KO|H ‘LONG  LUÔNG PLING (‘long Bre\ng)

(Tơdrong tơroi kră sơ\ kơ bơngai Sdang)

 

Kră xơ\, tơring kông Ngo\k Linh oe\i bri kơdrơ\ng. Kon bơngai to\ xe\t hlo\h xem bri, xem bri to\ xe\t hlo\h kơ ‘long. Chă yơ yak kơte\ch m^nh gie\ng mă le\i ư\h kơ đe\i kơtơ\ng nơ\r đe chă tơ dro\h, mă le\i lăp le\ch tơ\ ‘ngoăih pơxu\n hlôi [o#h hmêu hmao xem bri. Dôm hơbong thông đak je\i ngie\t krum pơđ^. Dôm dơnơm ‘long kơdrơ\ng măh pă [o#h ‘năr. Kon bơngai er^h xa tơnap tap, goeo goao nhen le\ đe măt tol đe\ch. Xem bri brăh, kơ ep lep ler hơnơ\ng chă kăp hek d^h băl, xem bri ayơ je\i ‘me\h vă tơchă [o#h ‘năr pơ chrang.

Tơ\ m^nh thong đak mă to, đe\i m^nh ‘nu tơdăm hmôch ie\ ioch, ư\h kơ hrơ\ng oe\i m^nh hơn^h lơ\m hmok ‘long bu\k gơmăng gơmu chă mơ\ng kơtơ\ng nơ\r nhơ\m ơ\h ol kơ char gơmar. Kơna hăp to\k hao dơnơm ‘long luông pling tơ ‘mlơ\k tôch kơ jung dăh Bahnar bơ\n khan ‘long Bre\ng. ‘Long bre\ng au jing ‘long t^h kơ jung hlo\h tơ\ tơring bơngai Sdang, tơring bơngai Yoăn, bơngai Chăm. Kơnho\ng ‘long au măh to\k kơ ple\nh, tơm hăp t^h to\ kông, hla ‘long hơ jưp hơ jap hơyơ\l jơ\p kông Ngo\k Linh. Hmôch to\k hao hơnơ\ng mă tru\h to\k bo\k dơnơm ‘long. Tru\h po đơ\ng ro\ng hơdrin chă poch, hmôch mă băt ‘long bre\ng au jing trong to\k tơ\ kpal ple\nh. Đơ\ng kơpal ‘long Bre\ng, hmôch chă tơmang lăng [o#h jơ\p jang cham char. To ‘no\h loe\k kông Ngo\k Linh hơmơ\l dom. Tơ\ ala to to, kon bơngai păng xem bri brăh to\k bo\k er^h xa mơmat tat mă le\i hmôch [o#h ư\h kơ gan kơnăl. Hăp tơmang lăng pơlo#h hla lăng năng ple\nh atăih yăih, hăp ku\p lăng tơ\ te\h lăng goeo gơmăng gơmu. Păng le# kon char gơmar er^h xa gơmăng gơmu lơlau ah, hmôch chơnơ\ng chă tơche\ng păng tru\h po đơ\ng ro\ng hăp tơchơ\t krao ako\m đ^ đăng kon char gơmar xem bri bra\h vă ko\h hu\t ‘long bre\ng ‘ne\i jơ\ng ‘năr đe\i pơ chrang rang hơdăh. Đơ\ng no\h bơih hăp poch jur đơ\ng ‘long, ‘moi kiơ\ tơle\i vai vêng.

Rup pơt^h

Lăp jur tru\h tơ\ te\h, hmôch au hlôi tơ [ơ\p he# yo\ng hmôch to\k bo\k tơ oe\i tơ ‘mro\n lơ\m hmok ‘long, hơke\ hơnkong, lăp pă hơdro# măt ‘no\h oe\i chă pơ glăn tơ\ au tơ\ to. Lăng [o#h hmôch ie\, yo\ng hmôch hăt hot ap^nh:

- Hêi, tơdăm păh kơchong ăi, d^h kau năm tơ\ yơ măh mơ hêt mơ hat nơ? D^h kau ư\h kơbăt hơdre\ch hơdrung bơ\n hăm đ^ đăng char gơmar au vă je# lôch ru\ng bơih ha?

