VOV4.Êđê - Yan kphê thŭn 2021-2022 dơ̆ng mŭt hlăm yan hrui pĕ phŭn, ară anei Dak Lak dôk čiăng dŭm êtuh čô mă bruă. Khă snăn, hlăm wưng klei ruă Covid 19 dôk bluh mâo dleh dưi ksiêm dlăng snăn klei kơ mnuih mă bruă hriê mơ̆ng dŭm krĭng mkăn kñăm rơ̆ng mâo djăp mnuih mă bruă hrui pĕ kphê, rơ̆ng kjăp klei êđăp ênang hlăm bruă gang mkhư̆ klei ruă, hlăk jing klei mđing uêñ mơ̆ng ƀĭng ngă lŏ hma lehanăn anôk bruă sang čư̆ êa ti Dak Lak.

Hŏng 2 ha kphê, grăp thŭn truh kơ yan hrui pĕ, gŏ sang Hoàng Đoàn, ti alŭ Kty 4, să Čư̆ Kbô, kdriêk Krông Ƀŭk srăng ciăng mâo mơ̆ng 4 – 5 čô pĕ kphê hlăm brô 2 mlan. Sang mâo knŏng 2 čô ung mô̆, anak čô nao hriăm hră mơar, kyuanăn lŏ mưn 2 čô đru pĕ kơh dưi hmao hruê mmông hrui pĕ leh anăn hnơ̆ng tŭ jăk kphê. Ƀiădah thŭn anei, ñu mâo klei hyưt kyua truh kơ ară anei ka ƀuh ôh mnuih hriê duah pĕ kphê. Grăp thŭn mâo lu mnuih hriê pĕ kphê mưn mơ̆ng čar Gia Lai, Phú Yên, Bình Định, ƀiădah ară anei kyua klei ruă tưp Covid-19 dleh dưi ksiêm dlăng, kăm ghă klei êrô êbat, mnuih mă bruă pĕ kphê srăng kƀah lu êdi. “Tơdah pô pĕ mtah, hlăm anăn mâo lu boh mda srăng hrŏ lu lĭn hnơ̆ng tŭ dưn boh mnga, bi tơdah pĕ ksă đei srăng mâo lu boh hluăt ƀơ̆ng leh anăn hnơ̆ng tŭ dưn ăt hrŏ mơh. Krah wah mlan 11 ksăng kčưm pĕ. Tơdah gŏ sang mâo mơ̆ng 7 truh kơ 8 tôn, 4 čô srăng pĕ hlăm 2 mlan. Kyuanăn mkă hŏng ênhă ară anei bruă mưn mnuih kpĕ kphê jing dleh dlan êdi hŏng gŏ sang hmei.”

Ăt mâo klei mĭn msĕ sơnăn, Phan Trọng Ký, khua kiă kriê êpul bi mguôp bruă lŏ hma Čư̆ Kbô, să Čư̆ Kbô, kdriêk Krông Ƀŭk brei thâo, êpul bi mguôp mâo 230 ha pla kphê mnia mblei, mkra mjing kpê hnơ̆ng tŭ jăk, kyuanăn čiăng lu êdi mnuih mă bruă pĕ kphê hĭn mkă hŏng pla mjing kphê msĕ yăng đar. Grăp thŭn, grăp čô hlăm êpul bi mguôp srăng mkŏ mjing êpul bi ring pĕ kphê leh anăn lŏ mưn hlăm brô 20% phung pĕ mưn. Ƀiădah thŭn anei, ti năp klei dleh dưi ksiêm dlăng mơ̆ng klei ruă tưp, bruă mưn mnuih pĕ kphê jing dleh dlan êdi. “Hlăm êpul bi mguôp, đang kphê jing mơ̆ng grăp gŏ sang hlăm êpul, thâo klă grăp gŏ sang mâo 2 čô mă bruă phŭn jing klei msĕ yăng đar, ƀiădah hlăm yan pĕ kphê lŏ čiăng mâo thiăm mơ̆ng 2 – 3 čô đru mă bruă, dôk kƀah 50% ară anei dôk tui duah. Dŭm thŭn êgao, mmông anei mâo leh mnuih pĕ kphê mưn mơ̆ng dŭm alŭ wăl msĕ si: Quảng Ngãi, kdriêk Krông Pa (čar Gia Lai) … ƀiădah thŭn anei phung mrâo wĭt mơ̆ng čar Bình Dương, Sài Gòn kăn djăp lei, phung kreh pĕ grăp thŭn ară anei kăn dưi hriê leh, sơnăn jing dleh dlan êdi.”

