Xọoc đâu đhị zr’lụ miền Trung pleng k’tiếc dzợ puíh páih. Nâu đoo nắc cr’chăl buôn n’léh váih bấc rau cr’ay, cóh đếêc tr’nợơp nắc lêy dáp tước cr’ay huyết áp. Ha dang căh lêy cha mệêt ghít, đhr’năng huyết áp dal dưr váih nắc buôn bhrợ đột quỵ a bục căh năl ha bêl, vêy ngai lướt cóh c’lâng đhị đhr’năng p’răng puíh cung buôn dưr váih đhr’năng đột quỵ cơnh đếêc.

Ch’chiêl k’ăy ngân lấh mơ nắc vêy bác rau tu bhrợ t’váih, cóh đêếc, váih cr’liêng đhâl cóh ch’chiêl nắc muy cóh pazêng rau tu bha lâng bhrợ t’váih ch’chiêl k’ăy ngân lấh mơ. Bh’rợ t’bil lơi cr’liêng đhâl cóh ch’chiêl bêl ng’bơơn n’năl ch’chiêl crêê cr’ăy ngân lấh mơ rau đêếc nắc rau đơ chr’nắp pa bhlâng.

Xoọc đâu cr’ay a ngặt xoọc dưr váih bấc k’rơ đhị 2, 3 vel đông tu bh’rợ zêl cha’groong cắh liêm choom. cơnh đêếc, nắc lêy vêy đợ c’lâng bh’rợ zêl cha’groong liêm gít đoọng pr’lúh cr’ay doọ choom dưr váih bấc k’rơ đoọng zư lêy c’rơ tr’mung ha đhanuôr.

Cr’ay đại tràng nắc muy rau cr’ay buôn lưm, bấc bhlầng nắc đhị c’lâng luônh. Xoọc đâu, bấc ngai vêy cơnh xay moon u lết, ngoọ lướt pr’noong, caay luônh nắc crêê cr’ay đại tràng, căh cợ n’léh đhr’năng cr’ay cớ nắc dzơơng lướt khám lêy, tước bêl cr’ay dưr ngân nắc vêy moọt viện pa dứah, bhrợ đhr’năng pa dứah lưm k’đháp lấh. Cung vêy ngai crêê cr’ay nâu ha dợ k’rang k’pân hớơ, pr’zước lướt xét nghiệm, soi trực tràng n’đhơ doó n’léh váih đhr’năng cơnh n’tếh căh cợ nắc ặt đhị k’bhúh manuýh buôn váih cr’ay nâu…

A hứ nắc muy cóh pazêng zr’ma chr’na đh’nắh bấc bhlầng xoọc đau cóh bha lang k’tiếc. A đoo đha hum bhlầng, cha xợơng há nắc rau zr’ma đơ bhlầng cóh zập chr’na âng ma nuýh Ấn Độ, Thái Lan. Coh c’nặt t’ruíh: Ma nuýh pa dứah đh’réh cr’ay cóh vel bhươl t’ngay đâu, a hêê nắc đh’rứah chếêc năl rau pr’đươi âng a hứ cóh bh’rợ pa dứah cr’ay!

Đợ t’ngay ch’noọng p’răng pứih nắc bêl buôn dưr váih zâp râu pr’lúh cr’ay cơnh k’hir, đh’mâl cr’oóh, k’ay luônh... Tu cơnh đây, bêl hân noo p’răng pứih, cán bộ, nhân viên Trạm y tế chr’val A Ting, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam nắc bhrợ padưr xa nay bh’rợ xay moon pa choom đhanuôr bhiệc zêl cha’groong pr’lúh cr’ay, zư lêy c’rơ tr’mung ha c’la đay lâng đhanuôr. Ooy t’ruíh Manứih pa dứah đh’réh cr’ay cóh bhươl cr’noon bêl đâu, PV T’ruíh pa xưl p’rá Cơ Tu vêy g’lúh prá xay lâng y sĩ A Ting Cao La ooy đắh bhiệc zêl cha’groong pr’lúh cr’ay hân noo p’răng pứih cóh vel đông chr’val A Ting, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam.

G’lúh p’răng puíh nâu, đhị bấc vel đong puíh tước 45 độ C. Lâng pleng puíh páih cơnh đâu, đoọng a chắc a rang hêê cắh mặ zâng, buôn váih ca ay jéh. Cơnh đếêc đoọng đương zêl cha groong lâng pleng p’răng púih, cha groong c’rơ tr’mông nắc bhrợ têng cơnh ooy? Đhanuôr lâng pr’zợc nắc đh’rứah chếêc lêy năl đoọng zư lêy c’rơ tr’mông âng đay lâng ma nuýh cóh đong đay đhị pazêng t’ngay p’răng puíh nâu.

T’ngay cha noọng nắc bêl apêê a đhi học sinh bơơn đhêy ặt, bhui har cha ớh. Rau đâu nắc ặt lớơp bấc rau căh liêm tước apêê a đhi. Cóh đếêc, bấc đhr’năng bhrêy tắh đhị p’niên cóh hân noo cha noong a hêê nắc lêy k’rang tước, nắc đoo: hr’lệêngđác, bhrêy tắh xoọc bêl cha ớh (ha buốh), a rang xách, k’xenh choóh…

K’oóh nắc mưy bh’rợ vêyởcêê ha a’chặc a’rang. Tu k’oóh nắc pa’glúh lơi râu nha’nhự chấc moót lâng zâp râu bhrợ cắh liêm crêê ting c’lâng pr’hơơm, ting c’lâng móh, boọp. K’oóh đh’mâl dưr váih bêl c’lâng pr’hơơm váih vêy râu t’váih pazưm lâng tạp chất. Apêê zúp đoọng bhrợ liêm sạch doó, bil đh’mâl, dịch pa glúh dịch. Hân đhơ cơnh đêếc, k’oóh đh’mâl đenh nắc đoo c’léh cr’ay âng bấc râu cr’ay âng c’lâng pr’hơơm buôn lưm ooy zâp ruúh manứih,, lâng apêê ga’rựa t’ha nắc lêy cha’mêết cha’groong đợ cr’ay k’oóh đh’mâl đenh choom k’rang k’pân.

Cóh pazêng t’ngay hân noo p’răng puýh n’nâu, buôn bhrợ rau cắh liêm creê tước ooy c’rơ âng acoon manuýh, pa bhlâng nắc p’niên k’tứi. Muy cóh pazêng rau crêê tước buôn pa bhlâng ng’lêy nắc nhiệt độ cóh môi trường dưr dzoóc dal nắc đhr’năng bil đác tu bấc plóh cr’hậu lâng bil đác cóh c’lâng pr’hơơm bhrợ ha p’niên k’tứi ta luôn xơơng k’bao a chắc a zân. Ngân lấh mơ p’niên k’tứi vêy đhr’năng bol p’răng. Cóh t’ruíh: Manuýh pa dứah đh’réh cr’ăy cóh bhươl cr’noon bêl đâu azi xay truíh tước ooy đhanuôr lâng pr’zớc h’cơnh ng’pa dứah lâng zâl cha groong đhr’năng bol p’răng.