VOV4.Sêdang - Tung rôh tơplâ xâ Mih, Ia Ko cho kơpong pro kăch măng ối tung tung tơring Čư̆ Sê, kong pơlê Gia Lai. Klêi kơ’nâi tơleăng lĕm, Đảng ƀô̆ khu kăn pơkuâ ƀă kuăn pơlê cheăm Ia Ko đi đo mơdêk hiâm mơno tơrŭm, tơdjuôm ivá mơjiâng pơlê cheăm rế hía rế kro mơdrŏng. Drêng tơbâ 46 hơnăm hâi tơnêi têa tơrŭm chiâng môi, lơ 30/4

Ia Ko cho cheăm Khên tơnôu khu lêng kuăn pơlê tung rơxông tơplâ xâ Mih tŏng kum tơnêi têa. Vâi krâ mơngế Jarai akố drêng mê nah đi đo môi hiâm mơno tiô Đảng, pêi kăch măng, cheăm cho môi “đông” dêi kăn ƀô̆, yu kĭch, cho tíu pro đông dêi khu mô đô̆i, cho tíu vâ plâ ƀâ khu lêng ‘mêi ing peăng troăng kân lăm ngi kong pơlê kơxô̆ 14 tiô peăng mâ hâi lo; tơplâ mơdât lêng Mih – ngŭi xông tơplâ ing peăng mâ hâi Luô – Đông Plei Me. Vâi krâ đi đo cho tíu kơnôm tŏng kum parŏng dêi hên khu mô đô̆i, mâu khu lêng kăch măng rơtâ tá kơpong, tơlo tơmeăm ăm kăch măng rơpâu tâ̆n kế kâ, tơmeăm kâ.

Chiâ klôh, kế hrŏng, veăng tơplâ mơdât khu lêng ‘mêi ki tơbriât tơnêi têa, tơkŭm kuăn pơlê, pro tíu ki vâ xông tơplâ ton xŏn. Ki rơhêng vâ tối, ai hrĭng ngế droh rơtăm drêng mê nah hiăng mot pro mô đô̆i veăng tơplâ xâ. Pôa Rơmah Puih  (mơngế Jarai) kot mâ hơnăm 1944, ối a pơlê O Bung, cheăm Ia Ko, xuân ối pâ mâu khế hơnăm rơtế mô đô̆i xông tơplâ xâ, tơleăng lĕm pơlê xiâm, môi tuăn tơnêi têa:

‘’Ngin ƀă mô đô̆i cho phiu ro, rŭm môi tuăn, trâm mâ tơpui tơno ƀă dêi pó cho hmâ achê, xing xoăng dêi pó tơmeăm kâ, hmê kơchâi drêng pá puât. Peăng mô đô̆i, ai phái ăm phái, ai ƀôt ngot ăm ƀôt ngot. Peăng kuăn pơlê ai í, chu, kơpôu ro mê kơdê siê chêh hơ’neh rơtế dêi pó kâ tê, ăm tê kơtê tê. Kum dêi pó vâ ăm tơnêi têa châ tơleăng lĕm.

Má péa nếo cho drêng mô đô̆i lo vêh ing pơlê, xua hnoăng cheăng tơplâ xâ tơleăng lĕm hdroâng mơngế, kuăn pơlê hơ-ui, kuăn pơlê pâ ƀă krôu xua kô tơklâ dêi pó hngêi trăng rơhĭng rơhối, hiăng ngăn mô đô̆i môi tiah kuăn‘nĕng, môi tiah nhŏng o xua mê pâ. Rơxông mê nah, mô đô̆i ƀă kuăn pơlê rŭm dêi pó ‘nâng, ing  tơdroăng kâ ốu, ôu kâ, ôu drôu rơtế kuăn pơlê, tŏn chêng tơgôu koăng, tơgôu hơkâ phiu ro, rơtế dêi pó kơhnon xuâng’’.

Troăng mot a cheăm Ia Ko

Ia Ko nôkố ai 5 thôn pơlê, ƀă vâ chê 1.300 rơpŏng, tung mê mơngế Jarai châ 64%. Mâu hơnăm achê kố, Đảng ƀă Tơnêi têa hiăng pêi pro hên troăng hơlâ kơjo ăm kơpong hdroâng kuăn ngo, ki rơhêng vâ tối cho kơpong kăch măng môi tiah Ia Ko.

Tung  tơdroăng mơjiâng thôn pơlê nếo, khu râ kăn pơkuâ ƀă kơvâ cheăng hiăng pêi pro hên túa pêi, kum kuăn pơlê vâi krâ mâu hdroâng kuăn ngo mơnhông pêi kâ, mơdêk tơdroăng rêh ối. Pơtih túa pêi “Khu mơngế pêi chiâk deăng cheăm Ia Ko’’ cho vâ pơtih. Vâ pro tíu trâm mâ tơpui tơno, hnê dêi pó túa ki rơkê tung păn mơnăn mơnôa, khế 9/2019, Khu mơngế pêi chiâk deăng Ia Ko châ mơjiâng ƀă 10 ngế veăng.