- {ok ău, kiơ\ kơ mon ‘năr tôch atăih văi, bơ\n krao ư\h kơke\ kơtơ\ng ôh. ‘Long Bre\ng yơ\p klơp jơ\ng ‘năr bơih. Kiơ\ kơ ^nh, j^ lăp hơvơn đ^ đăng char gơmar au vang ko\h hu\t ‘long Bre\ng ‘no\h đe\ch. {ok ăi ih tơchă trong tơgu\m nhôn be\ [ok be\.

Hmôch yo\ng mơ\ng hmôch ie\ pơma, chă tơ che\ng to\ xe\t đơ\ng no\h gruih iung chă yak v^h vơ\t [ơ\t dơnơm ‘long Bre\ng. Tru\h po đơ\ng ro\ng, Hmôch yo\ng v^h tơ\ trôm ra xơgơ\r djơ djr^ng jơ va jơp bri kơ drơ\ng. Bri kơdrơ\ng đơ\ng rơ heng kơ kot măh iơ iơ\r iơ iăr. Kial đơ\ng kông Ngo\k Linh păr tơ hlu. Kie\k gre\nh hơ hu\r pơm ăn tơmo măh tơ ple\ng, xem păr băh, kiơ\ pơbăh đak kơpô kơ drăt. Kơto\ng hmôch lu\h năm kôp [e\nh tơm ‘long Bre\ng mơ\ng Hmôch yo\ng chă pơma dơnu\h găh tơdrong vă ko\h ‘long Bre\ng. Tơdăm hmôch kăt kôh đe\i hmôch yo\ng athe\i năm tơroi ăn rim răih xem bri brăh to\k bo\k oe\i kơ ‘nơp tơ\ bri kơdrơ\ng atăih yăih.

Hmôch kăt kôh mơ\t jơ\p lơ\m trôm tơmo hơn^h oe\i kơ khu\l kơto\ng hơgoăt. Đơ\ng no\h hăp năm tơchă tru\h kơto\ng hơbo\u. J^ bơngai ‘mrơ ‘mrưk ne\i, kơto\ng hơbo\u iung klui. To\k bo\k ‘năr dơ\ng ră bơih mă le\i lơ\m pơle\i oe\i hrơ hreng kơ kot, hmôch kăt kôh măh to\k rim hnam chă rau hơbo\u, pơle\i hơbo\u tim mă băt yă kiơ tơdrong kơto\ng hmôch krao hơvơn rim răih kơto\ng char gơmar năm ko\h ‘long bre\ng kơ yuơ lơ lo\h, hmôch kăt ko#h chă pơma măh bro hơlo\ng hmơ\i đe hăp mă hlo#h vao.

Le\ch đơ\ng pơle\i hơbo\u, hăp năm tơ\ pơle\i hơnăl. Hơnăl yo\ng tơroi akhan đe xư hlôi pơgâu pơma dơnu\h d^h băl đang vă kăp hre\ch tơle\i ‘long ăn jơ\ng ‘năr pơ jrang tơ\ groi te\h. Mă le\i, hlôi kăp ke\ tăl mă au, tăl mă to hla blu\h chăt tơ xir dơ\ng, pơm ăn jơ\ng ‘năr ư\h kơ đe\i pơ chrang tru\h tơ\ te\h. Tru\h đơ\ng ro\ng Hơnăl yo\ng je\i drơ\ng nơ\r vang jang hơdoi hăm hmôch ko\h ‘long Bre\ng ‘no\h.

Tơ\ jăl trong v^h, hmôch Kăt kôh tơ [ơ\p xem pơlie\o. Kơto\ng pơlie\o hmă hmă kiơ\ găh me\. Kơna Pơlie\o yo\ng pơm tơm pơle\i, tơpôl pơlie\o hơnơ\ng păr phôt phông thng hoang mang đai đơ\ng  bri kông au hio\u năm bri kông to. Tơ [ơ\p hmôch kăt kôh, pơlie\o hăt hot ap^nh:

- Boăl ăi, ih năm tơ\ yơ mă hăt hot lơ lo\h nơ? Ro\ khan ple\nh vă hơle\h te\h vă hơlu\ng ne\i na hăt hot lơ lo\h nơ? Yak pơhơi chă axi nhen nhôn ‘nau ư\h kơ chơt loh?

- Ie\m ‘ne\i kah! Ro\ năng pă đunh bơih cham char au vă gơmăng gơmu bơih văi. Dang e\i ie\m dăh kiơ\ nhôn vang ko\h ‘long Bre\ng do\ng tơgu\m ăn cham char au be\. Ple\nh te\h hơdăh brach kơnh gômơ\ng kơvă chă jo\h hơri hle\ nơ.

