâng xêh ƀă tơnêi ki ôh tá pêt ki klâi pro kế kâ.

Klêi kơ'nâi hâi khế tơbleăng, khu pu pái hiăng hmâ, xông kân lĕm hmâ ƀă hyôh kong prâi a kong ngo Khánh Hòa, hên pu pái kăn hiăng ai kuăn. Ƀă pôa Phấn, tơdroăng pơkâ ôh tá pơtê tơdroăng mơnhông păn pu pái mê ối tơmiât troh mơjiâng pro kơdroăng păn tơrŭm ƀă tơdah tơmối.

“Rơpŏng á păn pu pái hlối pro ôm hyô kong kế nhâ loăng, pro chiâng kơpong păn roăng môi tíu. Ai mâu kuăn pu pái ki ‘nâ hiăng ai kuăn. Kơdrum hngêi ai plâi krui ƀŏng, ai loăng nhĕn, rêm túa môi iâ. Kơ’nâi mê drêng khu pu pái hiăng ai kuăn hên, á kô po rơdâ chiâng tíu ki păn roăng, pro tíu tơdah tơmối lăm hyô ngăn”.

A hneăng hôp tơpui tơno “Troăng hơlâ mơnhông păn mơnăn tơtro ƀă hyôh kong prâi hơ'lêh, rơtế ƀă ôm hyô ngăn nhâ loăng kuăn kiâ", mâu ngế rơkê tối, mơnhông păn mơnăn tung pơla hyôh kong prâi hơ'lêh kal rơtế ƀă ki kơnâ dêi pơlê cheăm, xúa kŏng ngê̆ ƀă malối cho tơdjêp ƀă ôm hyô ngăn nhâ loăng kuăn kiâ. Drêng mê, kuăn pơlê pêi chiâk deăng ôh tá xê to tê kế tơmeăm mê ối tê tơdroăng ngăn hlo, tơdroăng hơ'muăn, khôi túa lĕm tro rơtế ƀă kơpong tơnêi.

Tiê̆n sih Đặng Quý Nhân, Ƀơrô cheăng Xing xoăng Thôn pơlê nếo Tơnêi têa mơnhên, dế ai troăng hơlâ pơhlêh ing pêi chiâk deăng chiâng cheăng kâ pêi chiâk deăng ƀă hên túa pêi pro OCOP châ tơƀrê. Tiô pôa Nhân, ƀă kong pơlê ai ôm hyô mơnhông mơdêk môi tiah Khánh Hòa, tơmeăm ki ai hlâu vâ mơnhông cheăng kâ pêi chiâk deăng rế hên, la kal xúa tro tơdroăng.

“Vâ mâu cheăm bêng mơdêk ki kơnía dêi cheăm bêng, pro chiâng kơnía rế tâk, mâu khu mơdró kâ kal pơhlêh nếo tơmiât pêi rơkê, pơhlêh túa pro, tơdrong tâ, chêh inâi ƀă krâ tơmeăm ƀă tơdroăng xiâm kối, kuăn mơngế a cheăm bêng. Tơmối ôm hyô kô châ roê xúa tơmeăm krê dêi cheăm bêng, djâ vế môi tơdroăng ki châ ngăn châ hlo, môi tơdroăng ki tơrŭm tơtro ƀă tơdroăng ki mê pro vâi rơhêng vâ vêh lăm ôm hyô nếo a tíu mê”.

Ƀă Khánh Hòa, tíu ki vâ mơjiâng tơ'nôm mâu tơmeăm môi tiah mê cho hên. 8 khế hơnăm 2026, kong pơlê tơdah lối 18 rơtuh ngế tơmối, tâk 40% tâng vâ pơchông ƀă roh kố hơnăm nah; tơmối kong têa ê châ dâng 6,3 rơtuh ngế, tâk vâ chê 70%; pêi lo liăn ing ôm hyô châ 60 rơpâu rơtal liăn, tâk 20%.

Muâ luâ ôm hyô dế chiâng môi tơdroăng ki kal ăm mơdêk cheăng kâ dêi kong pơlê. Laga, kơxô̆ tơmối hên xuân pơkâ thế hên tơmeăm, po rơdâ tíu ôm hyô ƀă mơdêk kơxô̆ liăn 'no pêi cheăng, tơdroăng châ ngăn dêi tơmối. Kố cho tíu ki vâ pêi chiâk deăng, păn mơnăn ƀă mâu tơdroăng ki kơnâ khôi túa lĕm tro veăng pêi trâu hơngế tâ tung tơdroăng ki kơnâ ôm hyô. Drêng tơmối châ troh a kơdrum, châ ngăn tơdroăng ki păn mơnăn, châ kâ tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ƀă châ 'nâi khôi túa lĕm tro, kuăn pơlê thôn pơlê, kong ngo kô ai tơ'nôm kơxô̆ liăn pêi lo a tơnêi tíu ƀă tơmeăm dêi tơná.

Tíu ki tro kreăng nôkố cho tơdroăng pêt mơjiâng tơmeăm ối iâ, tơrŭm pơla kuăn pơlê pêi chiâk deăng, khu mơdró kâ ôm hyô ƀă tíu pêi cheăng lăm ôm hyô tá hâi krá tơniăn; tơmeăm khoăng, mơngế pêi cheăng ƀă ki rơkê tơkŭm po ôm hyô a kơpong thôn pơlê, kong ngo ối iâ.

Xua mê, 'mâi mơnhông pêi chiâk deăng tiô troăng pro hên ki kơnâ tâ tung môi tíu pêi cheăng ôh tá xê to hơ'lêh hdrê pêt, mơnăn păn, mê ối cho hơ'lêh túa tơkŭm pêi cheăng, tơdjêp kơchơ mơdró ƀă xúa kong kế, túa lĕm tro. Kố xuân cho túa ki vâ pơxúa ing tơdroăng mơnhông ôm hyô troh lâp lu, mơjiâng tơdroăng rêh ối nếo ƀă mơdêk ki kơnâ cheăng kâ a kơpong thôn pơlê, kong ngo.

Phŏ Yăo sư - Tiê̆n sih Lê Chí Công, Ngế pơkuâ Khoa Ôm hyô, Hngêi trung Đăi hok Nha Trang, tối tơdroăng pêi chiâk deăng krúa ƀă tơmeăm khoăng hưh cơ cho tơdroăng ki kal mơjiâng tơmeăm ôm hyô. Tiô pôa, vâ mơnhông ôm hyô krúa, ki hdrối thế mơjiâng tơmeăm pêi chiâk deăng krúa.

“Rơhêng vâ mơnhông ôm hyô ngiât mê athế mơnhông mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng drêh lĕm hdrối. Tơdroăng ki rơkê plĕng dêi kuăn pơlê xuân athế krúa lĕm. Mâu pơlê cheăm ki hiăng ƀlêi chiâng pro lĕm tơdroăng mê môi tiah kơdroh iâ má môi xúa mâu pơkeăng rak vế hdrê kơchâi plâi pôm, kơdroh xúa mâu kung kếo kơ’lo têa pro ƀă chhá. Mê cho mâu troăng veăng kum mơjiâng chiâng túa pêi chiâk deăng ngiât krúa, tơmeăm drêh, mê cho tơdroăng dêi tơdroăng tơrŭm tơdjâk troh dêi pó”.

Pêi chiâk deăng krúa xua mê ôh tá xê to pơkâ dêi pêi chiâk deăng mê ối cho tơdroăng ki vâ mơjiâng mâu tơmeăm ôm hyô ai hnoăng cheăng, tơtro ƀă tơdroăng ki rơhêng vâ ƀă mơnhông mơdêk krá tơniăn.

Sap ing túa ki păn pu pái a ngo, tơdroăng mê dế châ po rơdâ chiâng troăng mơnhông pêi chiâk deăng hên kơnía, tung mê ai mơjiâng pro, châ ngăn châ hlo ƀă túa lĕm tro kong pơlê rơtế thăm pro mơdêk ki kơnía. Tung pơla ôm hyô cho môi ivá mơdêk ki kal dêi cheăng kâ Khánh Hòa, ăm pêi kơchiâk deăng mot tung tơdroăng ki kơnía dêi ôm hyô ối po troăng pơhlêh cheăng kâ a thôn pơlê: sap ing pêt môi túa tơmeăm chiâng tơrŭm pêt ƀă pro ôm hyô, châ ngăn túa lĕm tro. Tiah mê troăng mơhnhôk pêi chiâk chiâng vâ veăng môi tiah lâi tung tơdroăng kố? Phŏ Yăo sư – Tiê̆n sih Lê Quốc Thanh, Kăn pơkuâ Tíu xiâm hnê mơhnhôk pêi chiâk Tơnêi têa, tối ‘na tơdroăng kố:

-Ô Phŏ Yăo sư – Tiê̆n sih Lê Quốc Thanh, tơdroăng ki tơrŭm păn roăng, pêt tơmeăm ƀă pro ôm hyô kong kế nhâ loăng gá chiâng pro tơ’nôm mâu tơdroăng ki kơnía klâi ăm kuăn pơlê pêi chiâk?

Pôa Lê Quốc Thanh: Ƀă hiâm mơno tíu lâi ai kuăn pơlê pêi chiâk, tíu lâi ai pêi chiâk deăng, tíu lâi chiâng vâ mơjiâng ƀă mơnhông mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng mê amê ai mơhnhôk pêi chiâk deăng. Nôkố, ngin dế mơdêk rơdêi tâ nếo tơdroăng mơhnhôk pêi chiâk deăng tơrŭm ƀă ôm hyô pêi chiâk deăng. Xua tâng pin bu troh ôm hyô ƀă kong kế, ƀă tơmeăm khoăng mê tá hâi tơxâng ƀă tơdroăng púi vâ nôkố. Tơmối dế rơhêng vâ châ hlo ki phá tơ-ê, ki tơviah tung tơdroăng pêi chiâk deăng. Ƀă khu hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kô gum kơvâ ôm hyô djâ tơmối troh ƀă mâu kơdrum deăng, veăng mâu tơdroăng pêi pro, tơdjêp ƀă kuăn pơlê pêi chiâk deăng; gum tơmối hlê plĕng tơ'nôm 'na tơdroăng pêi pêt, tơdroăng cheăng ƀă mâu tơdroăng pêi cheăng tung kơdrum deăng dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng. Hnê mơhnhôk pêi chiâk deăng kô chiâng khu ki tơdjêp lĕm pơla mơngế pêi pêt ƀă tơmối ôm hyô. Tâng mơjiâng chiâng tơdroăng pêi chiâk deăng hên túa ing mâu tơdroăng ôm hyô pêi chiâk deăng, kố cho troăng hơlâ ki kô pro pơxúa hên tâ ăm mơngế ki pêi pêt.