Troh nôkố, Khu mơngế pêi chiâk deăng hiăng ai 21 ngế mot tơrŭm păn 200 to pu pái. Mâu ngế ki tơrŭm mê pơrá cho mơngế ai hiâm mơno vâ, plĕng hên túa ki rơkê tơtro, hbrâ tŏng kum dêi pó rơtế mơnhông păn pu pái. Pôa Kpuih Hmach, hdroâng kuăn ngo Jarai a pơlê O Rưng tối ăm ‘nâi, troăng păn pu pái hiăng kum pơhlêh troăng tơmiât, troăng pêi, kum vâi krâ xăm kơklêa kơdroh kơtiê. Kể rơpŏng pôa, rơtế ƀă 3 sao loăng kơxu, báu klâng ƀă kơphế, tơrŭm păn mơnăn mơnôa, pêi lo liăn rêm hơnăm hrĭng rơtuh liăn.

“Rơxông tơplâ xâ nah pá puât, pêi chiâk deăng ôh tá châ báu mê ôh tá ai hmê kâ, kâ mŏn, pôm kong tê. Nôkố klêi kơ’nâi tơleăng lĕm pơhlêh hên klêi mê ai hmê kâ, kơchâi kâ kơhiâm. Ƀă ai rơxế honđa, ai tơvi, ai on tơhrik. Hngêi trăng xuân kân rơdâ, ôh tá ai xếo hngêi trá hlá xá. Tơnêi têa pro troăng kân, mơjiâng hngêi trung hriâm ăm kuăn muăn cháu chái châ hriâm tŭm phiu ro, ai tŭm tơmeăm khoăng’’.

Túa păn pu pái a cheăm Ia Ko

Pôa Kpuih Moh, Kăn pơkuâ thôn tối ăm ‘nâi, châ tơmâng tŏng kum dêi tơnêi têa, kơxô̆ rơpŏng kơtiê dêi pơlê O Rưng kơdroh bu u ối pá kơdâm 10%.  Tơdroăng rêh ối a kơpong hơngế hơngo kố rế hía rế pơhlêh, ai on tơhrik, têa krúa, tŭm mâu hngêi trăng, troăng klông:

“Hdrối nah pá puât tŭm tơdroăng, nôkố hiăng tơleăng lĕm, phiu ro, tŭm tơmeăm khoăng pơrá ai. Pơlê O Bung ôh tá ai kơbố tiô khôp, rêh ối pêi cheăng tiô troăng pơkâ pêi, troăng hơlâ, luât tâng pơchông ƀă péa pơlê ki tá. Vâi hdrêng châ hriâm tŭm, troăng on tơhrik tŭm, tơniăn pêi kâ, tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê tơniăn lĕm’’.

Pôa Rmah Sơ, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Ia Ko tối ăm ‘nâi, ngiâ méa dêi Ia Ko pơhlêh kơnôm pêi pro tơdrêng mâu troăng hơlâ, tơdroăng tơkêa bro dêi Chin phuh vâ kơjo liăn mơ’no cheăng. Mơjiâng thôn pơlê nếo, Ia Ko pơtối mơnhông khôi túa dêi cheăm khên tơnôu vâ chiâng tíu ki má môi tung mơnhông cheăng kâ kơpong vâi krâ hdroâng kuăn ngo.

“Cheăm Ia Ko châ Đảng, Tơnêi têa mơnhên cho cheăm ngế khên tơnôu a hơnăm 1998,  tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ phâi tơtôu, hngêi trăng kân lĕm rơdâ tâng pơchông ƀă 20 hơnăm hdrối nah. Rơxông tơplâ vâi krâ ôh tá lôi pơlê, lôi tơnêi, klêi kơ’nâi tơleăng lĕm vâi krâ xuân môi hiâm mơno tiô Đảng, Tơnêi têa. Nôkố a cheăm dế ai troăng hơlâ mơjiâng thôn pơlê nếo, tơkŭm ăm vâi krâ mung liăn mơ’no pêi cheăng vâ hlưan ing kơtiê vâ khŏm châ a hơnăm 2022 cheăm kô chiâng cheăm ngế khên tơnôu thôn pơlê nếo’’.

46 hơnăm klêi kơ’nâi tơleăng lĕm, cheăm khên tơnôu Ia Ko, tơring Čư̆ Sê, kong pơlê Gia Lai chôa ‘lâng hơ’leh. Nôkố mơngiơk ngiât dêi kơdrum loăng plâi, báu, mâu on tơhrik bâ eăng ing mâu toăng hngêi achê dêi pó hiăng xut tah mâu tơdroăng ki tơplâ tơplong.  Tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê chôa ‘lâng pơhlêh ƀă mơnhông mơdêk.

Hoàng Qui chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng