A kơdrum kơphế ‘mâi pêt, ngoh Nguyễn Văn Việt, ối a thôn 6, cheăm Ea Ô, kong pơlê Dak Lak, dế krí rah kơphế mâu plâi ki hiăng tum hdrối. Péa hơnăm hdrối nah, rơpŏng ngoh mung 300 rơtuh liăn vâ pơtối pêt lối 1 ha kơphế ki hiăng krâ. Hơnăm kố, tơnêi pêt kơphế ki nếo hiăng pơxiâm krí xo hdrối hơnăm apoăng. Ƀă rôh krí apoăng, rơpŏng pôa kô châ xo dêi dâng 6 tă kloăng gá ki hiăng uâ. Kơxô̆ liăn ki mê hâi chiâng vâ boăng a kơxô̆ liăn ‘no pêi pêt, la chôa mơhno rôh apoăng vâ rơpŏng hngêi chôa mơnhông pêi cheăng. Ngoh Việt ăm ‘nâi, ƀă mâu rơpŏng kuăn pơlê, ‘no hrĭng rơtuh liăn vâ ko tah loăng plâi hiăn ton hơnăm, pêt hdrê loăng ki nếo ƀă hlối rak ngăn krâu tung mâu hơnăm ki hâi châ xo tơ’mot liăn cho tơdroăng pá ki kân khât.

“Tâng ôh tá mung liăn ing hngêi rak liăn, rơpŏng hngêi xuân trâm pá. ‘No liăn pêt tiah mê, ko tah loăng hiăng ton a kơdrum thế tâi hên liăn. Kơxô̆ liăn kơjo kum, tơtro ƀă kuăn pơlê ki pêi chiâk, á hlo lĕm tro, mê a po rơdâ ăm kuăn pơlê hên kơpong vâ pơtối ‘mâi pêt kơphế nếo ăm châ tơƀrê”.

Ki khât ăm hlo, xơpá kân dêi mơngế ki pêt kơphế ôh ti xê cho kơxô̆ liăn ‘no apoăng, mê ối cho liăn ki pơtối rak vâ pêi cheăng tung mâu hơnăm loăng ối kŭn. Hdrê, phon, pơkeăng ƀă hnoăng mơhá pêi rak ngăn ‘no liăn đi đo.

A kơlo khu mơdró, tơdroăng ki pá ‘na liăn ối rơtế ƀă ivá ‘mâi hơ’lêh tơnêi tíu kân rơdâ ƀă pơtối xúa pêi cheăng tung ton hơnăm. A Kŏng ti pêi cheăng Tiô rơnó Môi tung khu kơphế 52, tơdroăng ‘mâi pêt châ tơbleăng sap ing hơnăm 2016. Tung tâi tâng mê dâng 500 ha, khu mơdró hiăng ‘mâi pêt dâng 230 ha.

Pôa Đỗ Đức Vinh, Kăn hnê ngăn hlối pro Kăn pơkuâ Kong ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu Kơphế 52, ăm ‘nâi, pơla tơbleăng tơdroăng tơkêa bro, khu mơdró trâm hên xơpá xua yă kơphế ôh tá tơniăn, tung pơla mê liăn ‘no ‘mâi pêt hên ƀă hâi khế xo tơvêh dêi liăn ki ‘no pêt gá ton hơnăm. Kơxô̆ liăn ăm mung hiăng kơjo gum teăm vâ khu mơdró tơbleăng ‘mâi pêt.

"Tung pơla mâu hơnăm yă kơphế ôh tă tơniăn, Kong ti 52 khên ko tah dêi loăng kơphế ki hiăng ton hơnăm ôh tá ai plâi hên. Kong ti ‘mâi pêt 230 ha kơphế tiô tơdroăng tơkêa bro. Ƀă tơdroăng tơkêa bro ‘mâi pêt ai 50 rơtal liăn, tung mê, liăn dêi hngêi rak liăn kơjo gum lối 30 rơtal liăn. Mơnê kơ Hngêi rak liăn hiăng kơjo gum ăm hngêi rak liăn dêi Kŏng ti 52 tung pơla dế trâm pá”.

Ki tơƀrê tung pêi cheăng kâ dêi tơdroăng ‘mâi pêt kơphế mơhno ing tơdroăng pơ‘lêh ‘na plâi hên lơ ôh. Hdrối ‘mâi pêt, tâng riân châ 8 tâ̆n plâi kơphế ki ối drêh/ha, kơ‘nâi mê gá tah vâ châ 2 hdrôh, ƀă dâng 15 tấn/ha. Khu mơdró hlối tơrŭm ƀă Khu xiâm cheăng Khoa hok Kih thuât ngăn ‘na chiâk deăng – pêt loăng kong Tây Nguyên rah xo drê nếo, tơtro ƀă tơdroăng cheăng kâ rêh ối ƀă kong prâi hơ’lêh.

Laga, plâi hâi ai hên tơdâng tơ’mô, hâi tơxâng ki pơxúa tâk tơ’mô, xua ki tơƀrê lơ ôh ối kơnôm a kơxô̆ liăn ‘na rôe phon, pơkeăng, hnoăng  mơhá mơngế pêi ƀă xiâm tê. Tiah mê, ‘mâi pêt rơtế ƀă rah xo hdrê, tro tiô pơkâ ‘nâi pơhlêh pêt ƀă ‘na liăn ngân ‘no thế tơtro, ôh ti xê to pơtê to a pơ’lêh tơnêi a loăng plâi ki hiăng krâ ton hơnăm.

Troăng vâ pêi ăm tơtro ƀă Pơkâ kơxô̆ 19-NA/TW hâi lơ 16/6/2022 dêi Khu kăn xiâm Đảng hneăng má III ƀă troăng hơlâ mơnhông tơƀrê ‘na chiâk deăng, thôn pơlê xuân krá kak prôk tiô tơdroăng pơkâ 150/QĐ-TTg hâi lơ 28/1/2022 dêi Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh. Troăng hơlâ pêi pro mê, mâu tơdroăng pơtối ‘mâi pêt kơphế dêi Khu xiâm ngăn ‘na Chiâk deăng ƀă Hyôh kong prâi la ngiâ kố pơ’lêh ƀăng tơnêi ki pêt loăng plâi oh tá tơƀrê, kô pêt loăng plâi ăm châ hên, tơƀrê tâ hlối châ xo tơ’mot liăn ăm mơngế ki pêi pêt.

Ƀă loăng ki ối kŭn pơla hơnăm hâi kân dâng 3 - 4 hơnăm, loăng kơphế kal thế ai hên liăn ‘no pêi ‘na rơvât pon xôh pơkeăng rak loăng lĕm ngiât, xôh pơkeăng kơdê ôa hdrong ƀă liăn mơhá hnoăng pêi ai tiô rơnó pơkâ tơtro ƀă mâu hơnăm ki hâi châ krí ƀă tơdroăng ki vâ châ xo tơvêh dêi liăn ‘no hdrối. Pôa Võ Tiến Nam, Phŏ kăn pơkuâ Agribank a Dak Lak, ăm ‘nâi tíu pêi cheăng kô tơbleăng mâu kơxô̆ liăn mung ton péa pái hơnăm, ƀă ton hơnăm tâ, séa ngăn hâi pơkâ tơvêh liăn chĕn xiâm mung to lâi tung pơla loăng plâi hâi teăm kân vâ châ krí xo, ngăn a troăng hơlâ pêi cheăng ƀă ivá tơvêh chĕn dêi tơmối.

“Hngêi rak liăn pơtối pêi cheăng a 266 tôh mung liăn, tơrŭm ƀă mâu khu grup kô chiâng djâ liăn mung troh a rơpŏng hngêi, pakĭng mê tơrŭm ƀă mâu kơvâ ngăn ‘na chiâk deăng, khu ngăn ‘na pêi chiâk cheăm hnê kuăn pơlê xúa kơxô̆ liăn ki mê ‘no pêi cheăng thế ‘nâi kơdĭng. Ki xiâm kơxô̆ liăn mê cho vâ xúa châ tơƀrê, kơdroh liăn ‘no apoăng, tôh têa, rơvât phon ƀă mơhá hnoăng ăm mơngế pêi cheăng, mơdêk hnoăng ki pơxúa, tơƀrê dêi kloăng kơphế”.

Tung pơla pêt kơphế ing tơdroăng pơkâ pêi rế lĕm, krúa ƀă vâ châ tơbriât tê, ‘mâi pêt ôh ti xê to pơ’lêh to a mâu loăng ki hiăng krâ. Kố cho tung pơla ‘mâi pêt ton hơnăm, kal thế tơmiât nhên hdrối vâ ‘nâi pơla kơxô̆ liăn mung, xúa vâ ‘no tung pêi chiâk ƀă kơchơ tê mơdró. Drêng liăn mung châ xúa tơtro ƀă mâu hơnăm pêi cheăng tung pơla mung, rơtế ƀă tơdroăng xúa liăn ki mê pêi cheăng tơƀrê, mơngế pêt kơphế nếo châ vâ mơdêk ki kơnâ tung môi ƀâng tơnêi ƀă mơnhông pêi chiâk tiô troăng krá tơniăn.