VOV4.Êđê - Du\m thu\n gia\m anei, ho\ng klei toh hroh mơ\ng ênha\ la\n lehana\n hnơ\ng tu\ ja\k dliê nga\ leh kơ phu\n mka\p mnơ\ng [ơ\ng lehana\n wa\l anôk hd^p mda mơ\ng du\m êpul êman ti Daklak [rư\ hruê [rư\ điêt, nga\ kơ brua\ ra\ng kriê bi mjut mjing êman ti alu\ wa\l tuôm ho\ng lu klei dleh dlan.

Kyua amâo mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng hla\m dliê, êman lo\ [ơ\ng wa\t ktơr, mtei amâo dah kbâo.

Tlam leh mjưh rue# gưl mdiăng tuê nao hiu ]hưn hlăm hruê, êman knô Y - Khăm Sen ( ti wa\l hiu ]hưn dliê mnga êa m’ak Ênao êa La\k) lo\ w^t dôk mdei ti gu\ êyui kyâo, [ơ\ng mnơ\ng [ơ\ng juăt mưng leh jing ana mtei khăt đơ đu\t.

Y - Winh Êung, mgăt êman Y- Khăm Sen brei thâo: êlâo dih, leh hlăm brô 1 hruê kăm mdiăng tuê, snăn êman dưi ba phưi hlăm dliê mơ\ng 1 truh kơ 2 hruê kăm ]ia\ng gơ\ ]o\ng duah [ơ\ng. Êman jing mnơ\ng dliê, anăn mnơ\ng [ơ\ng mâo hlăm dliê mse\ si hla kyâo, rơ\k ktơ\k, êdu\k êbung kram alê truh mkrah wah. Du\m thu\n giăm anei, mnơ\ng [ơ\ng hla\m dliê kơ êman [rư\ hruê [rư\ [ia\, pô êman lo\ brei [ơ\ng du\m mta mnơ\ng [ơ\ng mse\ si ana ktơr, kbâo, ana mtei… Du\m mta mnơ\ng [ơ\ng anei djăp kơ klei ]ia\ng [ơ\ng, [ia\dah amâo djăp ôh kơ mnơ\ng tu\ jăk. Mb^t ho\ng ana\n, yan adiê bi mlih amâo mâo jăk, hnơ\ng adiê hlơr h^n ho\ng êlâo dih, mb^t ho\ng bruă khăng ba yua êman hlăm gưl nao hiu ]hưn, ngă kơ êman [rư\ awa\t êdu\, hro\ tru\n thu\n hd^p:

“ Êman ara\ anei pưk sang `u jing dliê, [ia\dah dliê ara\ anei amâo mâo hla kyâo mtâo, amâo mâo kram alê m’ô, rơ\k ktơ\k ôh. Hlăk êjai êman [ơ\ng lu, 1 hruê mlam wa\t mnơ\ng [ơ\ng êa mnăm tơdah êman suaih pral mnơ\ng [ơ\ng c\iang djăp [ơ\\ng truh 500 kg. Ara\ anei kâo rông si be\ ngă ]ia\ng rơ\ng mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng, tơdah dưi mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng snăn c\ia\ng lo\ mâo tinh bột mse\ si ktơr, mtei. Ana\n jing ênoh pô [uh `u [ơ\ng dja\p trei, boh s^t klei suaih pral mơ\ng êman amâo mâo kja\p mse\ ho\ng `u duah [ơng hla\m dliê ôh.” 

Dliê hro\ tru\n anăn hruê mmông êman hiu [ơ\ng mnơ\ng hla\m dliê  [rư\ hruê [ia\ h^n.

Amâo mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng lehana\n wa\l anôk hd^p mda djo\ guôp jing mta phu\n ngă kơ êman awa\t êdu. Ho\ng êman [uôn, khă gơ\ mâo anak mnuih bi hria\m mjuăt leh, [ia\dah `u ăt ]ia\ng kơ dliê kmrơ\ng pioh duah [ơ\ng, bi mtuôm knô ana leh ana\n mđai. Ara\ anei du\m drei êman [uôn [rư\ hruê [rư\ khua thu\n, êdu awa\t, êjai ana\n hla\m 30 thu\n êgao, ti Daklak păt dah amâo mâo ôh êman [uôn mđai.