Mơ\ng hmôch kăt kôh pơma lơ lo\h, tơpôl pơlie\o je\i hiep kơđon ră mă le\i j^ bơngai joăt thông hoang mang đai mư\h tơche\ng tru\h dơnơm ‘long t^h to\ kông, tưoche\ng tru\h tôi xung chă ko\h, đak pơ u\h hơnhu\r hơnhăr ‘no\h ‘nhoen tơpă mơ\n. ‘Me\h vă pơ jăh pơ jăng ră mă le\i ku\m ư\h kơ hmơ\n. Kơto\ng đe plu\n, đe hơbo\u hlôi tơdui d^h băl năm bơih, kơto\ng pơlie\o kơdrơ\m bơngai tă vă ư\h kơ năm le\i vă hơ iă ah ư\h deh. Pơlie\o to\k bo\k drơ\ng drơ\t chă pơ glăn lăng tơ\ kie\ng [rông, kơna tơche\ng hloi đe\i m^nh tơdrong. Hăp pơma pơhach hăm hmôch kăt kôh akhan, kơto\ng pơlie\o đe\i j^ jăn kơna ư\h kơ gơ\h vang năm. Đơ\ng no\h bơih lăp hơdro# kơto\ng pơlie\o ‘no\h ư\h kơnăm, găh rim kơto\ng vang năm atu\m hăm hmôch chă ko\h ‘long Bre\ng ngăl. Kơto\ng hmôch io\k jang găh hrat ‘no\h ko\h tơm. Kơto\ng plu\n ‘no\h rơ ôông chă pai go\ xo\ đak ăn rim khu\l ko\h ‘long. Tơpôl ie\r đe\i pơ jao tơroi tơbăt jơ ‘năr … tơdrong ko\h ‘long hlôi kơte\ch dôm khe\i bơih.

Jơva xung, tơgăk ko\h ‘long mơtek mơtok jơ\p bri kơdrơ\ng. ‘Long Bre\ng vă je# kơte\ch. Rim ‘măng kial tơ hlu hăp mơ ngưt mơngat, pơm ăn hla hơlu\ng hiơ hiao dang le\ ‘mi pre\r. Tơpôl xem bri brăh chơt hơ iă ‘nă hal tơ jro\h tơke\ch. Mă le\i ‘long Bre\ng lăp mơngưt mơngat ư\h kơke\ tơgơ\ ôh. Tơpôl xem mơ\ng hăl, mơ\ng lap kơdau bro\k kơd^h kơd^h. Lăp hơdro# kơto\ng hmôch oe\i hơdrin tôi xung, tơgăk ko\h hiơt hiong gle\h hrat.

Kơto\ng pru\n chă pai go\ xo\ đak roi pă tơgăm, pai đang dôm yơ xa pơgo\h dôm no\h, kơna klak đe hăp roi năr roi tơplan, lơ\m mă kơto\ng hmôch klak hen ben kep. Mă le\i rim tơdăm hmôch oe\i hơngu\r ko\h ‘long đe\ch. Mư\h pơngot đe hăp kơ hie\t kơpen. Chă kơ hie\t pen măh pơm ăn hơ ie\ng đe hăp lăp pă ie\ ioch. Đe hăp chă ko\h prăt măng prăt năr d^ng tru\h ‘long Bre\ng kơte\ch hloi, mă le\i ‘long Bre\ng oe\i ư\h kơpăk ‘mơ\i. Hăp dơ dôl nhen le\ hơtol. Kơto\ng hmôch chă pơma dơnu\h d^h băl mă le\i oe\i tim mă tơchă băt pơm lơ liơ ‘long mă ke\ păk. Tru\h po đơ\ng ro\ng kơto\ng hơnăl mă tơchă băt trong ‘nao. Đ^ đăng tơdăm hơnăl hơme\ch hơbal to\k hao tru\h tơ\ kơnho\ng ‘long chă tơmang lăng păh au, păh to păng hlôi [o#h m^nh tơdrong tôch kơ chr^h ‘no\h ‘long bre\ng au đe\i rơ\h chăt hơdrơ\k tơ\ ple\nh. Rơ\h au pơm kung ăn yang kơne# chă to\k kle\nh tơ\ ple\nh. Păng [ok glăih je\i ngăl dui xung jur tơ\ char gơmar rok kiơ\ trong ‘nau. Rim tơdăm hơnăl đe\i kơtơ\ng nơ\r athe\i đơng yo\ng hơnăl athe\i kăp kơte\ch dôm rơ\h t^h au. Đe hăp tơ pl^h d^h băl chă kăp hek rơ\h đ^ khe\i au phio\u khe\i mă to, lơ hơnăl măh tơgơ\ đ^ đăng xơne\nh. Mă le\i, me\h rơ\h ‘long vă je# kơte\ch ‘no\h yang ple\nh băt. Yang ple\nh athe\i [ok glăih năm rôp pơgo\h hơnăl. Mă le\i rim tơdăm hơnăl gơ\h hơge\i, hơbe\ch hơbal chă pơpơ\ ke\ klăih đơ\ng tơpang ti [ok glăih đơ\ng no\h kăp hek dơ\ng rơ\h ‘long chăt hơdrơ\k to d^ng mă kơte\ch mă le#. Lăp rơ\h chăt hơdrơ\k to kơte\ch ‘no\h mơ\ng lăng kơtơ\ng gring grang nhen le\ ple\nh vă hơle\h te\h vă hơlu\ng đe\ch. ‘Long Bre\ng hơrêng hơrêng păk. Tơm hăp hơtơ\p tơ\ tơring bơngai Sdră jing m^nh to\ kông tôch kơt^h. Dôm tơ nglat ‘long đơ\ng xung ko\h tơ prăh jing dôm tơmo hơra\ng, bơngai Sdră dônh v^h pơm xung, pơm tơgăk. Tơring bơngai Mơ Nâm, jing kơnho\ng ‘long păk ‘no\h phe\ đe\i pơkao. Đe hăp che\p ba dui brai vai tanh khăn, kơpen. Tơring bơngai Sê Teă (Sdang) ‘no\h tơm ‘long păk roi đunh roi jing hơbon kông chhing chhang. Dôm bơngai dônh đe\i hmok ‘long ‘no\h che\p v^h chă ch^ch pơm kơpen tôch kơ jăp. Lăp đơ\ng ro\ng ‘long Bre\ng păk, jơ\ng ‘năr pơ chrang ang hơdăh jơ\p jang ple\nh te\h. Bơ\n ‘long ngie\t blu\h tơ ‘mơ\ng, cho#h pơkao tơ bu\k tơbăk, xem axi mơ cheo mơ chônh. Kơto\ng Hơnăl tơ [ơ\p pơma dơnu\h d^h băl, io\k dôm pơkao Bre\ng ‘lơ\ng lie\m chă pơte\m [ơ\t hla đon dôm tơdăm hơnăl păh kơ chong nu\ih mơng tơ\ kơdu\ [rê gru tơ ngiơ\h [ok glăih kach. Hre\i au, kôn mon kon xau dôm bơngai tơdăm ‘no\h jing dôm kle\, hơbe\ch hơbal. Tơpôl xem bri brăh krao ako\m d^h băl chă hơri hơnguơ\i dôm tơdrong jang pran kơtang đơ\ng hmôch păng hơnăl, kle. Dôm tơdăm hmôch axoang răh hơri răh:

Mơ Nâm xoong rạng                                   

Sê Teă xoong rế

Sdră xoong păng ling…

Tơdăh nơ\r Băhnar bơ\n akhan: Bơngai Mnâm đe\i pơkao Bre\ng pơm brai tanh khăn, tanh kơpen; bơngai Sdang đe\i hmok ‘long; bơngai Sdră đe\i tơnglat ‘long chă hơ jơ\m tơgăk, hơ jơ\m xung… Dôm hơdru\h xem pơ lie\o hơlăh lăp pơ\n chă tơmang lăng đơ\ng pơbu\ng rông đơ\ng no\h ‘nhrơ\ akau mơ lau kơ d^h păr v^h tơ\ nai. Hơdro# kơto\ng plu\n mơ\ng ph^ dêh hnang, klak roi đunh roi tơ plan, pă gơ\h chă năm tơ\ yơ, pur kơ\l lơ\m gơp tơmo rơna dom [e\nh, pơđêng hla đon chă mơ\ng jơ va ch^ng chêng năr kơ\m kang kơnang gie\ng t^h./.