 -Ƀă Khánh Hòa, kơpong peăng Tơdế Tơnêi têa – Tây Nguyên, tiô pôa, mâu tơdroăng ki pơxúa ki lâi chiâng vâ tí tăng pro mâu túa ki păn roăng, pêt mơjiâng tro ƀă ôm hyô kong kế nhâ loăng?

Pôa Lê Quốc Thanh: Á tơmiât tiah kố ƀă kơpong tơnêi peăng Tơdế tơnêi têa - Tây Nguyên, drêng tung môi kong pơlê xuân chiâng vâ mơdêk mâu tơdroăng cheăng ôm hyô châ tâ châ hlo. Pơtih môi tiah pin dế ối a kong pơlê Khánh Hòa. Hdrối nah, drêng tối troh Khánh Hòa, pin hmâ 'nâi troh mâu kơpong têa kơxĭ lĕm. La nôkố, pin xuân thế 'nâi Khánh Hòa ai mâu kơpong tơnêi khăng kơtô, ai mâu kơdrum deăng păn pu pái ki lĕm, tơtro vâ mơnhông mâu tơdroăng cheăng châ tâ châ hlo. Drêng tung môi kong pơlê kô chiâng vâ xúa mâu tơdroăng ki kơnâ kố vâ hên túa tơmeăm ôm hyô. Malối, peăng Tơdế tơnêi têa ƀă Tây Nguyên ai tơdroăng ki hên hĭn 'na hdroâng mơngế, túa lĕm tro, hyôh kong prâi ƀă mâu túa pêi chiâk deăng. Kố cho mâu tơdroăng ki rơdêi khât kô chiâng vâ xúa tơ'nôm vâ thăm mơdêk ki kơnâ ăm tơdroăng pêi chiâk deăng ƀă pro tơdroăng ki rơhêng vâ dêi tơmối ôm hyô.

-Ing kong pơlê Khánh Hòa ngăn kân rơdâ hlo tâi tâng peăng Tơdế tơnêi têa – Tây Nguyên, tiô pôa kal ngăn hlo ƀă mơdêk mâu tơdroăng ki pơxúa krê ‘na kong kế ki ai xêh, mơjiâng pro, túa lĕm tro ƀă túa pêt tơmeăm a kong pơlê gá môi tiah lâi vâ mơjiâng pro mâu kế tơmeăm ki phá tơ-ê, hlối rế thăm mơdêk ki kơnía tung pêi chiâk deăng?

Pôa Lê Quốc Thanh: Tơdroăng ki apoăng pin athế mơnhên mâu tơdroăng ki rah xo ki kal, malối thế 'nâi tơná dế ai mâu tơdroăng ki klâi: pêt kế tơmeăm cho ki klâi, păn mơnăn mơnôa cho ki klâi, păn ká xi xŏng cho ki klâi. Ing mê, rêm kơvâ cheăng mơnhên mâu tơdroăng ki kal vâ pêi pro. Pơtih, ƀă Khánh Hòa, pakĭng têa kơxĭ, pin kô chiâng mơnhên tơ'nôm kơpong ki khăng khoăng Ninh Thuận hdrối nah. A mê ai khu kơpôu, khu ro ƀă mâu kơpong tơnêi ki hên ngế rơhêng vâ châ lăm troh a châu Phi vâ mơnúa ngăn. Tâi tâng khoh chiâng vâ pơhlêh mâu kơpong tơnêi a Ninh Thuận, kơpong Phan Rang - Tháp Chàm, chiâng môi kơpong ki mơnúa ngăn ki phá tơ-ê dêi kơpong tơnêi khăng khoăng môi tiah châu Phi tung kơpong tơnêi peăng Tơdế tơnêi têa. Pin thế 'nâi xúa mâu tơdroăng ki rơdêi dêi tơná. A kơpong peăng Hdroh Tơdế tơnêi têa - Tây Nguyên ai hên hĭn kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a mâu kong ngo, ai tơnêi tơníu ki phá tơ-ê. Malối, kal xúa châ tơƀrê tâ khôi túa, vêa vong ƀă túa pêi cheăng dêi rêm pơlê pơla, rêm kơpong vâ mơjiâng chiâng mâu tơmeăm ki nếo, phá tơ-ê tâ, hơniâp ro tâ ăm tơmối ôm hyô.

-Ê, mơnê kơ pôa!