Hluê si klei t^ng yap, mơ\ng thu\n 2012 truh kơ ara\ anei, ]ar Daklak mâo 10 drei êman [uôn mdjiê, lu êdi kyua mduôn êdu awa\t, êdu ai amâodah êman dliê ksu\ng ngă. Klei anei ngă kơ phung ngă bruă răng mgang bi mjut mjing êman hu^ hyưt kơ klei hd^p mda êman [uôn êdei ana\p. Phạm Văn Thịnh, khua adu\ bruă Răng mgang êman bi mjut mjing [uôn, Anôk bruă Răng mgang mjut mjing êman Daklak brei thâo:

“ Ara\ anei klei mnuih [uôn sang jah ênah ngă pưk hma ngă hma^ djo\ pro\ng kơ wa\l anôk hd^p mda mơ\ng êman, amâo djo\ kno\ng êman dliê đui] ôh, [ia\dah wa\t êman [uôn ăt [rư\ hruê [rư\ k[ah mnơ\ng [ơ\ng, anăn êman ăt êdu awa\t h^n. Kơ bruă kriê dlăng êman, jing tui hluê si mnơ\ng mâo leh ana\n klei thâo mơ\ng anak mnuih. Khă snăn ara\ anei ti anôk bruă răng mgang bi mjut mjing êman, snăn klei kơ anôk anơ\ng kdra\p mnơ\ng yua adôk k[ah, kno\ng mâo du\m kdrăp yua phu\n đui]. Klei thâo kơ brua\ mơ\ng phung knuă druh pătdah amâo mâo ôh klei thâo kơ brua\ kriê dlăng êman, anăn hlăm klei mdrao mgu\n ăt tuôm ho\ng lu klei dleh dlan”.

Êman khăng ba yua hlăm brua\ hiu ]hưm, ana\n nga\ kơ  êman awa\t asei mlei. 

Wa\l anôk hd^p mda [rư\ điêt h^n, mnơ\ng [ơ\ng hro\ tru\n amâo djo\ kno\ng ngă hma^ djo\ kơ êman [uôn đui] ôh, [ia\dah lo\ ngă klei truh tơl kơ êman dliê dơ\ng. Ti Daklak [uh mâo lu êman dliê hriê leh ana\n bi rai du\m alu\ wa\l pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang leh ana\n anôk bruă, ngă lui] liê kơmnơ\ng pla mjing, ngăn dra\p, đađa ngă klei hu^ hyưt kơ klei hd^p mda anak mnuih.

Hluê si klei t^ng yap mơ\ng Anôk bruă Răng mgang bi mjut mjing êman Daklak, alu\ wa\l ara\ anei mâo hlăm brô 5 êpul êman dliê mơ\ng 80 – 100 drei êman, dôk hd^p leh ana\n hiu duah [ơ\ng lu êdi hlăm alu\ wa\l 4 kdriêk ana\n jing {uôn Đon, Êa Sup, Êa H’Leo leh ana\n }ư\ Mgar. Huỳnh Trung Luân, Khua Anôk bruă Răng mgang bi mjut mjing êman la] snei: klei bi ngă plah wah êman leh ana\n anak mnuih [rư\ hruê [rư\ đ^ h^n, kyua anôk hd^p mda dliê kmrơ\ng kơ êman [rư\ hruê điêt h^n:

“ S^t êman nao hlăm kr^ng ngă lo\ hma mơ\ng mnuih [uôn sang, kyua ti anei pla du\m mta ana êman khăp [ơ\ng, snăn êman nao bi rai hlo\ng truh kơ klei bi ngă plah wah êman leh ana\n anak mnuih. Tal 2 ana\n jing ara\ anei wa\l anôk hd^p mda kơ êman [rư\ hruê [rư\ điêt, bi kah mbha, ana\n ăt jing mta phu\n nga\ kơ êman khăng nao hlăm du\m kr^ng mnuih [uôn sang dôk leh ana\n khăng mâo klei bi ngă ho\ng  mnuih [uôn sang dôk ti ana\n, ngă hma^ djo\ kơ klei êđăp ênang alu\ wa\l leh ana\n klei răng mgang êpul êman dliê”.

Mơ\ng thu\n 2014 ]ar Daklak hluê ngă Hdră bruă jê] răng mgang êman mơ\ng Anôk bruă Răng mgang bi mjut mjing êman Daklak ngă pô duh bi liê. Leh 5 thu\n hluê ngă, phung thơ\ng kơ bruă mko\ leh chip kơ jih jang êman [uôn hlăm alu\ wa\l ]ar ]ia\ng ksiêm dlăng klei suaih pral, kia\ kriê ngă hră m’ar, mkă dlăng klei ruă hluê gưl, mă êrah mka\ dlăng du\m hnơ\ng ]ua\n  klei hd^p, bi mdoh kmuôt tlan. Ksiêm dlăng klei dưi mđai mơ\ng êpul êman [uôn, bi mklă mâo 8 drei êman ara\ anei adôk dưi mđai. Mko\ mjing brua\ mdrao du\m gru êka leh ana\n klei ruă kơ êman; đru do\ng leh ana\n kriê dlăng êman dliê êka. Ara\ anei Anôk bruă hlăk kriê dlăng, ba rông 2 drei êman dliê leh do\ng mtlaih.

C|ih kra klei bhiăn bi hgu\m plah wah du\m knơ\ng, dhar bruă, go\ êsei leh ana\n mdê asei mnuih hlăm bruă răng mgang wa\l anôk hd^p mda leh ana\n wa\l hiu dôk mơ\ng êman dliê. Ho\ng êman [uôn, ]ar ăt ]ua\l mkă leh anôk ba phưi , kriê dlăng klei suaih pral, klei dưi mđai kơ êman ti kdriêk La\k leh ana\n kdriêk {uôn Đon ho\ng ênhă pro\ng 350 ha. Hluê si Cao Chí Công, K’iăng khua knơ\ng bruă Dliê kyâo, du\m hdră msir  mko\ mjing anôk dôk jing ]ia\ng êdi, ]ia\ng mjing anôk dôk djo\ guôp kơ êman, bohnik gơ\ ho\ng klei dliê kmrơ\ng hlăk [rư\ hruê [rư\ điêt mse\ si ara\ anei:

“ Ara\ anei dliê mơ\ng Daklak hro\ tru\n mkă ho\ng anei du\m pluh thu\n. Si tô hmô mse\ si dliê êlâo dih jing 200 m3 hlăm 1 ha, [ia\dah ara\ anei kno\ng adôk 100 m3 hlăm 1 ha, kyua ana\n hro\ tru\n hnơ\ng tu\ jăk. Kyua ana\n mnơ\ng [ơ\ng kơ êman ăt hro\ tru\n mơh. Snăn ara\ anei hmei c\ia\ng bi mjing wa\l anôk hd^p mda, jing pla du\m mta ana djo\ guôp ]ia\ng êman mâo mnơ\ng [ơ\ng. Si tô hmô ti Đồng Nai hmei pla du\m mta ana kyâo. Bi ti Sơn La hmei lo\ mđoh êa hnoh ba nao hlăm êlan klông ]ia\ng êman mnăm. Anei ăt jing  sa hdră mjing wa\l anôk hd^p mda kơ êman mơh”.

Hluê si Hdră bruă jê] răng mgang bi mjut mjing êman ]ar Daklak truh kơ thu\n 2020, ]ar ]ua\l mkă leh wa\l anôk pioh răng mgang bi mjut mjing êpul êman dliê giăm 175 êbâo ha, ho\ng êman [uôn 350 ha. Ho\ng klei dliê kmrơ\ng hlăk hro\ tru\n kjham wa\t kơ boh pro\ng leh ana\n hnơ\ng tu\ jăk; bruă kriê mgang leh ana\n mko\ mjing wa\l anôk dôk hd^p mda leh ana\n mnơ\ng [ơ\ng kơ êman jing ]ia\ng êdi, jê] êdi, pioh bruă răng mgang bi mjut mjing êman dưi kriê h’^t  kjăp./.