Tui si Phan Hoàng Lâm, k’iăng khua bruă sang čư êa kdriêk Krông Ƀŭk, kluôm kdriêk mâo hlăm brô 20.600 ha đang kphê, hnơ̆ng boh mnga mâo hlăm brô 60.000 tôn kphê asăr/thŭn. Tui si klei ksiêm dlăng hlăm dŭm thŭn giăm anei, phung mă bruă pĕ kphê hlăm alŭ wăl mâo knŏng hlăm brô 75 - 80%, dŭm dôk jing mưn mnuih pĕ mơ̆ng tač, lu hĭn jing ăt dŭm gŏ sang mâo ênhă kphê prŏng. Dôk mă knŏng mkrah mlan srăng klă klơ̆ng truh yan pĕ kphê leh anăn čiăng lu mnuih pĕ kphê mưn. Kyuanăn bruă rơ̆ng mâo mnuih pĕ kphê leh anăn rơ̆ng klei êđăp ênang hlăm wưng klei ruă tưp dưi mâo leh hdră êlan klă, amâo brei mnuih ƀuôn sang mâo klei hyưt huĭdah amâo mâo mnuih pĕ kphê. Boh nik, kdriêk mkŏ mjing leh hdră êlan đru kơ mnuih ƀuôn sang hlăm wưng klei ruă tưp Covid-19, boh nik jing dŭm anôk mâo klei hyưt leh anăn anôk kwang dar. “Msĕ si klei čiăng pĕ kphê hlăm dŭm alŭ ƀuôn dôk kwang dar, hmei srăng yua mnuih mă bruă hŏng hdră 4 sa anôk hlăm alŭ wăl anăn čiăng đru pĕ kphê kơ mnuih ƀuôn sang, yua phung kahan ƀuôn, êpul hđeh êdam êra, phung čŏng ngă bruă đru kơ mnuih ƀuôn sang hlăm bruă hrui pĕ.”

Tui si klei hưn mdah mơ̆ng knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang čar Dak Lak, wưng kphê thŭn 2021-2022, čar Dak Lak mâo êbeh 209 êbâo ha, hŏng hnơ̆ng boh mnga đăo knăl mâo êbeh 500 êbâo tôn. Čiăng rơ̆ng kơ bruă hrui pĕ kphê mâo klei jăk, dŭm kdriêk čiăng čŏng mkŏ mjing hdră êlan mưn mnuih pĕ kphê djŏ guôp hŏng boh sĭt klei ruă tưp hlăm alŭ wăl. Hlăm anăn, dŭm alŭ wăl čiăng mđing hĭn kơ dŭm anôk klei ruă gưl 3 leh anăn gưl 4, kyua amâo djŏ knŏng hrui pĕ kphê, ƀiădah lŏ đru mkra mjing bruă lŏ hma, hrui pĕ dŭm mta boh mnga mkăn ăt srăng dleh dlan. Vũ Đức Côn, k’iăng khua kriă kriê knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang čar Dak Lak brei thâo: Bruă sang čư êa jao leh kơ knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang gĭt gai, bi mguôp hŏng dŭm knơ̆ng, dhar bruă hlăm klei hâo hưn, mkŏ mjing, mtô kơ knơ̆ng bruă sang čư̆ êa dŭm kdriêk, wăl krah, ƀuôn prŏng mkŏ mjing dŭm hdră êlan hrui pĕ mâo klei êđăp ênang leh anăn tŭ dưn.“Čar Dak Lak mâo leh hră mtrŭn mtă kơ dŭm kdriêk wăt kơ dŭm anôk dôk kwang dar srăng mâo hdră êlan ngă klei găl kơ mnuih ƀuôn sang nao pĕ kphê, tơdah brei klei tŭ ư srăng mâo klei mtô klă. Bruă sang čư êa Să hŏng kdriêk srăng mă bruă. Bruă hrui pĕ ti đang kphê amâo srăng hmăi lu ôh mkă hŏng dŭm anôk bruă tuh tia, kyuanăn čiăng mâo klei mkŏ mjing leh anăn mtô lač đuič.”

Yan pĕ kphê thŭn anei truh leh, hlăm wưng klei ruă tưp Covid-19 dôk dleh dưi ksiêm dlăng, mnuih pla kphê leh anăn ƀĭng ngă lŏ hma čar Dak Lak ăt dôk hrăm mbĭt hŏng bruă sang čư êa duah hdră êlan duah mnuih pĕ kphê djŏ guôp hlăm wưng klei ruă tưp, rơ̆ng ngă djŏ klei bhiăn, hnơ̆ng čuăn gang mkhư̆ klei ruă tưp Covid-19./.